Μικρά κριτικά και ευχάριστα (της Μαρίζας Ντεκάστρο)

της Μαρίζας Ντεκάστρο

Νεαρή φίλη που ζει στο εξωτερικό μού ζήτησε εικονογραφημένα βιβλία για τα παιδιά της γραμμένα από Έλληνες συγγραφείς θεωρώντας τη ζωντανή καθημερινή γλώσσα προτιμότερη από τις μεταφράσεις

Ξεφυλλίζοντας τις πρόσφατες κυκλοφορίες επιβεβαίωσα για πολλοστή φορά ότι στην πλειονότητά τους τα εικονογραφημένα βιβλία για μικρά παιδιά (ελληνικά και μεταφρασμένα) είναι προσανατολισμένα στη διαχείριση κάποιας δυσκολίας της παιδικής ηλικίας. Το αναγράφουν άλλωστε τα οπισθόφυλλα που αναλαμβάνουν να ενημερώσουν τον ενήλικο που θα τα αγοράσει.

Σ’ αυτή την κατηγορία βρίσκουμε βιβλία έμμεσα/άμεσα/καλώς/κακώς διδακτικά. Σκοπός τους είναι η αποκάλυψη των προβλημάτων που δημιουργούν οι αρνητικοί ήρωες στους άλλους (φόβο, συναισθήματα μειονεξίας, απομόνωση, κ.ά.) και η ταύτιση των αναγνωστών με τους ήρωες που προβάλλουν θετικά πρότυπα και καλές συμπεριφορές (βλ. ενσυναίσθηση, φιλία, μοίρασμα, αγάπη, συνεργασία, καλοσύνη…). Το πρόβλημά μου είναι ότι το περιεχόμενο, ντυμένο με εικόνες και συμπαθητική αφήγηση, γλιστράει συνήθως προς το ζήτημα που πρέπει να λυθεί ώστε να καταλήξει σε μια ηθικά αποδεκτή κατάσταση. Εστιάζουν δηλ. περισσότερο στη χρηστικότητα, στο «πώς θα βοηθήσει το βιβλίο» παιδιά, γονείς, δασκάλους.

Δεν τα ακυρώνω και εννοείται πως δεν υποτιμώ το γεγονός ότι τα βιβλία προσφέρονται για να συζητήσουμε θέματα που απασχολούν τα παιδιά. Όταν όμως γράφονται «επί τούτου» με συγκεκριμένες προδιαγραφές, υπερτονίζουν το πρόβλημα παραμελώντας την τραβηχτική μυθοπλασία και την αλαφράδα που θα μας έκαναν να τα αγαπήσουμε.

*****

Το χειρότερο βιβλίο

Τρία ξύπνια πλάσματα μοιράζονται ρόλους σχολιαστών και συζητούν για Το χειρότερο βιβλίο του κόσμου, συνοψίζοντας με χαριτωμένη σοβαρότητα όσα σκεφτόμαστε πολλές φορές όταν διαβάζουμε.

Τα πλάσματα που κρίνουν το ανάγνωσμα- ένα παραμύθι- έχουν χαρακτήρα: τα δυο κατακεραυνώνουν τον/την συγγραφέα, το τρίτο είναι πιο συμβιβαστικό αφού το υπερασπίζεται όποτε μπορεί.

– Ουφ! Άλλη μια ιστορία με πρίγκιπες και πριγκίπισσες.

– Έχω διαβάσει χιλιάδες τέτοιες…

– Εμένα μ’ αρέσει. Είμαι ρομαντικό!

– Δεν ζούμε στον Μεσαίωνα! Δεν χρειάζεσαι έναν πρίγκιπα για να σε σώσει.

– Ε, όχι! Δεν μας έφταναν όλα τ’ άλλα, αρχίσαμε και τα στερεότυπα.

– Αυτό το βιβλίο είναι γεμάτο λάθη. Καλά, δεν το διόρθωσε κανείς;

– Ουφ! Η εικονογράφηση είναι χάλια!

– Για να είμαστε δίκαιοι είναι πολύ δύσκολο να ζωγραφίσεις αλόγα.

Σχολιάζουν επίσης τις επαναλήψεις, τις σαχλές περιγραφές, τη φτωχή αλλά και τη λόγια γλώσσα, την έλλειψη σασπένς και το απών απρόβλεπτο, κ.ά. που κατά τη γνώμη τους θα έκαναν ένα βιβλίο ενδιαφέρον για την ηλικία τους.

Η Elise Gravel ξετινάζει με χιούμορ και οξυδέρκεια τα παιδικά βιβλία από την αρχή μέχρι το τέλος και προετοιμάζει τους αναγνώστες, ήδη από το εξώφυλλο, ζητώντας συγγνώμη από τους ήρωές της που τους εγκλώβισε στο χειρότερο βιβλίο του κόσμου!

*****

Το καλό του καλού: ένα ραντεβού στον οδοντογιατρό, η διαδρομή με ταξί στο ασφυκτικό κέντρο της Αθήνας και ένας ταξιτζής που θα μπορούσε να είναι καθηγητής Ιστορίας, μια ζωγραφισμένη πόλη σε όλο της το πηγμένο μεγαλείο.

Ο οδηγός σκέφτεται τον απελπισμένο επιβάτη του, προσπαθεί να τον χαλαρώσει διανθίζοντας τη διαδρομή με μικροϊστορίες, με πολλά «ποιος ήταν ποιος» και «τι έγινε εκεί» από την ιστορία και χτίζει μια σχέση σύντομης διάρκειας με τον πελάτη ώστε να ξεφύγει και ο ίδιος από τη ρουτίνα της δουλειάς. Βέβαια οι δρόμοι της συγκεκριμένης διαδρομής έχουν στεγνό ιστορικό περιεχόμενο, αλλά για σκεφτείτε τα θα έλεγε αν κυκλοφορούσε στην Κυψέλη του Αρχιπελάγους ή στο Ψυχικό των λουλουδιών… Επιπλέον είναι πολύ ανθρώπινο να γράφεις δημόσια ότι οι «ταρίφες» δεν είναι πάντοτε άξεστοι και αμόρφωτοι.

Οι αναγνώστες μου συγκράτησαν όσα τους ήταν οικεία: την αφόρητη κίνηση, τις τυχαίες κουβέντες με έναν τυχαίο άγνωστο, την αγωνία του επιβάτη- Θα προφτάσει να είναι στην ώρα του; Ευχαριστήθηκαν, ή μπορεί και να ξαφνιάστηκαν, με το καλό που επιστράφηκε.

Αφήσαμε για άλλη φορά την ονοματοδοσία των δρόμων στις γειτονιές της πόλης με σημαντικά γεγονότα και ιστορικές προσωπικότητες. Αφήσαμε επίσης για αργότερα το ζήτημα της ανεργίας που οδηγεί άτομα να εργάζονται σε δουλειές άσχετες με την ειδικότητά τους.

Ο Κυριτσόπουλος δεν κάνει μάθημα. Όσα ακούγονται στο ταξί της ταλαιπωρίας είναι ένα από τα faits divers στα οποία αν και τα παιδιά δεν συμμετέχουν τα ακούν καθημερινά.

*****

Το θηρίο του κυρίου Ρασίν

Ο κύριος Ρασίν είναι ένας σοβαρός καλλιεργητής αχλαδιών που τα αχλάδια του κέρδιζαν ένα σωρό διαγωνισμούς. Όμως μια μέρα εξαφανίστηκαν, και από το πουθενά εμφανίστηκε μπροστά του ένα θηρίο, το πιο παράξενο που είχε δει ποτέ στη ζωή του. Ήταν μεγάλο, περίπου σαν μοσχαράκι. Από μακριά έμοιαζε με μια στοίβα μάλλινες κουβέρτες. Τα αυτιά του κρέμονταν σαν μακριές κάλτσες στα πλάγια του κεφαλιού του. Τα μάτια του δεν φαίνονταν, σαν να μην είχε. Το αναμαλλιάρικο τρίχωμά του είχε χωρίστρα στη μέση… τα πόδια του ήταν σαν κούτσουρα… δεν έβγαζε τσιμουδιά… Ήταν ακίνδυνο, διασκέδαζε με τον γέρο κύριο στην παιδική χαρά, λάτρευε τα κουλουράκια, τη σοκολάτα και το παγωτό. Τι θηρίο ήταν αυτό; Την απάντηση θα έδινε η Ακαδημία Επιστημών. Μπροστά στους ακαδημαϊκούς το θηρίο άρχισε να γελάει και να τραντάζεται μέχρι που άνοιξαν οι ραφές του και… έγινε χαμός.

Όταν το διάβασα σε μικρά παιδιά έσκασαν στα γέλια μαζί με το θηρίο! Το γεγονός ότι, για εμάς τους ενήλικους, είναι μια ωδή στο παιχνίδι και την παιδική φαντασία και μια ειρωνεία για την επιστημοσύνη των σοφών δεν τα απασχόλησε καθόλου!

Ο Tomi Ungerer (1931-2019) δεν χρειάζεται συστάσεις. Μεγάλος συγγραφέας (Βραβείο Άντερσεν 1998), έχει γράψει και εικονογραφήσει για μικρά παιδιά βιβλία για το Ολοκαύτωμα –OTTO (αμετάφραστο), για την ειρήνη Το μπλε σύννεφο, τον πόλεμο Ο Φεγγαράνθρωπος, τη μέριμνα για τα παιδιά Οι τρεις ληστές, καθώς και χιουμοριστικές ιστορίες, όπως Το καπέλο, Κρικτόρ, το καλό φίδι, Το θηρίο του κυρίου Ρασίν το τελευταίο που κυκλοφόρησε στα ελληνικά.

*****

Τα βιβλία είναι πρώτα απ’ όλα για να περνάς καλά! Να τα ευχαριστιέσαι, και όταν τα ευχαριστιέσαι θέλεις κι άλλο, κι άλλο μέχρι που καταλήγεις αναγνώστης. Όταν, για παράδειγμα, διαβάζουμε τις ωραιότατες απλές ιστορίες της Κίττυ Κρόουθερ, τον Αλφόνς της Γκουνίλα Μπέργκστρομ, τα παραμύθια της Άστριντ Λίντγκρεν, τον τρυφερό Μικρό Αρκούδο του Μόρις Σέντακ, η μόνη προσδοκία μας ως ενήλικοι είναι να ευχαριστήσουμε και να ψυχαγωγήσουμε τους μικρούς αναγνώστες. Τα μηνύματα και τα νοήματα μπορούν να περιμένουν.

INFO

Tomi Ungerer