Καλοκαιρινή επίσκεψη στην Κοιλάδα των Μούμινς:

της Νίκης Κωνσταντίνου-Σγουρού

Είμαι σίγουρη πως έχετε δει τα Μούμινς κάπου. Μπορεί να μην ξέρετε τίποτα για αυτά, αλλά μάλλον κοιτώντας τα χαμογελάτε. Δεν θυμάμαι κάποια συγκεκριμένη στιγμή να μαθαίνω τι είναι τα Μούμινς. Θυμάμαι όμως την εικόνα τους εκεί, σαν ένα σημείο αναφοράς, κοντά σε ταυτοτικές αναζητήσεις, σε blogs στο tumblr και μοιράσματα. Ένα παιδικό σχέδιο, το οποίο όμως δεν συνδέεται με τη δική μου παιδική ηλικία. Αναρωτιέμαι γιατί μου ήταν εξαρχής τόσο οικεία. Από πού εμφανίστηκαν και πού ζουν;

Στο αγαπημένο μου charity shop στο Εδιμβούργο υπήρχαν ράφια ολόκληρα αφιερωμένα σε αυτά. Υπάρχει ένα θεματικό πάρκο στην Ιαπωνία. Κουκλάκια και μικρές εμαγιέ κούπες σε σπίτια διάφορων φίλων και γνωστών, που μπορεί να μην έχουν τίποτα άλλο κοινό μεταξύ τους, μπρελόκ, τατουάζ. Η Μαμά Μούμιν κρατάει την τσαντούλα της. Το Μούμιν και η Σνορκελίνα ανάμεσα σε λουλούδια. Τα Μούμιν ζουν στο ηλιοβασίλεμα, κοντά στο νερό, σε μια θάλασσα που δεν μοιάζει με τη δική μας. Τα λευκά αυτά πλάσματα και τα υπόλοιπα που ζουν κοντά τους εικονογραφούν τις ψηφιακές και όχι μόνο ζωές μας. Πώς προκύπτει αυτό;

Στην Ελλάδα, ενώ υπάρχει μεγάλο κοινό που τα αγαπάει, που έχει δει στην τηλεόραση τη μεταφορά τους σε κινούμενο σχέδιο, που σίγουρα έχει αγοράσει κάποιο αντικείμενο με σχέδιο της δημιουργού τους ή που συμμετέχει με ενθουσιασμό στα σχετικά ινσταγκραμικά giveaways, η έκδοση των κόμικς και των υπόλοιπων βιβλίων της σειράς πέρασε ίσως κάπως απαρατήρητη – τουλάχιστον συγκριτικά με αυτό που συμβαίνει στα μεγάλα βιβλιοπωλεία του εξωτερικού, όπου συχνά υπάρχουν μικρές γωνιές αφιερωμένες στον κόσμο των Μούμινς.

Εδώ και περίπου έναν χρόνο οι εκδόσεις Παπαδόπουλος εκδίδουν σταδιακά κομμάτια αυτού του κόσμου. Έχουν κυκλοφορήσει τρία απολαυστικά κόμικς, δύο βιβλία δραστηριοτήτων με αυτοκόλλητα, δύο εικονογραφημένα βιβλία με ιστορίες παρμένες από τα αυθεντικά βιβλία της Τούβε Γιάνσον και ένα ξεχωριστό ιδιαίτερο εικονογραφημένο βιβλίο που έρχεται από την κοιλάδα των Μούμινς χωρίς όμως να αφορά την οικογένεια Μούμιν απευθείας. Λέγεται Ποιος θα παρηγορήσει το Τουφάκι; και είναι μια μικρή ιστορία γραμμένη και εικονογραφημένη εξαιρετικά, αφιερωμένη στην Τουουλίκι, την αγαπημένη της Γιάνσον. Ενώ το κείμενο μοιάζει να φεύγει από τη μνήμη σου όταν τελειώσεις την ανάγνωση, αφενός σε εξοικειώνει με τα πλάσματα της κοιλάδας και τα υπέροχα ονόματά τους (Χέμουλιν και Φίλιτζονκς) και αφετέρου διαμορφώνει το πλαίσιο για να υπάρξουν αυτές οι εικόνες. Φτιαγμένες το 1960 αποτυπώνουν την αισθητική της εποχής: χρώματα, μοτίβα, πλάσματα άλλοτε σαν σκιές κι άλλοτε σαν ταπετσαρίες κάποιου τέλειου σπιτιού. Το Τουφάκι παρηγοριέται και μαζί με αυτό κι εμείς. Πάλι χωρίς να είμαι σίγουρη πώς.

Ίσως επειδή η Τούβε Γιάνσον, κατασκευάζοντας την Κοιλάδα των Μούμινς, αρχικά σε συνέχειες στην εφημερίδα από το 1945 και έπειτα σε μυθιστορήματα και ιστορίες, φτιάχνει μια δική της γλώσσα αγάπης. Έναν δικό της κόσμο, με γεωγραφίες, λεξιλόγιο, υφές και σχέσεις. Ένα μέρος για να δράσουν εκδοχές του εαυτού της και των προσώπων που αγάπησε. Όλα είναι σωστά τοποθετημένα σε ένα ελαφρώς παραμορφωμένο πλαίσιο. Τίποτα δεν είναι τρομερά περίεργο, αλλά τίποτα δεν έχει το ακριβές του αντίγραφο έξω από τον κόσμο αυτόν. Τα πλάσματα και οι ήρωες δίνουν έναν καθρέφτη για να ταυτίσεις μια πλευρά σου που ίσως δεν βρίσκει χώρο εκτός Κοιλάδας. Υπάρχει κάτι που είναι πολύ αληθινό γιατί είναι τρυφερό και γλυκούλι, ενώ ταυτόχρονα είναι σκανταλιάρικο και στριμμένο. Σμίγει τα φρύδια και ανοίγει μεγάλη αγκαλιά. Σηκώνει το φρύδι και φτιάχνει αφράτο γλυκό.

Η Τούβε Γιάνσον γεννήθηκε το 1914 στο Ελσίνκι και ανήκε στη σουηδόφωνη μειονότητα της χώρας. Περνούσε τα καλοκαίρια της σε ένα μικρό νησάκι στο αρχιπέλαγος, στο οποίο επέστρεψε μεγαλώνοντας. Προσπαθώντας να γνωρίσω καλύτερα αυτόν τον κόσμο διάβασα Το Βιβλίο του Καλοκαιριού (1972, στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αίολος, σε μετάφραση της Αγγελικής Νάτση). Πρόκειται για μια συλλογή με μικρές καλοκαιρινές βινιέτες που έχει γράψει η Γιάνσον μετά τον θάνατο της μητέρας της. Σε αυτές περιγράφεται η σχέση της γιαγιάς με τη μικρή Σοφία και η σχέση των δυο τους με το νησί, το οποίο προσφέρει το υπέδαφος για τις φιλοσοφικές αναζητήσεις και τις περιπέτειές τους. Συνεπές με τον κόσμο της Γιάνσον, το βιβλίο αυτό περιγράφει μια σχέση ελαφρώς παράδοξη, αλλά ταυτόχρονα απολύτως ταιριαστή. Είναι διαγενεακό και διαηλικιακό. Οι περιγραφές των καιρικών φαινομένων, της φύσης και του τοπίου μπορούν να γίνουν ένας χάρτης πλοήγησης στην κοιλάδα των Μούμιν. Ή μάλλον ένας χάρτης κρυμμένου θησαυρού. Γιατί τίποτα δεν είναι ίδιο, αλλά τίποτα δεν είναι και απολύτως διαφορετικό. Διαβάζοντας τα κόμικς Τα Μούμιν και ο Κομήτης και Το Ερημονήσι των Μούμιν θυμόμουν την αλμυρή και σκοτεινή αίσθηση του σκανδιναβικού νησιού. Γελώντας με Τα Μούμιν στη Ριβιέρα εντόπισα τις επιβιωτικές συνήθειες του βορρά να μοιάζουν εκκεντρικές για τον Νότο.

Τα τελευταία χρόνια, η Γιάνσον γίνεται σημαντική μορφή της κουήρ κουλτούρας, καθώς αναγνωρίζεται η προσωπική της ζωή και η γνήσια ελεύθερη στάση της προς τις σχέσεις και τα πράγματα, αλλά κυρίως γιατί οι ιστορίες της αποτυπώνουν τη σημασία και τη χαρά του να επιλέγεις τη δική σου οικογένεια. Η έννοια του chosen family παρουσιάζεται ως αυτονόητη συνθήκη στο Μουμινόσπιτο, που είναι πάντα ανοιχτό για όποιο πλάσμα αναζητά καταφύγιο. Στο Ο Μπαμπάς Μούμιν και η Μεγάλη Καταιγίδα το σπίτι βρίσκει τη θέση του στην κοιλάδα και μέσα σε αυτό τα πλάσματα: «Η πόρτα του Μουμινόσπιτου ήταν πάντοτε ανοιχτή για όσους χρειάζονται μια στέγη». Μια στέγη χαοτική και ουσιαστικά φιλόξενη, μια στέγη που δεν ρωτάει, μόνο υποδέχεται και γελάει. Πλάσματα ντυμένα με μακριά φορέματα, χαμένα στη μετάφραση νοήματα και καταλήξεις ονομάτων, μικρά αστεία για τους έμφυλους ρόλους και πονηρές επιτελέσεις.

Είναι αυτά τα στοιχεία, που κάνουν τα Μούμιν οικεία και επιθυμητά; Είναι αυτός ο λόγος που τα γνωρίζουμε χωρίς να θυμόμαστε να μας τα συστήνουν; Τα αγαπάμε επειδή αγαπάμε τη δημιουργό τους; Ο Π. πάντως όταν θέλει να χαλαρώσει βάζει μερικά επεισόδια των Μούμιν, που έβλεπε κι όταν ήταν παιδάκι. Λέει πως είναι απλά και καθησυχαστικά, όλα τελικά γίνονται. Πάντα η Κοιλάδα γλιτώνει τις καταστροφές και οι πλημμύρες απλώς τοποθετούν τα πράγματα στη θέση τους. Η Β. έχει ονομάσει κάποια λουλούδια που συναντάει στις βόλτες της «μουμινολούλουδα» – πράγματι μοιάζουν σαν να έχουν βγει από τα βιβλία. Η Ι. λέει πως βρίσκει το νόημα της ζωής στα Μούμινς. Αναρωτιέμαι ποιο είναι αυτό το νόημα, δεν είμαι σίγουρη, αλλά μπορώ να κάνω κάποιες υποθέσεις. Η Φ., που είναι έξι χρονών, όταν την ρώτησα γιατί της αρέσουν τα Μούμινς, απάντησε πως της αρέσουν «επειδή είναι Μούμινς». Και ίσως αυτή η απάντηση εξηγεί γιατί τα Μούμινς βρίσκονται παντού και γιατί τα αγαπάμε, ακόμα κι αν δεν ξέρουμε ακριβώς γιατί.

Τα βιβλία που αναφέρω: