γράφει η Κυριακή Πετράκου (*)
Ο Διονύσης N. Μουσμούτης είναι γνωστός συγγραφέας – μελετητής, κυρίως της ιστορίας και του πολιτισμού της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Ζακύνθου και γενικότερα των Επτανήσων αλλά όχι μόνο, κριτικός λογοτεχνίας, εκδότης του περιοδικού Εικονογραφημένη Ιστορία, επιμελητής πολλών εκδόσεων και επιφυλλιδογράφος στον καθημερινό και περιοδικό Τύπο. Πρόκειται για προσωπικότητα του πολιτισμικού βίου με σημαντική προσφορά. Το μεγάλο πάθος του είναι η έρευνα, ιδίως η πρωτογενής με έμφαση στο θέατρο. Όθεν και η αναγόρευσή του από το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ σε επίτιμο διδάκτορα.
Οι θεατρολογικές σπουδές, που αποτελούν κλάδο του τελευταίου αιώνα και στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών αυτού (προηγουμένως η φιλολογία ασχολείτο μα το θέατρο και αποκλειστικά με το δράμα), ασμένως περιλαμβάνουν στο επιστημονικό πεδίο τους το μουσικό θέατρο, σοβαρό (όπερα) και ελαφρό (οπερέτα, μιούζικαλ) έως πολύ ελαφρό (επιθεώρηση, καφέ σαντάν, καμπαρέ κ.λπ.). Δεν πετάνε τίποτα και πολύ σωστά: οι παραστατικές τέχνες, εκτός από τη δημοφιλία τους, αποτελούν μέρος της ψυχαγωγίας και κατ’ επέκταση της κουλτούρας της ψυχαγωγίας. Σοβαροί ακαδημαϊκοί καθηγητές (εξ ορισμού ερευνητές) και άλλοι ερευνητές καταπιάνονται με ευχαρίστηση σε άρθρα και μονογραφίες με αυτά τα ελαφρότερα είδη και τα αναλύουν ποικιλοτρόπως, λ.χ. κοινωνιολογικά, σημειολογικά κ.ο.κ. Επίσης φροντίζουν για επαναδημοσίευση λησμονημένων κειμένων λησμονημένων συγγραφέων που αποδεικνύονται αποκαλυπτικά για την εποχή που γράφτηκαν και επίσης διασκεδαστικά.
Ο Σώτος Πετράς (1903-1991) υπήρξε ένας από τους συγγραφείς αυτούς, επιθεωρησιογράφος / δημοσιογράφος / επιφυλλιδογράφος / χρονογράφος τόσο αξιόλογος ώστε ο ιστορικός του νεοελληνικού θεάτρου Γιάννης Σιδέρης προλόγισε ένα βιβλίο του το 1958. Τα κείμενά του είναι πνευματώδη και αρκετά έχουν ενδιαφέρον είτε ως ηθογραφικά σκίτσα είτε ως κοινωνικές/λαογραφικές πληροφορίες, παρουσιασμένες με κάποια λογοτεχνικότητα. Στην πραγματικότητα έπλασε θεατρικούς χαρακτήρες και κάποια από τα ευθυμογραφήματά του θα μπορούσαν να διασκευαστούν σε επιθεωρησιακά νούμερα. Ο συγγραφέας έζησε κυρίως στον κόσμο του ελαφρού μουσικού θεάτρου από μικρή ηλικία, εξοικειωνόμενος τόσο με τον κόσμο της σκηνής όσο και με των παρασκηνίων. Ακόμα και δύσκολα θέματα και γεγονότα τα παρουσιάζει σατιρικά και ευχάριστα με κάποιο συναισθηματισμό. Στην πραγματικότητα, πίσω από τον ανάλαφρο τόνο διακρίνεται η γνήσια αγάπη και κατανόηση του θεάτρου, των προβλημάτων και των δραμάτων του, που απεικονίζει τυλιγμένα στη θεατρική μαγεία με ευδιάκριτη συγκίνηση. Φαίνεται μάλιστα πως ιδιαιτέρως τον συγκινούσαν οι καλλιτέχνιδες της ελαφράς μουσικής σκηνής, και έγραψε έναν μεγάλο αριθμό χρονογραφημάτων, θα λέγαμε, για τις λεπτομέρειες της τέχνης τους αλλά και της ιδιωτικής ζωής τους.
Διαβάζοντας τα κείμενα που επέλεξε ο Μουσμούτης, διαπιστώνουμε το ήθος πίσω από το κουτσομπολιό: δεν περιλαμβάνει σκανδαλοθηρικές πληροφορίες, σταματάει στο επιτρεπτό όριο. Και στη εποχή (Μεσοπόλεμος), παρά τον ηδονισμό της, κληρονομιά της μπελ-επόκ, δεν έπαυε να κυριαρχεί η αυστηρότητα των ηθών, στοχοποιώντας τις γυναίκες γενικά και τις «θεατρίνες» ειδικότερα, θεωρώντας τις εξ ορισμού ελαφρών ηθών ή και καθαυτό πόρνες, όπως αποκαλύπτει μια διάταξη του 1918, που απαιτούσε να εξετάζονται υγειονομικά για σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα σαν τις επαγγελματίες του έρωτα (ευτυχώς δεν εφαρμόσθηκε, καθόσον διαμαρτυρήθηκαν έντονα ο καλλιτεχνικός και ο δημοσιογραφικός κόσμος).
Η θεματική αυτή άρεσε πολύ στο κοινό του περιοδικού Εβδομάς όπου δημοσιεύτηκαν πάνω από ογδόντα τέτοια άρθρα. Ικανοποιούσαν όλες τις κοινωνικές τάξεις κάθε μορφωτικού επιπέδου. Ο Μουσμούτης επέλεξε σαράντα πέντε, τα οποία θεώρησε ότι μπορούσαν να αποτελέσουν μία ενότητα που δίνει την ατμόσφαιρα της εποχής. Η αλήθεια είναι ότι τα κείμενα, κάπως εσπευσμένα γραμμένα, δίχως επιμέλεια, για να προλάβουν το τυπογραφείο, είχαν ενίοτε λάθη, οπότε έκανε τις αναγκαίες διορθώσεις, κάποιες παρεμβάσεις και σε κάποια σημεία αφαιρέσεις ώστε να αποκτήσουν την απαραίτητη αρτιότητα και να γίνουν κατανοητά στον σύγχρονο αναγνώστη, που δεν έχει συνηθίσει τη γλώσσα, την ορθογραφία και τις εκφράσεις της εποχής της συγγραφής (1928-1931). Έγιναν και ορισμένες συμπληρώσεις από άλλα σχετικά δημοσιεύματα του συγγραφέα.
Ο Πετράς δεν έγραφε ιστορία του θεάτρου αλλά μέσα από τα γλαφυρά κείμενά του μεταδίδει πληροφορίες, πέρα από όσες αφορούν την εκάστοτε καλλιτέχνιδα, και για γεγονότα και ζητήματα μιας εποχής, που τότε ήταν και ονομαζόταν μεταπολεμική και σήμερα χαρακτηρίζεται ως μεταβατική. Τα κείμενα αυτά μπορούν να δώσουν έναυσμα για περαιτέρω έρευνες και – γιατί όχι –ιδέες και σε άλλους λόγιους συγγραφείς να ανακαλύψουν και να επιμεληθούν άλλα τέτοια, διαφόρων ειδών, που τώρα είναι άγνωστα και λησμονημένα. Επί πλέον πρόκειται για υποδειγματική έκδοση τεχνικά και καλλιτεχνικά, με ωραίες φωτογραφίες και στο τέλος ένα «επίμετρο» με βιογραφικά στοιχεία των προσώπων και παραστάσεις του μουσικού θεάτρου που αναφέρονται. Συνεπώς έχει διττή χρησιμότητα: ως βιβλίο αναφοράς όσο και βιβλίο για ψυχαγωγία, που διαβάζεται ευχάριστα.
(*) Η Κυριακή Πετράκου είναι Ομότιμη καθηγήτρια θεατρολογίας ΕΚΠΑ
Σώτος Πετράς: Η ζωή μας είναι θέατρο. Οι θεατρίνες. Μεσοπόλεμος. Θεατρική Αθήνα. Έρωτες. Παρασκήνια, εισαγωγή – επιμέλεια – επίμετρο Διονύσης N. Μουσμούτης, εκδ. Όταν, Αθήνα 2025.
