του Δημήτρη Γουλή (*)
Το εικονογραφημένο βιβλίο Ζωολογικός κήπος χωρίς ζώα (The Zoo) της Suzy Lee σε μετάφραση της Χριστίνας Σιδηροπούλου από τις εκδόσεις Δίσιγμα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σύγχρονης εικονογραφημένης αφήγησης που υπερβαίνει τα όρια της γραμμικής αναπαράστασης και αναδεικνύει τη δυναμική σχέση ανάμεσα σε λόγο και εικόνα. Σε ένα φαινομενικά απλό αφηγηματικό πλαίσιο —μια οικογενειακή επίσκεψη σε έναν ζωολογικό κήπο— η δημιουργός οργανώνει ένα σύνθετο, πολυεπίπεδο σύστημα αφήγησης, όπου η εικόνα όχι μόνο δεν «υπηρετεί» το κείμενο, αλλά συχνά το αντιφάσκει, το υπονομεύει και το επανανοηματοδοτεί. Ήδη από το περικείμενο της έκδοσης διαφαίνεται αυτή η διπλότητα: μια απλή επίσκεψη μετατρέπεται ταυτόχρονα σε «φανταστική περιπέτεια» και σε «ανησυχητική εμπειρία».
Στον πυρήνα του βιβλίου δεν εντοπίζεται διάσπαση αφηγητή, αλλά μια έντονη ασυμμετρία εστίασης. Το κείμενο συγκροτείται ως πρωτοπρόσωπη παιδική αφήγηση με καταγραφικό, σχεδόν αποδραματοποιημένο τόνο. Αντίθετα, η εικόνα λειτουργεί ως ανεξάρτητος μηχανισμός εστίασης, ο οποίος αποκαλύπτει όψεις της εμπειρίας που υπερβαίνουν ή και αντιφάσκουν με τη συνείδηση του αφηγητή, καθώς η εμπειρία του παιδιού, όπως δηλώνεται λεκτικά, διασταυρώνεται με μια εικαστική εστίαση που είτε υιοθετεί την αγωνία των ενηλίκων είτε υπερβαίνει τη συνείδηση του αφηγητή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η αφήγηση οργανώνεται αντιστικτικά: η φωνή ανήκει στο παιδί, αλλά το βλέμμα διαχέεται σε πολλαπλά και ενίοτε ασύμβατα οπτικά καθεστώτα. Η αρχική φράση «Σήμερα, με τη μαμά μου και τον μπαμπά μου, πήγαμε στο ζωολογικό κήπο» λειτουργεί ως ουδέτερη αφηγηματική δήλωση. Ωστόσο, η εικόνα που τη συνοδεύει παρουσιάζει έναν χώρο πυκνό, σχεδόν απρόσωπο, όπου οι ανθρώπινες μορφές και τα κλουβιά συγκροτούν ένα περιβάλλον ελέγχου και αποστασιοποίησης. Η ίδια λογική συνεχίζεται στη σκηνή με το σπίτι του γορίλα: το κείμενο αναφέρεται απλώς στην επίσκεψη, αλλά η εικόνα επιμένει στη γεωμετρία του κλουβιού, στην απουσία ζωής, στην επανάληψη των γραμμών που δηλώνουν εγκλεισμό. Ο γορίλας όμως λείπει.
Σε αυτήν ακριβώς τη στιγμή, εισάγεται ένα κρίσιμο εικαστικό στοιχείο: το παγώνι. Εμφανίζεται ως η πρώτη έντονη χρωματική ρωγμή μέσα στον γκρίζο κόσμο των ενηλίκων, λειτουργώντας ως μεσολαβητής ανάμεσα σε δύο πραγματικότητες. Η παρουσία του δεν είναι απλώς διακοσμητική, καθώς ενεργοποιεί μια αφηγηματική μετατόπιση και το παιδί το ακολουθεί. Η χρωματική παλέτα του βιβλίου μετασχηματίζεται: το γκρι υποχωρεί και τη θέση του καταλαμβάνουν έντονα πράσινα, φωτεινά και ρευστά χρώματα. Η αλλαγή αυτή δεν είναι απλώς αισθητική, γιατί λειτουργεί ως μετάβαση ανάμεσα σε δύο καθεστώτα πραγματικότητας.
Η αντίφαση αυτή καθίσταται ακόμη πιο εμφανής σε επιμέρους σκηνές. Όταν το κείμενο αναφέρει την παρατήρηση των ζώων —για παράδειγμα στους ιπποπόταμους ή στους ελέφαντες— η εικόνα δεν επιβεβαιώνει απλώς την πληροφορία, αλλά την επεκτείνει και την ανατρέπει. Οι ιπποπόταμοι δεν είναι παθητικά εκθέματα, αλλά εντάσσονται σε ένα σχεδόν ονειρικό υδάτινο περιβάλλον, όπου η κίνηση, το χρώμα και η εγγύτητα με το παιδί δημιουργούν μια εμπειρία συνύπαρξης . Αντίστοιχα, οι διαδοχικές αναφορές σε ζώα («…περάσαμε από τη χώρα με τους ελέφαντες», «και τις καμηλοπαρδάλεις») λειτουργούν ως ουδέτερες καταγραφές, ενώ οι εικόνες μετασχηματίζουν τον χώρο σε πεδίο φαντασιακής εμπλοκής των γονιών που ψάχνουν το παιδί τους, καθώς στην εικονογράφηση διακρίνεται ολοένα και πιο έντονα η αγωνία και η αναστάτωσή τους για την απώλεια του παιδιού, την ίδια στιγμή που εκείνο κινείται σε έναν κόσμο ελευθερίας και απόλαυσης, ζώντας μια εμπειρία εντελώς διαφορετική από τη δική τους.
Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η βασική αφηγηματική στρατηγική του βιβλίου: η αντιστικτική σχέση κειμένου και εικόνας. Το νόημα δεν προκύπτει από το ένα ή το άλλο επίπεδο, αλλά από την ένταση ανάμεσά τους. Το κείμενο «υπολείπεται» της εικόνας, δημιουργώντας μια μορφή δραματικής ειρωνείας: ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι η πραγματικότητα του παιδιού είναι πληρέστερη, πιο ζωντανή, ακόμη κι αν παραμένει αόρατη για τους ενήλικες.
Η τεχνική αυτή μπορεί να ιδωθεί και μέσα από το πρίσμα της κινηματογραφικής αφήγησης. Η εναλλαγή ανάμεσα στις δύο οπτικές θυμίζει παράλληλο μοντάζ, όπου δύο διαφορετικές πραγματικότητες συνυπάρχουν χωρίς να συναντώνται πλήρως. Οι σκηνές των ενηλίκων λειτουργούν ως στατικά πλάνα —γεωμετρικά, επαναληπτικά, σχεδόν αποστειρωμένα— ενώ οι σκηνές του παιδιού ως δυναμικά, κινητικά πλάνα, με έντονη χρωματική και χωρική ελευθερία. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον κινηματογράφο, εδώ η υλικότητα του βιβλίου —η διπλή σελίδα, το γύρισμα της σελίδας— επιτρέπει στον αναγνώστη να ελέγχει τον ρυθμό και να «μοντάρει» ο ίδιος την εμπειρία.
Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει η έννοια του ορίου. Τα κλουβιά, οι φράχτες και η ίδια η σελιδοποίηση λειτουργούν ως οπτικά και συμβολικά όρια: διαχωρίζουν, οργανώνουν, επιβάλλουν τάξη. Ωστόσο, για το παιδί αυτά τα όρια δεν λειτουργούν ως φραγμοί, αλλά ως περάσματα. Το παγώνι, που κινείται ελεύθερα ανάμεσα στους δύο κόσμους, ενσαρκώνει αυτή τη δυνατότητα διάβασης. Η φαντασία δεν καταργεί το όριο, αλλά το επανανοηματοδοτεί. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να διαβαστεί και ένας υπόγειος συμβολισμός ανάμεσα στο «δεσποζόμενο» ζώο του ζωολογικού κήπου και το «δεσποζόμενο» παιδί στο πλαίσιο της οικογένειας: και τα δύο βρίσκονται κανονικά υπό επιτήρηση και έλεγχο, όμως στο φαντασιακό πεδίο του παιδιού η συνθήκη αυτή ανατρέπεται, αποκαλύπτοντας μια κοινή επιθυμία για διαφυγή, ελευθερία και επαναπροσδιορισμό της σχέσης τους με τον κόσμο. Έτσι, το παιδί αναδεικνύεται ως φορέας μιας διαφορετικής οντολογίας του κόσμου. Η εμπειρία του δεν υπακούει στους κανόνες της ενήλικης λογικής. Η στιγμή της απομάκρυνσης από τους γονείς —που για τους ίδιους συνιστά κρίση πανικού— για το παιδί μετατρέπεται σε εμπειρία ελευθερίας: ο χώρος ανοίγει, το χρώμα κυριαρχεί, η συνύπαρξη με τα ζώα γίνεται άμεση και βιωματική. Η ιεραρχία ανθρώπου–ζώου υπονομεύεται, και ο ζωολογικός κήπος παύει να είναι χώρος επίδειξης και γίνεται χώρος σχέσης.
Το βιβλίο κορυφώνεται με τις φράσεις «Τι φανταστικός που είναι ο ζωολογικός κήπος! Περνάμε τέλεια», και στην επόμενη σελίδα «Μαμά! Μπαμπά! Περάσατε κι εσείς καλά, ε;» οι οποίες λειτουργούν ειρωνικά ως προς την εμπειρία των ενηλίκων. Σε αυτό το σημείο καθίσταται σαφές ότι η αφήγηση δεν είναι απλώς διπλή, αλλά ανοιχτή σε διαφορετικές προσλήψεις. Για τον ενήλικο αναγνώστη, το βιβλίο κινείται κατεξοχήν διττά: εάν υιοθετήσει την παιδική ματιά, η εμπειρία είναι παιγνιώδης, γεμάτη χαρά και ελευθερία. Εάν, αντίθετα, ενεργοποιήσει τη γονεϊκή του συνείδηση, η ίδια αφήγηση μετατρέπεται σχεδόν σε θρίλερ, όπου κυριαρχούν η απώλεια, η αγωνία και η αναζήτηση. Η ανάγνωση γίνεται έτσι μια διαρκής μετακίνηση ανάμεσα σε αυτές τις δύο θέσεις, μια ποικιλόμορφη και δυναμική εμπειρία διαηλικιακής (cross-over) πρόσληψης σε έναν ενήλικο αναγνώστη.
Αντίθετα, για τον παιδί-αναγνώστη, αυτή η διττότητα φαίνεται να μην αποτελεί ζητούμενο. Η επιλογή είναι σχεδόν αυτονόητη: η πρόσληψη ταυτίζεται με τον κόσμο της φαντασίας, της κίνησης και της ελευθερίας. Εκεί όπου ο ενήλικος ταλαντεύεται, το παιδί κατοικεί.
Το Ζωολογικός κήπος χωρίς ζώα είναι, τελικά, ένα έργο που δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία, αλλά αναδεικνύει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε — ή δεν βλέπουμε — τον κόσμο. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο ισχυρό: γιατί μας αναγκάζει να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε αφήγηση είναι πάντοτε τουλάχιστον ανοιχτή. Και θέτει ένα ερώτημα στον – συνήθως παρεμβατικό- Έλληνα αναγνώστη παιδικού βιβλίου, που αυτός διαλέγει τα βιβλία για τα παιδιά: μα θα (του/της) αγοράσω ένα τέτοιο βιβλίο ; Και η απάντηση ανοίγει μια νέα συζήτηση.
*Ο Δημήτρης Γουλής, αναπληρωτής καθηγητής, τμήμα Αβάθμιας Εκπαίδευσης, ΑΠΘ.
Ζωολογικός κήπος χωρίς ζώα
Μτφρ. Χριστίνα Σιδηροπούλου
Δίσιγμα, 2026.
