της Μαρίζας Ντεκάστρο
A face, a fleet, a war, a man, a trick, a thought… λέει χτυπώντας ρυθμικά το μπαστούνι του ο αοιδός στην εναρκτήρια σκηνή της Οδύσσειας του Κρίστοφερ Νόλαν.
Μπα… not a thought, but many! Το επιβάλλει η ποικιλία των Οδυσσειών.
Προς το παρόν αφήνω τις αναρίθμητες παιδικές της κοπτοραπτικής που αποψιλώνουν το έργο διατηρώντας τις «συναρπαστικές σταθερές» όπως τα τέρατα, τους κινδύνους και τα κόλπα του Οδυσσέα. Σημειώνω όμως ανάμεσα στις παιδικές την εξαιρετική, στο πεδίο της αφήγησης και της εικονογράφησης, των Μενέλαου και Γιάννη Στεφανίδη (Στεφανίδης).
*****
Οι φετινές: Μια Έξαλλη Οδύσσεια του Αύγουστου Κορτώ για ενηλίκους και της Μαρίας Αγγελίδου για παιδιά, Οδύσσεια- Η περιπέτεια.
Στο περ. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ, 1963-65, δημοσιεύτηκε σε συνέχειες το έργο του Νίκου Τσιφόρου (1909- 1970) Ελληνική μυθολογία όπου περιλαμβάνεται η Οδύσσεια (Ερμής, 1991). Εκείνη την εποχή θεωρούσαμε πως ο Τσιφόρος ήταν το αντίβαρο στη σοβαροφάνεια που δέσποζε την νεανική μας ηλικία. Μας διασκέδαζε η σάτιρα, η αγοραία γλώσσα και το επιδεικτικό χιούμορ.
[Οι αναγνώστες μπορούν να πάρουν μια ιδέα από το απόσπασμα Περί της Ελενάρας της κουκλάρας που αναρτάται στην Πύλη της Ελληνικής Γλώσσας στο https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/mythology/browse.html?text_id=493].
Εξήντα χρόνια μετά, ο Αύγουστος Κορτώ εξέδωσε, ως μετενσάρκωση του Τσιφόρου, το μυθιστόρημα Μια έξαλλη Οδύσσεια που απευθύνεται σε μεγαλύτερους.
Μετέγραψε την ιστορία του Οδυσσέα με αστεία που δεν είναι αστεία και ανόητες σύγχρονες αναφορές, στις οποίες περιλαμβάνονται από τα έπιπλα ΙΚΕΑ και τα play mobil (οι σύντροφοι παιχνιδάκια στα χέρια του Πόλυ/ Πολύφημου) μέχρι τα μαλλιά χρώματος κομοδινί, η Ελενάρα, η Κιρκίτσα και η Έλπη/Ελπήνορας, οι μαλαπέρδες και τα συνώνυμά τους …Θέλαμε να μεθύσουμε, να τα σπάσουμε, να γαμήσουμε ό,τι κινείται… και μας πυροβολεί κατ’ εξακολούθηση με διάφορα σόκιν χωρία παίζοντας με την υπομονή μας.
Μπουκώνουμε από την υπερβολική υπερβολή!
Ωστόσο, για να φυλάξει κάπως τα νώτα του, ο Κορτώ δηλώνει δια στόματος Οδυσσέα (σ. 39) ότι οι ραψωδοί και όσοι άλλοι ανά τους αιώνες αναδιηγήθηκαν την Οδύσσεια έχουν δώσει εκδοχές και εκδοχές. Η δική του κατασκευή εννοείται πως είναι μια από τις πιο έξαλλα επικαιροποιημένες. Και γράφει ξεκαθαρίζοντας την προσέγγισή του ότι είναι Ανθρώπινο- η συνοφρυωμένη ηθική (να) σκοτώνει τη φαντασία (σ. 26). Δυστυχώς διαβάζουμε την κατεδάφιση του έπους και όχι τη δολοφονία της φαντασίας!
Το διακύβευμα δεν αφορά τον σεβασμό προς την αρχαία λογοτεχνία και το αν πρέπει να αντιμετωπίζεται μουσειακά ως ιερή και όσια. Ούτε βεβαίως τίθεται θέμα «ηθικής γραφής», αλλά μόνο κακογουστιάς που στολίζει την ακαλαισθησία του γραπτού του. Ένα ξεφύλλισμα πείθει!
Πού και πού υπάρχουν έξυπνες ατάκες. Όμως χάνονται στο σύνολο.
Οι ιστορίες είναι για να τις λες!
Πρωταγωνίστρια στην Οδύσσεια της Μαρίας Αγγελίδου(στην ίδια σειρά η Ιλιάδα) είναι η Περιπέτεια επειδή, όπως λέει, οι περιπέτειες χτίζουν τους ήρωες.
Η μεγάλη περιπέτεια του ήρωα ξεκινάει στην Τροία, συνεχίζει με τα συμβάντα κατά τη διάρκεια των χρόνων της περιπλάνησης και ολοκληρώνεται με την ποθητή επιστροφή.
Η περιπέτεια …κονταροχτυπιέται με τους Δαίμονες του Χρόνου Που Περνάει… μπορεί να γίνει αγνώριστη… βρίσκει δύναμη και ξαναρχίζει από την αρχή…
Ο πυρήνας του έπους διατηρείται μολονότι πολλά επεισόδια αναφέρονται περιληπτικά (Κίκονες, Σκύλλα -Χάρυβδη, κ.ά.). Η Μ. Α. δεν το κάνει για λόγους συντομίας, αλλά επειδή κρίνει σκόπιμο να τονίσει θέματα διαχρονικά που εξακολουθούν να μας απασχολούν: τη μνήμη- Λωτοφάγοι, την απληστία- ασκός του Αιόλου, το υπερφυσικό- Λαιστρυγόνες, τα τέρατα-Κύκλωπας, τη μαγεία- Κίρκη, τον θάνατο- Άδης, την αγάπη- Καλυψώ.
Οι στάσεις στα νησιά αποκτούν χρώματα ενισχύοντας το περιβάλλον μέσα στο οποίο διαδραματίζονται τα γεγονότα, υποστηρίζουν την εξιστόρηση (θυμίζω τη σειρά Το Βυζάντιο σε έξι χρώματα, Μεταίχμιο) και υπονοούν συναισθήματα, ομοιότητες, διαφορές.
Λ.χ. στους ανθρωποφάγους Λαιστρυγόνες είναι το γαλάζιο του ουρανού, το πράσινο των δέντρων, το καφετί, το κόκκινο και το μαύρο στο χώμα …όλα με λίγα λόγια είναι σχεδόν ίδια όπως στα νησιά των ανθρώπων. Στην Κίρκη είναι το χρυσό και το κόκκινο σαν όλους τους κινδύνους. Στον Κάτω Κόσμο το μαύρο, η αγωνία του μη γυρισμού. Στην Καλυψώ όλα τα λαμπερά χρώματα του κόσμου της αγάπης.
Ο «χρωματισμός» των επεισοδίων και μόνο, μαζί με την ζωηρή αφήγηση, κάνουν τη διαφορά.
*****
Τι μας λένε τα εξώφυλλα
Η Αιμιλία Κονταίου σχεδίασε ένα περιγραφικό εξώφυλλο που «διαβάζεται»: πάνω στα σκούρα μπλε κύματα της λέξης «περιπέτεια» πλέει μια ναυς, το προφίλ του ήρωα διαγράφεται με μονοκοντυλιά, τα γρανάζια του μυαλού δουλεύουν πυρετωδώς και στο βάθος το νησί του προορισμού. Εμπνευσμένο και ποτισμένο, όπως η ασπρόμαυρη εικονογράφηση, με ίχνη αρχαιοελληνικής αγγειογραφίας. Στις φόδρες η πρόταση πότε άρχισε αυτή η ιστορία; δημιουργεί τα κύματα που σε σπρώχνουν να συνεχίσεις την ανάγνωση.
Το πορτρέτο του συγγραφέα ως αρχαίου αοιδού στο αυτί του εξωφύλλου θα ήταν ότι πρέπει για να αποδοθεί η εξαλλοσύνη του έργου! Λοιπόν, το εξώφυλλο της Έξαλλης Οδύσσειας δεν είναι καθόλου έξαλλο! Συμβατικό με την πασίγνωστη απεικόνιση του Οδυσσέα δεμένου στο κατάρτι όταν περνάει από τις Σειρήνες.
Στο σύνολο:
Μαρία Αγγελίδου για παιδιά vs Αύγουστος Κορτώ για νεαρούς και ενηλίκους = 1- 0
*****
Η Βατραχομυομαχία (του Ψευδο- Ομήρου) είναι ένα πολυδιασκευασμένο σύντομο έπος 333 στίχων που παρωδεί την Ιλιάδα.
Ένας πόλεμος, ανόητος, μεταξύ των ποντικών (του Αρτοφάγου, του Τυρόγλειφου, του Μεριδάρπαγα, του Τυροφάγου…) και των βατράχων που ονοματίζονται επίσης ανάλογα με τις συνήθειές τους (π.χ. ο Βορβοροκοίτης που πλαγιάζει στο βούρκο). Ο πόλεμος έληξε χάρη στην παρέμβαση των Ολύμπιων που τάχτηκαν με τους βατράχους και τους έστειλαν ενισχύσεις από κατάφρακτα αρθρόποδα, οστρακόδερμα, καβούρια με λαβίδεςκαι άλλα θαλασσινά. Οι δειλοί ποντικοί κατατροπώθηκαν, η δε σύγκρουση κράτησε από το ένα ηλιοβασίλεμα στο άλλο:
Εδύετο δε ήλιος ήδη, δηλαδή Κι ο ήλιος ήδη εβασίλευε
και πολέμου τελετή κι έπαψε ο πόλεμος
μονοήμερος εξετελέσθη. Που βάστηξε μια μέρα μόνο
Η Στρουμπούλη, performer, επαγγελματίας αφηγήτρια παραμυθιών για παιδιά και ενηλίκους, δεν φοβάται να βάλει προτάσεις από το αρχαίο κείμενο, λέξεις- μνήμες οι οποίες διατηρούνται στη νέα ελληνική. Τη φαντάζομαι να αφηγείται παίζοντας με τις γλώσσες την ιστορία που είναι για να τη λες και να διεγείρει κάθε τόσο τους ακροατές της. Ως αοιδός, προ Νόλαν, είχε συνοδέψει με μουσική μια παλαιότερη αφήγηση της Βατραχομυομαχίας. Μουσική ραπ (εξ ου ο υπότιτλος του βιβλίου Ένας ραπ πόλεμος). Η ραπ είναι στακάτη, ρυθμική και τα τραγούδια έχουν την προφορικότητα που ταίριαζε στην τότε ζωντανή αφήγηση την οποία διατηρεί και στο απολαυστικό γραπτό.
Ο Κωνσταντίνος Σκλαβενίτης ζωγράφισε χαριτωμένες βινιέτες για κάθε κεφάλαιο και δυο σαλόνια που εικονογραφούν την αρχή και το τέλος της σύρραξης αποδίδοντας τους εμπόλεμους σε αρχαιοελληνικό στιλ.
Όμορφη έκδοση!
ΥΓ.
Δεν έχω διαβάσει την Οδύσσεια του Στίβεν Φράι (Πατάκης, 2026). Έχω όμως εμπιστοσύνη στον Γιάννη Μπασκόζο που έγραψε στον ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ (11/8/2026) ότι …πάνω από όλα
“ο Φράι έχει μια υπέροχη αφηγηματική ροή, διαθέτει αυτό το λεπτό και άλλοτε υποδόριο αγγλικό χιούμορ παραδίδοντας μια απολαυστική, μοναδική απόδοση του έπους’.
INFO
Μαρία Αγγελίδου, Οδύσσεια- Η περιπέτεια, Εικ. Αιμιλία Κονταίου, Καλέντης, 2026.
Αύγουστος Κορτώ, Μια έξαλλη Οδύσσεια, Πατάκης, 2026.
Αγνή Στρουμπούλη, Βατραχομυομαχία, Ένας ραπ πόλεμος, Εικ. Κωνσταντίνος Σκλαβενίτης, Ποταμός, 2026.
