της Μαρίζας Ντεκάστρo
Εκδίδονται εκατοντάδες βιβλία και όμως ακόμα αναρωτιέμαι ‘τι είναι παιδικό βιβλίο’. Ακούγεται παράξενο να το ομολογώ μετά από τόση ενασχόληση με τα βιβλία για παιδιά; Καθόλου! Είναι τα εκδοτικά φαινόμενα που μού το επιβάλουν.
Ας υποθέσουμε ότι ένα βιβλιόφιλος ψάχνει βιβλία για παιδιά. Με το που ρίχνει μια ματιά στα εκτεθειμένα βιβλία, σχεδόν αμέσως βγάζει αυτά περίπου τα συμπεράσματα:
απλή γλώσσα, κάποιος καλός διδακτισμός στο τέλος, σύντομο κείμενο και μικρός αριθμός σελίδων, μορφή, σχήμα, μέγεθος, βιβλιοδεσία, κυριαρχία της πολύχρωμης εικονογράφησης. Και βεβαίως ένα ταιριαστό θέμα. Αλήθεια τι θα πει ‘ταιριαστό θέμα’;
Όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά μπορούν πράγματι να περιγράψουν ένα ‘παιδικό’ βιβλίο (εξαιρώ τα βιβλία προ-προσχολικής ηλικίας των οποίων η φυσιογνωμία είναι σαφής καθώς και όσα απευθύνονται σε νεαρούς ενήλικες τα οποία διαφοροποιούνται +- από τα βιβλία για ενηλίκους).
Συμβαίνει να σκοντάφτω συστηματικά σε βιβλία που μοιάζουν παιδικά: τα δίνουμε σε παιδιά που τα διαβάζουν χωρίς πραγματικά να τα καταλαβαίνουν και να τα ευχαριστιούνται. Επειδή δεν τα αφορούν! Βιβλία, τα οποία παρά την παιδική μορφή τους αφού πρόκειται για εικονογραφημένα, έχουν θέματα που αγγίζουν φιλοσοφικές έννοιες (τι είναι ο χρόνος, η ζωή, η αγάπη, η σχέση μας με τη φύση, κλπ.), αλληγορίες ή ιστορικά ζητήματα. Οι δυσνόητες έννοιες που κινούν τις περισσότερες φορές την ελάχιστη πλοκή και η ελλειπτική γραφή (η οποία παράγει συνειρμούς) δεν βοηθούν. Φυσικά δεν σημαίνει ότι οι μικρές ηλικίες δεν έχουν ανάλογους προβληματισμούς. Έτσι, όλοι χρειάστηκε κάποια στιγμή να παρέμβουμε ώστε να ομαλοποιήσουμε και να οδηγήσουμε στην κατανόησή τους.
Με ενδιαφέρει να συζητήσω ειδικά για εκείνα τα άλλα, τα μεταμφιεσμένα, που με πρόσχημα την ικανοποίηση μιας συγγραφικής και προχώ έμπνευσης (αρκετά τα ελληνικά βιβλία) εμφανίζονται στα ράφια και δεν ξέρεις τι να τα κάνεις.
Μαζί μου λοιπόν αναρωτιούνται αναγνώστες που δεν ξέρουν σε ποιον να τα δώσουν, εκδότες που προβληματίζονται σε ποια κατηγορία να τα τοποθετήσουν (άλλοτε τα εντάσσουν σε παιδικές σειρές, ή αν δεν είναι σίγουροι απλά αναφέρουν στην ταυτότητα του βιβλίου ‘εκτός σειράς’), συγγραφείς οι οποίοι, όταν παίρνουν απόσταση από το έργο τους, ξανασκέφτονται αν το απευθύναν στο κατάλληλο αναγνωστικό κοινό!
Ας ξεκινήσω με το ότι όλοι συμφωνούν: 1. Στα παιδιά μπορούμε να πούμε τα πάντα με κατάλληλο για την ηλικία τους τρόπο. 2. Τα παιδικά βιβλία είναι αγαθά πολιτιστικά, λογοτεχνικά και παιδαγωγικά τα οποία επηρεάζονται από τα κοινωνικά δεδομένα κάθε χρονική στιγμή, δηλαδή που συνδέουν τα περιεχόμενά τους με την πολιτικοκοινωνική επικαιρότητα.
Λόγου χάριν, την περίοδο αύξησης των μεταναστευτικών και των προσφυγικών ροών προς την Ευρώπη εξαιτίας τοπικών πολέμων (Ιράκ, Συρία, Αφγανιστάν…), και υπό το πρίσμα ότι τα πάντα μπορούν να ειπωθούν στα παιδιά με τον κατάλληλο τρόπο, εκδόθηκαν και μεταφράστηκαν αρκετά βιβλία για παιδιά με θέμα πρόσφυγες και μετανάστες, τα οποία διαχειρίζονται τα συγκεκριμένα θέματα παίρνοντας υπόψη τους τα χαρακτηριστικά της ηλικίας των αναγνωστών στους οποίους απευθύνονται.
Σημειώνω ενδεικτικά παιδικές εκδόσεις, από το 2016 και έπειτα, οι οποίες ικανοποιούν τις παιδαγωγικές προϋποθέσεις:
Α. Πιπίνη, Μελάκ μόνος (Καλειδοσκόπιο, 2016), Α. Κοντολέων, Πρίγκιπας σημαίνει Αμίρ, (Πατάκης, 2016), Φρ. Σάννα, Το ταξίδι (Πατάκης, 2016), Cl. K. Dubois, Ο Ακίμ τρέχει (Επόμενος Σταθμός, 2017), Κ. Ν. Μπαλεστέρος, Η βαλίτσα (Διόπτρα, 2020), Τι Βαν, Η καρδιά ευχήθηκε (Ίκαρος, 2025), Χρ. Φραγκεσκάκη, Το ποδήλατό του (Καλειδοσκόπιο, 2024), για νέους τα graphic novel Γυναίκες, ζωή, ελευθερία της Μ. Σατραπί (Επόμενος Σταθμός, 2025) και Πρόσφυγες των Όουεν Κόλφερ & Άντριου Ντόνκιν (Πατάκης, 2017).
Τα πράγματα περιπλέκονται όταν ξεχειλώνει υπερβολικά το μπορούμε να πούμε τα πάντα, σε λάθος χρόνο, λόγω της βιασύνης μην και χάσουν τα παιδιά γνώσεις και προβληματισμούς, με αποτέλεσμα να παρακάμπτεται η ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας και τα ενδιαφέροντά της. (Ας θυμηθούμε πώς έγραφαν και τι έλεγαν οι Ελληνίδες κλασικοί, Δέλτα και Ζέη, σε απόσταση ενός αιώνα και ας ξαναδιαβάσουμε τους θεωρητικούς της παιδικής λογοτεχνίας…)
Το ξεχείλωμα απορρέει κατά τη γνώμη μου από τη γνωστή εμμονική ιδέα των ενηλίκων. Συμβαίνουν λοιπόν δύο τινά: από τη μια ανεβαίνει ο πήχης μιας υποθετικής ηλικιακής ωριμότητας των παιδιών που οφείλουν να μάθουν και να κολυμπήσουν στα βαθιά πριν την ώρα τους, και ταυτόχρονα ‘κατεβαίνουν’ ηλικιακά τα ιδιαίτερα πολύπλοκα θέματα ώστε να πιάσουν το παιδικό κοινό! Η παιδική φυσιογνωμία τους τα κατατάσσει στα παιδικά, θεματικά όμως απευθύνονται σε ευρύτερο ηλικιακό κοινό, και υπό προϋποθέσεις σε παιδιά.
Ανάμεσά τους μπορούν να τοποθετηθούν και πολλά από τα κλασικά/ βασικά αναγνώσματα της παιδικής ηλικίας, όπως το επιβεβαιώνουν οι επανεκδόσεις, οι ποικίλες διασκευές, οι αμείωτες κυκλοφορίες. Παράδειγμα, Ο Μικρός πρίγκιπας: θεωρείται κατεξοχήν παιδικό βιβλίο, αν και πολλοί μελετητές έχουν διαφορετική άποψη εξαιτίας του φιλοσοφικού υπόβαθρου του έργου. Όπως και να ’χει όμως, κάθε εκδότης που σέβεται τον εαυτό του διαθέτει και έναν Μικρό πρίγκιπα ανάμεσα στα παιδικά του.
Ενδεικτικά παραδείγματά παιδικών εικονογραφημένων που απαιτούν την ενήλικη παρέμβαση για να γίνουν κατανοητά από τα παιδιά:
Ο Μαγικός καθρέφτης της Μαριαλένας Σπυροπούλου (εικ. Ντανιέλα Σταματιάδη, Μεταίχμιο, 2018), με θέμα την κατοπτρική σχέση βρέφους-μητέρας. Ευτυχώς, για τους μη γνώστες της ψυχαναλυτικής θεωρίας, ο ψυχαναλυτής Θανάσης Χατζόπουλος ανέλαβε να το εξηγήσει στο επίμετρο του βιβλίου. Η συγγραφέας, ψυχαναλύτρια η ίδια, έπλεξε τη θεωρία με τη λογοτεχνία, σ’ ένα εικονογραφημένο βιβλίο που οπωσδήποτε δεν είναι για παιδιά!
Στο εικονογραφημένο Η Μπάλα, ο Αλέξης Κυριτσόπουλος (Ίκαρος, 2023) αφηγείται μια συνηθισμένη οικογενειακή ιστορία, τις καλοκαιρινές διακοπές μιας μητέρας και των παιδιών της που πηγαίνουν να συναντήσουν τον πατέρα εκεί όπου εργάζεται. Παίρνουν το καραβάκι και φτάνουν σ’ ένα νησί-φυλακή (εξόριστων και εννοείται στη Μακρόνησο), όπως γράφει στην πρώτη κιόλας σελίδα. Ο τόπος ανοίκειος και εντελώς ξένος, το γιατί και το πότε επίσης άγνωστα στα παιδιά. Αν δεν εξηγηθούν τα γιατί, πού, πότε μπορεί να συνέβη το γεγονός της ιστορίας της Μπάλας και ποιοι είναι οι απαίσιοι στρατιώτες που ζωγράφισε ο Κυριτσόπουλος, μένουν κενά στους μικρούς αναγνώστες.
Είναι απαραίτητη λοιπόν η ενήλικη διαμεσολάβηση, ιστορική αυτή τη φορά.
Ανάλογη διαμεσολάβηση χρειάζονται το πολύ γνωστό Ο πόλεμος, των Ζουζέ Ζόρζε και Αντρέ Λετρία, και Η Μονομαχία της Ινές Βιέγκας Ολιβέιρα (και τα δύο εκδ. Πουά, 2023).
Είχα γράψει στον “Α” για τον Πόλεμο: […] δεν προτείνεις αυτό το βιβλίο άκριτα σε μικρά παιδιά. Η ανάγνωση προϋποθέτει σχολιασμό, μοίρασμα σκέψεων και συναισθημάτων ως βάση για να ξεκινήσεις την κουβέντα. Πρέπει να το ‘μιλήσεις’ λίγο λίγο κάθε φορά μέχρις ότου οι πολλές φορές και οι πολλές κουβέντες να μπουν στη σειρά ώστε να δείξουν όλες τις διαστάσεις αυτής της μηχανής του πόνου […].
Η ίδια προσέγγιση ισχύει για τη Μονομαχία ως τρόπο λύσης των διαφορών. Η αφήγηση επεκτείνεται στον χρόνο με τους μονομάχους να ξεχνούν το περιεχόμενο της σύγκρουσης που τους έφερε σε αυτό το σημείο, να καταλαβαίνουν τη ματαιότητά της και να προκρίνουν τελικά κάποια ειρηνική διευθέτηση.
Πρακτικά, τέτοιου τύπου βιβλία μπορούν να αντιμετωπιστούν ως διηλικιακά/cross over, (κατηγορία που περιλαμβάνει κατά κανόνα μυθιστορήματα για εφήβους και νεαρούς ενήλικους) εάν και εφόσον όλοι οι διαμεσολαβητές μεταξύ βιβλίου και αναγνώστη (συγγραφέας, εικονογράφος, εκδότης, κριτικοί και ενήλικοι που τα προτείνουν σε παιδιά) τα εκτιμήσουν με βάση τις παραπάνω απόψεις. Γιατί βιβλία σαν αυτά που σημείωσα, πέραν της υψηλής αισθητικής εικονογράφηση, έχουν μεγάλο νοηματικό εύρος και είναι ανοικτά σε συζητήσεις μεταξύ αναγνωστών διαφορετικής ηλικίας.
Το βασικό το πρόβλημά τους είναι ότι μπαίνουν σε παιδικές σειρές και στα παιδικά τμήματα των βιβλιοπωλείων συντηρώντας έτσι τη στερεοτυπική εικόνα περί παιδικών βιβλίων που έχουν στο μυαλό τους οι ενήλικοι.
