του Κυριάκου Χαραλαμπίδη (*)
H παρούσα κριτική θα επιχειρήσει να μιλήσει για έναν ιδιότυπο ήρωα του Κυριάκου Δημητρίου, καθιερωμένου πλέον συγγραφέα, πανεπιστημιακού καθηγητή και μέλους της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών, στην έδρα της Ιστορίας των Ιδεών. Η επαγγελματική του ιδιότητα προσφέρει προφανώς ένα κλειδί για να εισέλθουμε καλύτερα στο φιλοσοφημένο βάθος της πρόσφατης νουβέλας του «Ο άνθρωπος που απέτυχε να πεθάνει» (εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2026). Άλλωστε με κάθε βιβλίο του επιχειρεί κατάδυση στο νόημα της ζωής (κατά συνέπεια και του θανάτου) οικοδομώντας επάνω σε ζηλευτή θεωρητική όπλιση και σίγουρο ταλέντο. Στην πραγματικότητα επιχειρεί να απεικονίσει την εσωτερική ύλη των ιδεών, οι οποίες μεταπλάθονται καθώς προβάλλουν μια ποικιλία όψεων μες από τη δικιά του προοπτική. Εννοώ την ποιητική του αντίληψη του χώρου και του χρόνου, καθώς ο Κυριάκος Δημητρίου στοχάζεται βασικά επάνω στο προσωπικό του νόημα της ύπαρξης μέσα από τον αστερισμό κινουμένων ιδεών. Οι κινούμενες ιδέες δεν είναι σχήμα λόγου, αλλά κατ’ ουσίαν συνθέτουν ένα σοβαρότατο παιχνίδισμα ή αντίληψη ζωής που κυμαίνεται μεταξύ τραγικού βυθού και γελοίου αφρού της Ιστορίας. Για όσους μπορούν να στοχάζονται και εύρωστα να μελαγχολούν, η ζωή φαντάζει αστεία μέσα από την άγνοια της τραγικότητάς της. Ακριβώς ο Δημητρίου ως συγγραφέας σημαδεύει τους γελωτοποιούς, «αλλά με λύπη κιόλας κι ευσπλαχνία», όση τουλάχιστον του επιτρέπει ή του επιβάλλει η καβαφική ειρωνεία του. Μιλάμε για έναν τρόπο αυτοειρωνείας, που επέχει και θέση αυτοπροστασίας από τα φαιδρά και τα παράλογα του βίου.
Εδώ μου μπαίνει μια υποψία, ότι οι κατά συρροήν αποτυχημένες απόπειρες του ήρωά του να αυτοκτονήσει εμπεριέχονται δυνητικά στον πυρήνα μιας μπεκετικής θεώρησης της γραφής. Σύμφωνα με ομολογία του Σάμιουελ Μπέκετ, η θεματική του προσδιορίζεται ακριβώς από την ασθματική και «αποτυχημένη προσπάθεια του λόγου να υπάρξει». Σε τελευταία ανάλυση, εκείνο που φαντάζει τραγικό και παράλληλα αστείο είναι η αποτυχία της ίδιας της ζωής να υπάρξει, και κυρίως η αδυναμία της να υπάρξει ουσιαστικά εν τω θανάτω της, πατάσσοντας νοηματικά κάθε λογής εγκόσμια φθαρτότητα.
Εν πάση περιπτώσει, ο ήρωας του Δημητρίου, που πετυχαίνει να… αποτύχει να αυτοκτονήσει, φωτίζεται από ένα φως ανθρώπινης διάστασης με συναισθηματικό υπόστρωμα, γεγονός που τον ισχυροποιεί στο να παρατηρεί με ακρίβεια τον εαυτό του και τους άλλους. Αν το καλοεξετάσουμε ωστόσο, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για προγραμματισμένη και εγγενή αποτυχία, η οποία καλύπτεται πίσω από θεωρητικά προσχήματα και αγαθές (ή μήπως εσκεμμένες;) προθέσεις αναβλητικότητας. Με άλλα λόγια ο υποψήφιος αυτοκτόνος μοιάζει να επιχειρεί να εξορκίσει την έμφυτή του τάση προς αυτοχειρία και να ξεγελά κατά βάθος τον εαυτό του με επιχειρήματα τα οποία καταφανώς δεν αντέχουν στη λογική. Το αστείο του πράγματος είναι ότι «ο άνθρωπος που απέτυχε να πεθάνει» αρπάζεται διαρκώς από τη ζωή, παίζοντας ουσιαστικά με τον χειρισμό προσχημάτων που αυτή του προσφέρει. Κοντολογίς οικοδομεί θεωρητικά τον θάνατό του με σοφιστικές αποδράσεις από αυτόν.
Για να είμαστε συντονισμένοι με τις προθέσεις του συγγραφέα, θα πρέπει να προσθέσουμε ότι επωμίζεται ή χειρίζεται τον ήρωά του ως περσόνα, που του παρέχει ευκαιρίες φιλοσοφικής θεώρησης των εγκοσμίων. Πρόκειται δηλαδή για πραγματεία (σε ρυθμό λογοτεχνικής εξιστόρησης) της ζωής. Κάτω από τον πέπλο της μορφής υποβόσκει η δύναμη της φαντασίας και η φυσική εξοικείωση με τις παραλλαγές ενός άλλου κόσμου, στον οποίο οφείλουμε –με χιούμορ και άνοιγμα καρδιάς– να «πεθάνουμε» θεωρητικά, ώστε να τον επανεύρουμε μέσα από τις χωματερές, διαπρέποντας άλλωστε και ως επιτυχημένοι διαχειριστές τους.
Ο Κυριάκος Δημητρίου βρήκε έναν τρόπο να θέσει εξ απαλών ονύχων, σκοπίμως ψυχαγωγικά και πειραματικά –σε μια προσπάθεια να αποσείσει με ανάλαφρο αυτοσαρκασμό τη βασανιστική οξύτητα ή σκοτεινή ατμόσφαιρα άλλων πεζογραφημάτων του– το ουσιώδες ζήτημα της ζωής και του θανάτου. Εδώ η αύρα της κωμωδίας δροσίζει θεραπευτικά την τραγικότητα του είναι, προς δικαίωση όσων αίρουν το βάρος μιας «ηθελημένης» αποτυχίας. Κάπως έτσι ο συγγραφέας απλουστεύει και αποκρούει το μακάβριο γκροτέσκ της ζωής.
Φυσικά το βιβλίο του Δημητρίου μπορεί να διαβαστεί και διαφορετικά, παρασύροντας εναλλακτικά με τη γοητεία της γραφής και τη γλωσσική του ροή. Το παιχνίδι εντέλει της αυτοκτονίας του ίδιου του έργου είναι ενώπιον του ανυποψίαστου δέκτη του και στήνει παραβολικά την παγίδα του σε κάθε επιτυχόντα ή μη αναγνώστη.
(*) Ο Κυριάκος Χαρλαμπίδης είναι πολυβραβευμένος ελληνοκύπριος ποιητής, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και μέλος της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών
Κυριάκος Δημητρίου, «Ο άνθρωπος που απέτυχε να πεθάνει» (εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2026).
