γράφει ο Βαγγέλης Δημητριάδης
Το βιβλίο Περί Καβάφη. Μελετήματα και άρθρα 1980-2018 συνιστά μια πολυεπίπεδη συμβολή στη μακρά παράδοση της καβαφικής φιλολογίας. Ο τόμος περιλαμβάνει κείμενα και μελέτες που γράφτηκαν και δημοσιεύθηκαν σε διάφορα περιοδικά στο διάστημα περίπου σαράντα ετών, και κατά κάποιο τρόπο αποτελεί μια συνολική αποτύπωση της ερευνητικής διαδρομής του Χαράλαμπου Λ. Καράογλου που επέμενε συστηματικά και με συνέπεια στη διερεύνηση του έργου του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη. Η χρονική διασπορά των κειμένων επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει διάφορες όψεις της καβαφικής ποίησης με τις μετατοπίσεις της κριτικής ματιάς του μελετητή, καθώς αυτή συν τω χρόνω ωριμάζει, αναστοχάζεται και εμπλουτίζεται.
Ο Καράογλου προσεγγίζει τον Καβάφη πρωτίστως ως ποιητή της μορφής και της ιστορικής συνείδησης. Ήδη από τις πρώτες σελίδες του τόμου καθίσταται σαφές ότι η μέθοδός του δεν εξαντλείται σε τυπικές αναγνώσεις και αφηρημένες θεωρητικές γενικεύσεις. Αντιθέτως, στηρίζεται σε λεπτομερή εξέταση της γλώσσας, της μετρικής, της ομοιοκαταληξίας και της δομής των ποιημάτων. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η αξιοποίηση ενός αυτόγραφου λεξικού ομοιοκαταληξιών του Καβάφη, το οποίο λειτουργεί ως τεκμήριο της εργασίας του αλεξανδρινού ποιητή πάνω στη μορφή. Μέσα από αυτή την εστίαση, ο μελετητής αποκαθιστά την τεχνική διάσταση της υπό εξέταση ποίησης, υπενθυμίζοντας ότι η φαινομενική της απλότητα είναι προϊόν αυστηρής και επίπονης επεξεργασίας.
Ωστόσο, η μορφική ανάλυση δεν απομονώνεται από το ιστορικό και ιδεολογικό πλαίσιο. Ο Καράογλου επιμένει στη διαρκή συνομιλία του Καβάφη με την Ιστορία, η οποία εκτός από σκηνικό περιβάλλον, λειτουργεί ως πεδίο συγκριτικού στοχασμού και αναλογίας. Στις αναγνώσεις δηλαδή επιμέρους ποιημάτων, αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο η ελληνιστική και βυζαντινή θεματολογία καθίσταται καθρέφτης σύγχρονων ανησυχιών, πολιτικών αδιεξόδων και ηθικών διλημμάτων. Οι αναδρομές στην Ιστορία επιτρέπουν την ανάπτυξη μηχανισμών έμμεσου σχολιασμού του παρόντος. Μέσα από αυτή την οπτική, ο Καβάφης παρουσιάζεται ως ποιητής που μετατρέπει το παρελθόν σε εργαλείο ατομικής και συλλογικής αυτογνωσίας. Επ’ αυτού ο Καράογλου τονίζει ότι έτσι
«αποδεικνύεται η ‘αντικειμενική συστοιχία’ που υπάρχει ανάμεσα στην ιστορική εποχή των ποιημάτων, στην εποχή διαφθοράς των Πτολεμαίων στην Αλεξάνδρεια του 1ου π.Χ. αιώνα και στα χρόνια του εθνικού διχασμού (1917 κ.ε.) , των συνθηκών που οδήγησαν στη Μικρασιατική Καταστροφή».
Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου είναι η εκτενής ενασχόληση με την πρόσληψη του καβαφικού έργου κατά τον Μεσοπόλεμο. Ο Καράογλου ανασυνθέτει το κλίμα της εποχής και φωτίζει τις αντιδράσεις, τις επιφυλάξεις και τις εκ διαμέτρου αντίθετες υποστηρίξεις που συνόδευσαν τη σταδιακή καθιέρωση του ποιητή στον λογοτεχνικό χώρο. Η διερεύνηση αυτή υπερβαίνει την απλή καταγραφή απόψεων· εξετάζει τις ιδεολογικές και αισθητικές προϋποθέσεις των κριτικών και αποκαλύπτει σε μεγάλο βαθμό τις εντάσεις ανάμεσα σε παραδοσιακές αντιλήψεις περί ποιητικότητας και νεοτερικότητας με κοινό παρανομαστή την αποδραματοποιημένη ποιητική του Καβάφη. Έτσι, ο τόμος συμβάλλει ουσιαστικά στην ιστορία της νεοελληνικής κριτικής, αναδεικνύοντας το γεγονός ότι η αποδοχή ενός ποιητή συχνά είναι αποτέλεσμα συγκρούσεων, αναθεωρήσεων και αναδιαπραγματεύσεων με το έργο του.
Παράλληλα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κείμενα που αφορούν την εκδοτική ιστορία και τη φιλολογική αποκατάσταση της ποίησης του Καβάφη. Ο Καράογλου εξετάζει τις περιπέτειες των εκδόσεων, τις παρεμβάσεις επιμελητών και τη σημασία της φιλολογικής ακρίβειας για την κατανόηση της ποιητικής πρόθεσης. Η προσήλωσή του στη λεπτομέρεια υπογραμμίζει ότι κάθε εκδοτική επιλογή επηρεάζει την αναγνωστική εμπειρία και, κατ’ επέκταση, την ερμηνεία. Σε αυτό το σημείο, ο τόμος λειτουργεί και ως υπενθύμιση της ευθύνης του συγγραφέα: η αποκατάσταση του κειμένου δεν είναι ουδέτερη πράξη, αλλά υπεύθυνη, ερμηνευτική διαδικασία.
Η κριτική ματιά του Καράογλου διακρίνεται από νηφαλιότητα και τεκμηρίωση. Αποφεύγει τις υπερβολές και τις εύκολες αξιολογικές κρίσεις, προτιμώντας να στηρίζει τα επιχειρήματά του σε παραδείγματα και αναλυτικά δεδομένα. Η μέθοδος αυτή προσδίδει στο έργο κύρος και αξιοπιστία. Ταυτόχρονα καθιστά την ανάγνωση απαιτητική. Ο αναγνώστης καλείται να παρακολουθήσει σύνθετες συζητήσεις, να αναμετρηθεί με φιλολογικούς όρους και να συμμετάσχει ενεργά στη διαδικασία της ερμηνείας. Το βιβλίο δεν απευθύνεται στον περιστασιακό αναγνώστη της ποίησης, αλλά σε εκείνον που επιθυμεί να εμβαθύνει, να κατανοήσει τις αποχρώσεις και να εισέλθει στον διάλογο της καβαφικής έρευνας.
Παρά τον ακαδημαϊκό του χαρακτήρα, το έργο δεν στερείται ευρύτερου στοχασμού. Στις σελίδες του διακρίνεται μια σταθερή αγωνία για τη θέση της ποίησης στον σύγχρονο κόσμο και για τη λειτουργία της κριτικής ως διαμεσολαβητικού λόγου ανάμεσα στο κείμενο και την κοινότητα των αναγνωστών. Ο Καβάφης προβάλλει ως ποιητής που εξακολουθεί να μας αφορά για την αισθητική του αρτιότητα και την οξυδερκή του ματιά πάνω στην εξουσία, τη φθορά, την ερωτική επιθυμία και την ανθρώπινη ματαιότητα. Ο Καράογλου, αναδεικνύοντας αυτές τις διαστάσεις, επιβεβαιώνει τη διαχρονικότητα της καβαφικής ποίησης.
Αναμφίβολα, θα μπορούσε κανείς να επισημάνει ότι η συγκεντρωτική φύση του τόμου, καθώς τα κείμενα έχουν γραφτεί σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, δημιουργεί ορισμένες επαναλήψεις ή διαφοροποιήσεις στο ύφος. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η ποικιλία αντανακλά την εξέλιξη της σκέψης του μελετητή και προσδίδει στο βιβλίο χαρακτήρα πνευματικού ημερολογίου. Ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί μόνο τον Καβάφη· ανιχνεύει και τον τρόπο με τον οποίο ένας φιλόλογος, ο Καράογλου, συνομιλεί επί δεκαετίες με το ίδιο έργο, ανακαλύπτοντας κάθε φορά νέες όψεις του.
Συνολικά, το Περί Καβάφη. Μελετήματα και άρθρα 1980-2018 αποτελεί μια ουσιαστική, εμπεριστατωμένη συμβολή στη μελέτη της καβαφικής δημιουργίας. Συνδυάζοντας μορφολογική ανάλυση, ιστορική εμβάθυνση και κριτική αποτίμηση, ο Καράογλου προσφέρει ένα έργο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως εργαλείο έρευνας και ως πρόταση ανάγνωσης. Το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η συγκεκριμένη ποίηση παραμένει ανοιχτό πεδίο ερμηνείας και ότι η φιλολογική προσέγγιση, όταν ασκείται με συνέπεια και γνώση, μπορεί να ανανεώνει διαρκώς τον διάλογο με τα κλασικά κείμενα. Μέσα από αυτή τη διαρκή συνομιλία, ο Καβάφης εξακολουθεί να μας συγκινεί. Γι’ αυτό η κριτική, όπως αυτή του Καράογλου, συμβάλλει αποφασιστικά ώστε η φωνή του ποιητή να ακούγεται με καθαρότητα και βάθος.
Χ.Λ. Καράογλου, Περί Καβάφη. Μελετήματα και άρθρα 1980-2018, Σμίλη 2023
