γράφει ο Πάνος Παπαγεωργίου
Συχνά αναρωτιέμαι αν αυτοί οι περίφημοι ιστορικοί του μέλλοντος, θα μπορέσουν να ξεσκαρτάρουν την σωρευμένη υπερπληροφόρηση για την πραγματικότητα του πρώτου τετάρτου του εικοστού πρώτου αιώνα ή εάν θα χαθούν μέσα στους τόνους από κείμενα τεχνητής νοημοσύνης που καλοπιάνουν τον χρήστη, πανομοιότυπα δελτία τύπου, fake news, memes με τον Τραμπ και reels από influencers. Ανακουφίζομαι όταν σκέφτομαι ότι η επιστήμη της Ιστορίας αξιοποιεί κάθε διαθέσιμη πηγή, ικανή να ρίξει φως στην έρευνα και να αποδώσει μια αντικειμενική και ψύχραιμη ματιά στο παρελθόν.
Κατά τον τρόπο αυτό και οι αφηγήσεις των καλλιτεχνών μπορούν να αξιοποιηθούν ως ιστορικές πηγές. Η εκδοχή του καλλιτέχνη βέβαια, είναι πάντα υποκειμενική γιατί δεν αποσκοπεί στην ανεπηρέαστη μεταφορά της πραγματικότητας, αλλά στην αποκωδικοποίηση του βιώματος. Παρά ταύτα, ακόμα και αυτή η εμπαθής ματιά μπορεί να παρουσιάσει στοιχεία της εποχής της, να αποκαλύψει καθημερινές πτυχές που τα στιλβωμένα πρωτοσέλιδα ηλεκτρονικών και έντυπων μέσων ενημέρωσης δεν θα αποδώσουν.
Κάπως έτσι, τα σύγχρονα έργα, λογοτεχνικά, μουσικά και κυρίως τα κόμικς με τα οποία ασχολείται το άρθρο, αποτελούν ταυτόχρονα μέσα ψυχαγωγίας αλλά και μαρτυρίες του παρόντος προς τους μελλοντικούς αναγνώστες και μελετητές.
ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΕΣ
Αφορμή για το παρόν άρθρο στάθηκε ένα κόμικ που κυκλοφόρησε προσφάτως και που, όπως ήταν αναμενόμενο, έκανε ιδιαίτερη αίσθηση. Ο λόγος για τις «ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΕΣ» (Εκδόσεις Μικρός Ήρως), σε σενάριο του Μι Δέλτα, και σε σχέδιο του Δημήτρη-Κρις Αγκαράι. Το κόμικ είναι εμπνευσμένο από το ομώνυμο τραγούδι του ΛΕΞ που κυκλοφόρησε το έτος 2018, στον δίσκο με τίτλο 2ΧΧΧ.
Το σενάριο του κόμικ έχει ως εξής. Ο Δήμος, ένας μεσήλικας, συναντά μετά από πολλά χρόνια τον ετοιμοθάνατο πατέρα του με τον οποίο είχαν αποξενωθεί. Ο πατέρας ζει μόνος σε ένα διαμέρισμα της Θεσσαλονίκης, πληρώνοντας το τίμημα επιλογών ζωής. Ο Δήμος, προσέρχεται στη συνάντηση απρόθυμα ωστόσο, η συζήτηση μεταξύ των δυο, σταδιακά γεφυρώνει το χάσμα.
Η συγκινητική ιστορία του Μι Δέλτα, έχει ντυθεί με το σχέδιο του ταλαντούχου Αγκαράι, ο οποίος έχει επιλέξει και μια πολύ ιδιαίτερη χρωματική παλέτα τεσσάρων μόλις χρωμάτων (μαύρο, κόκκινο, λευκό και κίτρινο) για να δώσει το κλίμα του κόμικ, ενώ δεν παραλείπει να παίξει και με τον αναγνώστη περνώντας πολλές κρυφές παραπομπές σε κινηματογραφικά έργα, όπως το Μίσος, την Έβδομη Σφραγίδα και ίσως το Ας περιμένουν οι γυναίκες.
Κάθε σελίδα πατάει στους στίχους του πιο δημοφιλούς Έλληνα ράπερ αυτή τη στιγμή. Η αφήγηση του Λεξ γέννησε εικόνες, που με τη σειρά τους πυροδότησαν την ιστορία του Μι Δέλτα, η οποία σχημάτισε την εικονογράφηση του Αγκαράι. Μέσα από αυτή την αλληλουχία αντιδανείων, πρωταγωνιστής του κόμικ δεν είναι ούτε το τραγούδι ούτε ο ίδιος ο Λεξ, αλλά ο Δήμος, ο πατέρας του, η κουτσομπόλα διαχειρίστρια και φυσικά, η πόλη. Η Θεσσαλονίκη της κρίσης με τα κενά και τις αντιφάσεις της, που διαμόρφωσε και διαμορφώθηκε από την τοπική κοινωνία μέσα στη μέγγενη των ιστορικών στιγμών των πρώτων δεκαετιών του αιώνα.
Το κόμικ χρησιμοποιεί ως σάουντρακ το τραγούδι -ορισμένες σελίδες μάλιστα θα μπορούσαν εύκολα να είναι και μέρος του εγχειριδίου του δίσκου- παρά ταύτα παραμένει ένα έργο εντελώς αυτόνομο. Οι δημιουργοί καταπιάνονται με τον διάλογο μεταξύ των γενιών της κρίσης, κι ενώ ο Λεξ εξέφρασε την οργή της γενιάς του, με λόγια σκληρά, οι Μι Δέλτα και Αγγαράι πάνε ένα βήμα παραπέρα. Εντάσσουν στο κάδρο της ιστορίας την οπτική και της προηγούμενης γενιάς αναζητώντας μια συμφιλίωση μέσα από την ροή του χρόνου, που είναι μεν δάσκαλος, αλλά «σκοτώνει πάντα τους μαθητές του». Τα παραπάνω άλλωστε εύστοχα αναφέρει και στην εισαγωγή του ο συγγραφεάς του «I still love H.E.R :ΤΙ ΜΟΥ ΕΜΑΘΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΕΞΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΡΡΕΝΩΠΟΤΗΤΑ Η ΡΑΠ» (Εκδόσεις Red ‘n’ Noir), Κώστας Σαββόπουλος «Οι Πολυκατοικίες είναι μια ιστορία συμφιλίωσης του παρελθόντος με το παρόν για το μέλλον. Μια ιστορία συμφιλίωσης του ήχου με την εικόντα και το μελάνι της 9ης τέχνης με τη ραπ, των διαφορετικών φίλτρων, τριών ανθρώπων με διαφορετικά backround».
Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα της κρίσης και το αστικό περιβάλλον του πρόσφατου κόμικ, μου έφερε στον νου ένα παλαιότερο με παρόμοια θεματική.
Αστικό κενό (λεπτομέρειες)
ΑΣΤΙΚΟ ΚΕΝΟ
Το κόμικ «Αστικό Κενό» (Comicdom Press) κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 2014 και επανεκδόθηκε το 2021. Πριν οι Λεξ, Μι Δέλτα και Αγκαράι «χτίσουν» τις δικές τους πολυκατοικίες, ο Ηλίας Κατιρτζιγιανόγλου, ένας εκ των ιδρυτών της Comicdom Press και του Comicdom Con Athens, του μακροβιότερου φεστιβάλ κόμικς της χώρας, υπέγραφε το σενάριο των τριών ιστοριών του μικρού ομώνυμου τόμου. Το σχέδιο είχε φιλοτεχνήσει ο εικοσάχρονος τότε Aldo Shabani, σχεδιαστής που τα επόμενα χρόνια ασχολήθηκε κυρίως με το underground ρεύμα των ελληνικών κόμικς και το εν λόγω έργο ήταν η πρώτη και μοναδική μέχρι σήμερα έκδοση από επίσημη εκδοτική εταιρία.
Οι ιστορίες «Φωταγωγός», «Όπως όλοι (εξάλλου)» και «Μαζική μεταφορά» περιγράφουν την Αθηναϊκή καθημερινότητα των πρώτων χρόνων της οικονομικής κρίσης. Τα όσα ακούγονται μέσα από έναν φωταγωγό σε μια πολυκατοικία λαϊκής συνοικίας της Αθήνας, η δύσκολες αποφάσεις και η αντιμετώπιση της σκληρής ενηλικίωσης (ή της αποφυγής της) από μια ολόκληρη γενιά καθώς και οι εύκολες γρήγορες κρίσεις διαχωρισμού σε συνθήκες πόλωσης, μεταφέρονται μέσα από τις ιστορίες του «Αστικού Κενού». Το σχέδιο του Shabani, ταίριαξε απόλυτα με τις αστικές αφηγήσεις, θυμίζοντας Will Eisner αλλά και τις έντονες μαύρες γραμμές του José Muñoz στο λευκό φόντο.
Οι 2 δημιουργοί, αμφότεροι κάτοικοι Αθηνών, αλλά με είκοσι χρόνια διαφορά ηλικίας, κατάφεραν να αποτυπώσουν μέσα από τις διαφορετικές τους εμπειρίες το αφήγημα της Αθήνας της κρίσης. Μιας πόλης που είχε αρχίσει αν αλλάζει επικίνδυνα δημιουργώντας πολώσεις και σημεία γκρίζα. Το αστικό κενό αναφέρεται στην παρουσίαση της έκδοσης ως το «τοπίο που διαμορφώθηκε στο πλαίσιο της μετα-βιομηχανικής πόλης. Ανεπιθύμητη αστική περιοχή που έχει ανάγκη επανασχεδιασμού, “αντι-χώρος” με αρνητική συμβολή στο περιβάλλον ή τους χρήστες του». Σήμερα, 12 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση, ένας κάτοικος της Αθήνας μπορεί να επαληθεύσει τα όσα περιγράφονται σε εκείνες τις σελίδες ως σημεία που λίγο έως πολύ βίωσε.
ΤΕΚΜΗΡΙΑ
Οι αφηγήσεις του Κατιρτζιγιανόγλου και του Shabani το 2014, κινούνταν σε παράλληλες ράγες με εκείνες του Λεξ (και των συνεργατών του Dof και Squeezy, όπως μας θυμίζει ο Κώστας Σαββόπουλος στον πρόλογο) οι οποίες θα έβγαιναν στο φως τέσσερα χρόνια αργότερα. Τελικά οι Μι Δέλτα και Αγκαράι, στο 2025-26, επαληθεύουν τις προγενέστερες μαρτυρίες στον πυρήνα τους, το ιδιαίτερο περιβάλλον της κοινωνίας των ελληνικών μεγαλουπόλεων κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης.
Οι καλλιτέχνες που αφηγούνται, άλλοτε καταγγέλλοντας, άλλοτε με την ανάγκη αποτύπωσης προβληματισμών, και άλλες φορές αναζητώντας την ειρήνευση, παραμένουν οι ειλικρινείς και ανυστερόβουλοι μάρτυρες της εποχής τους. Η ανάγκη κάθαρσης μέσα από την τέχνη -με όποια μορφή της- γέννησε μικρά θραύσματα ιστορικότητας και μνήμης. Η αυθόρμητη και ανεπιτήδευτη αλληλοεπαλήθευση των εξιστορήσεων προσδίδει αναπόφευκτα στα έργα τον χαρακτήρα αξιόλογων πηγών άντλησης ιστορικών στοιχείων.
Η χρήση άλλωστε έργων τέχνης στην ιστορική τεκμηρίωση δεν είναι κάτι νέο. Πίνακες, ταινίες, φωτογραφίες χρησιμοποιούνται προς εξαγωγή πληροφοριών. Η κατάλληλη αξιολόγηση, αντιπαραβολή και κριτική αντιμετώπιση κάθε στοιχείου, από τους αρμόδιους επιστήμονες είναι άλλωστε εκείνη που θα αποδώσει την τελική αξία τεκμηρίωσης. Η λαϊκή τέχνη ωστόσο, μπορεί να αποτυπώσει τις λεπτές συναισθηματικές αποχρώσεις που άλλα τεκμήρια δεν μπορούν. Σε κάθε περίπτωση, αν όχι μέσα από αναγνώσματα, πώς μπορεί να αποδοθεί το αίσθημα των χρόνων της κρίσης; Τότε που το πέπλο της ευημερίας έπεσε και αποκάλυψε την προβληματική υπόσταση μιας ολόκληρης κοινωνίας και των θεσμών της.
