της Ελένης Γεωργοστάθη
Η Isol είναι μια ανήσυχη δημιουργός που καταφέρνει να μας εκπλήσσει με κάθε νέο της εγχείρημα. Στο Κέντημα, το βιβλίο της που πιο πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά, σε απόδοση της Κατερίνας Κρις, το υλικό, ο καμβάς πάνω στον οποίο στήνει την ιστορία της, καθορίζει όχι μόνο τις αισθητικές και εικονογραφικές της επιλογές αλλά και την ίδια την ανάπτυξη και εξέλιξη της πλοκής της. Εμπνεόμενη από ένα παλαιστινιακό σάλι, η Αργεντινή δημιουργός φτιάχνει ένα βιβλίο όπου η δράση εκτυλίσσεται αποκλειστικά και μόνο στις δυο πλευρές –την καλή και την ανάποδη– ενός κεντήματος. Κάθε σαλόνι αποτυπώνει φωτογραφικά την υφή του κεντήματος, ζουμάροντας σε χαρακτηριστικές λεπτομέρειές του. Πάνω σε αυτόν τον καμβά σουλατσάρουν τα χάρτινα ανθρωπάκια της Isol, και κυρίως η κεντρική ηρωίδα, η Λέιλα, που μονίμως αποδίδει κάθε απώλεια προσωπικού αντικειμένου –κασκόλ, γάντια, ομπρέλες, ξυλομπογιές– σε μια μυστηριώδη Ανάποδη Πλευρά που καταπίνει όλα της τα πράγματα. Την ευφάνταστη ερμηνεία της μικρής, που παραλληλίζει αυτή την Ανάποδη Πλευρά με το πίσω μέρος των κεντημάτων της γιαγιάς της, σιγοντάρει και η ίδια η γιαγιά, συνδέοντάς τη μάλιστα με παραδόσεις και λαϊκούς θρύλους.
Η Λέιλα επισκέπτεται την Ανάποδη Πλευρά, το βασίλειο της αταξίας και του απροσδόκητου, στα όνειρά της. Έναν κόσμο φαινομενικά μακρινό και ταυτόχρονα τόσο κοντινό. Αλλά και γοητευτικό, αφού το κορίτσι μπορεί να βλέπει εκεί μέσα τις μη συμμετρικές, ακατάστατα βαλμένες κλωστές να παίρνουν απρόβλεπτη μορφή, να ζωντανεύουν μέσα από τα μάτια της φαντασίας της. Παρά τη γοητεία του πράγματος, κάποια στιγμή η μικρή αποφασίζει να βάλει μπροστά τη λογική κι από επισκέπτρια της Ανάποδης Πλευράς να γίνει επισκευάστριά της. Να πάρει βελόνα και κλωστή και να κλείσει τις τρύπες, τις ρωγμές που επιτρέπουν την επικοινωνία Καλής κι Ανάποδης Πλευράς και οδηγούν στην εξαφάνιση των πραγμάτων της. Καταλήγει λοιπόν να μπαλώσει κάθε τρύπα, να κλείσει κάθε ρωγμή επικοινωνίας και να φτιάξει έναν κόσμο αποστειρωμένο και θαμπό. Τακτοποιημένο, προβλέψιμο και μαζί ασφυκτικό. Μήπως εντέλει θα πρέπει να ξηλώσει ό,τι με τόση φροντίδα και σπουδή επιδιόρθωσε;
Δεν είναι η πρώτη φορά που τα υλικά με τα οποία φτιάχνει τα βιβλία της η Isol –εδώ το φωτογραφημένο κέντημα πάνω στις δυο πλευρές του οποίου εκτυλίσσεται όλη η δράση του βιβλίου– καθορίζουν όχι μόνο το πώς αλλά και το τι των ιστοριών της. Έτσι, π.χ., οι παλιότερες συνταγές της για όνειρα στο Noturno, ένα βιβλίο που φωτίζει στο σκοτάδι, υλοποιούνται χάρη στο παιχνίδι φωτός-σκοταδιού, επιβεβαιώνοντας ότι το όνειρο δεν είναι άλλο από τα ίχνη της νύχτας στον κόσμο της ημέρας. Αντίστοιχα, το Είναι καλό να έχεις ένα παπάκι είναι ένα βιβλίο-ακορντεόν διπλής όψης που δίνει στον αναγνώστη δύο εκδοχές της ίδιας ιστορίας, αφού άλλα αντιλαμβάνεται το παιδί και άλλα το παπί που πρωταγωνιστεί σε καθεμιά από τις δυο πλευρές. Και εδώ, το κέντημα όχι ως αφηρημένο εύρημα αλλά ως απτό υλικό εξυπηρετεί πολλαπλά τους νοηματικούς και αφηγηματικούς της στόχους.
Σε ένα πρώτο επίπεδο, η Isol φτιάχνει ένα βιβλίο για την άλλη, την αθέατη πλευρά των πραγμάτων, και ταυτόχρονα για τη γοητεία του μυστικού, του αόρατου, του αφανούς, του απαγορευμένου. Δεν το τοποθετεί σε κάποιο μακρινό, απροσδιόριστο τοπίο. Αρκεί να φέρεις τον απτό, τακτοποιημένο κόσμο σου τούμπα για να το δεις, μας λέει. Πράγμα που οπτικοποιεί ιδιοφυώς παίζοντας με την υφή, τις κλωστές, τις βελονιές και τους κόμπους του κεντήματος. Καθώς η μικρή της ηρωίδα τρέχει να βρει χαμένα αντικείμενα και να επιδιορθώσει τρύπες, ο αναγνώστης χάνεται στα τακτικά, επαναλαμβανόμενα μοτίβα της καλής, αλλά, κυρίως, στις απρόβλεπτες διαδρομές των κλωστών της ανάποδης πλευράς. Δεν είναι μόνο οι μορφές πραγματικών και φανταστικών όντων που ξεπροβάλλουν πέρα από κάθε προσδοκία μέσα από τις τυχαίες συναντήσεις τους. Είναι και η συνειδητοποίηση ότι οι ατέλειες του πίσω, αθέατου κόσμου, οι θηλιές, οι κόμποι, οι κλωστές που κρέμονται προκλητικά, είναι αυτές που κρατάνε όρθιο, τακτοποιημένο, αψεγάδιαστο τον ορατό. Χωρίς αυτές, αλλά και χωρίς τα ρήγματα που επιτρέπουν στον έναν κόσμο να επικοινωνεί με τον άλλο, πέρα από την πλήξη, έρχεται και η ασφυξία.
Παράλληλα, ο τρόπος με τον οποίο αξιοποιεί η Isol τη διπλή όψη του κεντήματος μπορεί να ερμηνευτεί ως ένα σχόλιο πάνω στην ίδια τη δημιουργική διαδικασία, στον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται οι ιστορίες, αφού, διαρρηγνύοντας τα όρια, καταδυόμενος στα κατασκευαστικά ενδότερά τους, εξερευνώντας τους αρμούς τους, ένας δημιουργός βρίσκει γόνιμο έδαφος ώστε να επεκτείνει ευφάνταστα την πλοκή τους· ακριβώς όπως οι κόμποι κι οι άτακτες κλωστές της Ανάποδης Πλευράς στο Κέντημα μετατρέπονται από αφανή υποστηρίγματα της Καλής Πλευράς του σε υλικά της φαντασίας.
Να σημειώσουμε ότι η Λέιλα, ξεκινώντας το ταξίδι της στις ραφές, στα αφανή άδυτα, στις πίσω όψεις των κεντημένων ιστοριών, αναζητά συμβουλή και στήριξη από τη γιαγιά, δημιουργό του κεντήματος, αφηγήτρια ιστοριών τις οποίες, σύμφωνα με τη μαμά, «ράβει και ξηλώνει» διαρκώς (όπως τουλάχιστον αποδίδεται το «cuenta» [αφηγείται] που υπάρχει στο πρωτότυπο), αλλά και φορέα μιας λαϊκής παράδοσης της οποίας το καρναβαλικό στοιχείο λειτουργεί απελευθερωτικά για τη δημιουργική φαντασία. Καθώς η μεγάλη γιορτή του Θερινού Ηλιοστάσιου πλησιάζει, λίγα μόλις σαλόνια πριν από το τέλος του βιβλίου, η τακτική, αψεγάδιαστη Καλή Πλευρά του κεντήματος δίνει τη σκυτάλη στην Ανάποδη, της οποίας οι κόμποι κι οι άτακτες κλωστές έχουν πια αποκτήσει τη μορφή μιας πολύχρωμης γιορταστικής καρναβαλικής παρέλασης: η δράση έχει ξεκάθαρα μεταφερθεί εκεί. Λίγο παρακάτω, στον Επίλογο, οι παράξενοι κάτοικοι της Ανάποδης Πλευράς αυτονομούνται, μας συστήνονται, αποκτούν δική τους φωνή, δικό τους λόγο, καθώς η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Λέιλα υποχωρεί ολοκληρωτικά, δίνοντας τη θέση της στον μεταξύ τους διάλογο. Το τι λένε, τι σκέφτονται, τι τους απασχολεί μένει στον αναγνώστη να το ανακαλύψει, βγάζοντας τα δικά του συμπεράσματα.
Μ’ αυτά και μ’ αυτά, η Isol μάς χαρίζει άλλο ένα ιδιοφυές, πολυδιάστατο βιβλίο, που θα γοητεύσει μικρούς αλλά και μεγαλύτερους αναγνώστες και που επιβεβαιώνει τις τεράστιες δυνατότητες του ευρηματικού παντρέματος κειμένου και μορφής, μακριά από περιορισμούς που έχουν να κάνουν με είδη, ηλικίες, αριθμό σελίδων κτλ.
Isol, Misenta Marisol, Το κέντημα, Aπόδοση Κατερίνα Κρις, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2026.
