Παίζοντας αστυνομική λογοτεχνία (του Αριστοτέλη Σαΐνη)

του Αριστοτέλη Σαΐνη

                                                                                                              του Μάρκου

«Όταν οι άνθρωποι κάνουν σχέδια, ο θεός γελάει», λένε. Και δεν έχουν άδικο. Το κείμενο που ακολουθεί σχεδιάστηκε από κοινού με τον Μάρκο, σε κάποια από εκείνα τα πρωινά Σαββάτου που συνήθιζε να πίνει τον καφέ του στο ΕΠΙΚΕΝΤΡΟΝ, συζητώντας μαζί μου για βιβλία και λογοτεχνία. Θυμάμαι ότι είχαμε διαβάσει τον συλλογικό τόμο Παίζουμε λογοτεχνία; Το OuLiPo και η σοβαρότητα του παιχνιδιού. Θεωρ(ε)ία και Παιδική Χαρά, Ανθολόγηση-Επιμέλεια: Αχιλλέας Κυριακίδης (Εκδόσεις OPERA) και θέλαμε, προφανώς, και εμείς να παίξουμε … αστυνομική λογοτεχνία! Η ιδέα ήταν να χρησιμοποιήσουμε ως παρτιτούρα και υπο-κείμενο τα ουλιπιανά μανιφέστα, και δη αυτά του γαλλικού Εργαστηρίου Αστυνομικής Λογοτεχνίας (OuLiPoPo), για να μιλήσουμε με χιουμοριστικό τρόπο για το αστυνομικό είδος, την ελληνική παραγωγή και τους συγγραφείς μας, αλλά και να προτείνουμε ευφάνταστες νέες πιθανές και κυρίως απίθανες… πλοκές και υποθέσεις. Αν θυμάμαι καλά, είχαμε προσπαθήσει να εμπλέξουμε και άλλους συγγραφείς στο παιχνίδι…

Όπως και να ’χει, το κείμενο έμεινε προφανώς ατέλειωτο και αποσπασματικό. Το θυμήθηκα, πριν λίγες μέρες, και διάβασα ένα απόσπασμα στη βραδιά που οργάνωσε ο Αναγνώστης. Εννοείται ότι το χιούμορ είναι του Μάρκου και οι αμετροεπείς φιλολογικές μπαρούφες δικές μου.

Α.Σ.

ΕΔΑΛ

Εργαστήριο Δυνητικής Αστυνομικής Λογοτεχνίας

Ελληνικό παράρτημα του

OuLiPoPo

(Ouvroir de littérature policière potentielle)

Πρώτο Μανιφέστο

Ανοίγουμε ένα λεξικό[1] στο λήμμα «Δυνητική Αστυνομική Λογοτεχνία», δεν βρίσκουμε τίποτα. Απολύτως! Παίρνουμε στα χέρια μας το Λογοτεχνικό Λεξικό των εκδόσεων Πατάκη. Επίσης, τίποτα! Διαβάζουμε το βιβλίο του Ανδρέα Αποστολίδη Τα πολλά πρόσωπα του αστυνομικού μυθιστορήματος. Δοκίμια για την ιστορία και τις σύγχρονες τάσεις του (Άγρα, 2009). Ούτε λέξη! Διατρέχουμε το Μικρό Εγκώμιο του αστυνομικού (Νεφέλη, 2021) του Κώστα Καλφόπουλου. Ούτε παραπομπή! Ξεφυλλίζουμε εναγωνίως και τα δέκα τεύχη της πολυδιαφημισμένης επιθεώρησης αστυνομικής λογοτεχνίας Πολάρ, που μόλις γιόρτασε τα τρίτα της γενέθλια! Ο μεγάλος ύπνος! Μπαίνουμε στη σελίδα της ΕΛΣΑΛ (Ελληνική Λέσχη Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας)… Αντίο, γλυκιά μου! Σερφάρουμε στο διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα και ψάχνουμε μανιωδώς τις ελληνικές ιστοσελίδες «Φίλοι της αστυνομικής λογοτεχνίας», «Φίλοι ελλήνων συγγραφέων αστυνομικής λογοτεχνίας», «Φίλοι φίλων της αστυνομικής λογοτεχνίας» και «Φίλοι φίλων ελλήνων συγγραφέων αστυνομικής λογοτεχνίας»… Νάδα και Νάδα και πάλι Νάδα!

Παντού ενοχλητικές παραλείψεις ή και ύποπτες αποσιωπήσεις!

Οι γραμμές που ακολουθούν δεν σκοπεύουν να επιβάλουν έναν ορισμό της Δυνητικής Αστυνομικής Λογοτεχνίας. Το πρωταρχικό και μεγάλο αυτό καθήκον, το έκαναν και με το παραπάνω οι πρωτεργάτες του κινήματος, το φωτεινό παράδειγμα των οποίων συνεχίζουμε εδώ, μετακενώνοντας στην Ελλάδα τον ερευνητικό ζήλο και την εμπειρία τους! Φιλοδοξούν, ωστόσο, (: οι γραμμές που ακολουθούν) κατά πρώτο λόγο να ερεθίσουν τη μύτη των ελληνικών λαγωνικών[2], βάζοντας κάτω απ’ το μεγεθυντικό φακό των γηγενών ερευνητών και διαδόχων του Γιάννη Μαρή νέα στοιχεία, ρίχνοντας στο ιατροδικαστικό τραπέζι του Πέτρου Μάρκαρη λίγα ψίχουλα, απλά ορεκτικά για να ξεγελαστούν κάπως οι πεινασμένοι για εγκλήματα και φόνους Έλληνες αναγνώστες, μέχρις ότου έρθει το κυρίως πιάτο, που θα μπορέσουν να το γράψουν άλλοι, πιο ικανοί από μας, γιατί, όπως όλοι ξέρουμε στη μικρή εκδοτική μας αγορά, είμαστε πλέον λεγεώνες!

Επίσης (: φιλοδοξούν, ωστόσο, οι γραμμές που ακολουθούν) να εκθέσουν τους σκοπούς και τις αυστηρά επιστημονικές μεθόδους του εργαστηρίου μας. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά τους!

Στοιχειώδες, υποκριτή αναγνώστη και αδελφέ μας!

Είναι γνωστό ότι καμία ημερομηνία δεν σημάδεψε περισσότερο την ιστορία του νεόκοπου είδους, που μόνο πρόσφατα κέρδισε τη χαμένη του υπόληψη αναδυόμενο πανηγυρικώς από τον πολτό της ανυπόληπτης παραλογοτεχνίας. Ένα είδος που γέννησε το μυαλό του ασύγκριτου Εδγάρδου Πόου όταν φαντάστηκε τον Ογκύστ Ντυπέν (ο οποίος εγέννησε Σέρλοκ Χολμς, Πατέρα Μπράουν, δον Ισίδρο Παρόδι κ.τλ. κ.τλ.,), παραάνθησε στη Γηραιά Αλβιόνα όταν οι Πουαρό, Μαρπλ και Σία δεν άφησαν ανεξιχνίαστο φόνο για φόνο, με κάθε γνωστό δηλητήριο ή άγνωστο συνδυασμό τους, σε γριφώδη δαιδαλώδη αγροτόσπιτα και μυστηριώδεις ανιαρές επαύλεις, κατοικημένες από αργόσχολους κυρίους και κουτσομπόληδες κυρίες, μεταμορφώθηκε αίφνης, στις ακτές της Βορείου Αμερικής, όταν οι κουρασμένοι και καταθλιπτικοί καουμπόηδες Φίλιπ Μάρλοου, Σαμ Σπέιντ και Λιου Άρτσερ, άφησαν τις αχανείς εκτάσεις της Άγριας Δύσης και μπήκαν με τα σπιρούνια τους, σαν ταύροι… στις μοντέρνες πόλεις, κυνηγώντας εγκληματίες αντί για ινδιάνους και χυμώδεις ξανθιές αντί για ξερακιανές Τσεγιέν, και αφού ρίζωσε για τα καλά, μ’ ένα εκκωφαντικό και εξακολουθητικό μπουμ, νότια του Ρίο Γκράντε, στις μπανανίες της Λατινικής Αμερικής, επέστρεψε στην Ευρώπη με την ψυχολογική διαίσθηση του φιλεύσπλαχνου Μαιγκρέ, θρονιάστηκε στη Γαλλία –ως ποίηση της ήττας– μετά το Μάη του ’68, ενώθηκε στην Ολλανδία με το εξωτικό σινικό μυθιστόρημα και τον Δικαστή Τι, πέρασε στη Μεσόγειο λαθραία ως κούκμπουκ διανθισμένο με λαχταριστές συνταγές ισπανικής παέγιας, ιταλικής πίτσας και ελληνικού μουσακά, πριν, στις μέρες μας, παραμορφωθεί στα παγωμένα φιόρδς των Βίκινγκς, όταν λιώνοντας οι πάγοι αποκαλύπτουν πάντα στους απαθείς –λόγω κρύου– αυτόπτες μάρτυρες και –λόγω μέθης– ερευνητές αποκεφαλισμένα σώματα, χέρια ακρωτηριασμένα απ’ τους ώμους, τους αγκώνες ή τους καρπούς, πόδια χωρίς πέλματα και κνήμες θρυμματισμένες, και γενικώς επιμελώς πετσοκομμένα κουφάρια παιδόφιλων ναρκομανών μαφιόζων Ναζί, με αιμορραγικές διηθήσεις στον υποδόριο ιστό και στους μυς, περίεργα κατάγματα των χόνδρων του λάρυγγα, του θυρεοειδούς και των κρικοειδών χόνδρων, καθώς και των κεράτων του υοειδούς οστού, έκδηλη συμφόρηση, ιδιαίτερα των πνευμόνων, του ήπατος και των νεφρών, καθώς και στικτές αιμορραγικές κηλίδες κατά τον υπεζωκότα και το περικάρδιο…

Τι λέγαμε, λοιπόν; Α, ναι! Καμία ημερομηνία δεν σημάδεψε περισσότερο την ιστορία του νεόκοπου είδους από τη μέρα που ο François Le Lionnais[3], όρισε τον ρόλο του OuLiPoPo στην πρώτη δημόσια εμφάνιση του κινήματος στο Subsidia Pataphysica no. 24-25 (1974). Τίποτα δεν συγκρίνεται με τις διαδοχικές αντιδράσεις που ακολούθησαν και άλλαξαν την πορεία του είδους, ώστε σήμερα να απολαμβάνει αυτή την παγκόσμια αναγνώριση.

Ούτε η μέρα που ένας Θηβαίος βασιλιάς έβγαλε τα μάτια με μια φουρκέτα (αφού πρώτα τα ’βγαλε με τη μάνα του), ούτε όταν ένας κακομοίρης φοιτητής Νομικής στην Αγία Πετρούπολη σκότωσε με τσεκούρι τη γριά τοκογλύφο και την αφελή αδελφή της, όπως επιμένουν να μας θυμίζουν οι μανιώδεις αναζητητές πρωθύστερων μιμητών και λογοκλόπων, αναγορεύοντας τον Σοφοκλή και τον Ντοστογιέφσκι σε πρωτομάστορες του είδους.

Ο δικός μας μαΐστορας François Le Lionnais μίλησε έτσι:

«Το OuLiPoPo προτείνει να προσδιοριστούν όσο το δυνατόν πιο εξαντλητικά και να ταξινομηθούν όσο το δυνατόν πιο ορθολογικά οι καταστάσεις, οι μηχανισμοί και οι συνδυασμοί τους, που εκμεταλλεύεται το αστυνομικό μυθιστόρημα μυστηρίου (Αναλυτικό OuLiPoPo) ευρύτερα –αυτή η φιλοδοξία είναι η πρωταρχική του αποστολή– όλες οι καταστάσεις και οι πιθανοί αχρησιμοποίητοι, ακόμη και μη χρησιμοποιήσιμοι μηχανισμοί (Συνθετικό OuLiPoPo)».

Για την υλοποίηση αυτού του εγχείρηματος, ο François συγκέντρωσε γύρω του μια ομάδα ειδικών του αστυνομικού αφηγήματος και ακόμα πιο ειδικών παταφυσικών: Jacques Baudou, Jacques Bens (†), Jacques Bergier (†), Paul Gayot (†), François Guérif, Michel Lebrun (†) , Yves Olivier-Martin (†), François Raymond (†), François Rivière, ενώ αργότερα προστέθηκε η Évelyne Diebolt. Το Oulipopo συγκροτήθηκε γρήγορα ως υποεπιτροπή του Κολεγίου Παταφυσικής, και με τη βοήθεια των (Jean-Claude Dinguirard, Pierre Boileau (†)-Thomas Narcejac (†), Fred Kassak (†), Henri Bordillon) ανέλαβε το τεράστιο έργο που της ανέθεσε ο πρόεδρός της.

Έτσι, θα πράξουμε και εμείς…..

Ανάμεσα στις έρευνες που σκοπεύει να λανσάρει το βιωματικό εργαστήριό μας, μπορούμε να διακρίνουμε δύο κεντρικές τάσεις: η μία επιστρέφει στην Ανάλυση, η άλλη, στη σύνθεση. Αμφότερες αξιοσέβαστες.

Η αναλυτική τάση δουλεύει με έργα του παρελθόντος αναζητώντας εκεί τις πιθανότητες που συχνά ξεπερνούν ό,τι είχαν υποψιαστεί οι συγγραφείς τους. Ας πάρουμε για παράδειγμα την περίπτωση του κέντρωνα, η οποία θα μπορούσε, νομίζουμε να τονωθεί από κάποιες παρατηρήσεις που θα προέκυπταν από το συνδυασμό της κοραϊκής θεωρίας «περί μυθιστορίας», με την πρωτοπόρα θεωρία του Σεσάρ Παλαντιόν και του συνεχιστή του, νεοσυμβολιστή ποιητή και συγγραφέα, Πιερ Μενάρ…

Η συνθετική τάση είναι ακόμα πιο φιλόδοξη. Αυτή συνιστά και τη δεσπόζουσα φωνή του OuLiPoPo. Πρόκειται για το άνοιγμα νέων δρόμων, αγνώστων στους προγόνους μας.

Συμπερασματικά, ο αν-ουλιπισμός είναι ένας δρόμος προς εξερεύνηση, ενώ ο συνθ-ουλιπισμός ένας δρόμος προς επινόηση. Από τον ένα στον άλλον υπάρχουν πολλά και επιδέξια περάσματα. Τον δρόμο δεν έχει δείξει ήδη στα καθ’ ημάς ο Στράτος Μυρογιάννης; Εξερεύνησε, ως ανουλιπιστής, βεβαίως-βεβαίως, την προϊστορία του είδους με το Από τις ιστορίες μυστηρίου στην αστυνομική πλοκή. Αναζητώντας την εμφάνιση ενός αινιγματικού είδους στον ελληνικό 19ο αιώνα (Αλεξάνδρεια, 2012), ενώ επινόησε, ως συνθουλιπιστής, βεβαίως-βεβαίως, τον μαγικό κόσμο της Ιστορίας με τις Μυθομανίες του (Gutenmberg, 2020).

Μια λέξη, τέλος, για τις προθέσεις εκείνων των πολύ σοβαρών, σχεδόν αγέλαστων, ανθρώπων που μας περιτριγυρίζουν και οι οποίοι δίχως δεύτερη σκέψη καταδικάζουν όποιο έργο εκδηλώνει κάποια ροπή προς το αστείο, σηκώνοντας με περιφρόνηση τα φρύδια στις θρυλικές ατάκες του Μίλτου Οικονόμου ή του Επιθεωρητή Γ. Παπαδόπουλου;

Σε ό,τι αφορά το έργο των ποιητών, οι διασκεδάσεις, οι φάρσες και οι κατεργαριές είναι ακόμα μέρος της ποίησης.

Η δυνητική λογοτεχνία παραμένει, λοιπόν, το πιο σοβαρό πράγμα του κόσμου.

Όπερ έδει δείξαι.

Μάρκος Μάρκου

Αριστοτέλης Αριστοτέλους

[1] Ένα οποιοδήποτε λεξικό.

[2] Μεταφορικό παιχνίδι με το γνωστό υποείδος του Μεσογειακού Ιχνηλάτη, που απαντάται στις ακτές της Μεσογείου, η δεινή όσφρηση των οποίων συγκρίνεται μόνο με τα λεγόμενα σκυλιά των Μπάσκερβιλ!

[3] Συγγραφέας της πρωτοποριακής μελέτης «Οι δομές του αστυνομικού μυθιστορήματος: Ποιος είναι ο ένοχος;» που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Subsidia pataphysica και συμπεριλαμβάνεται στη θεμελιώδη και θρυλική ανθολογία της διάσημης σειράς Idées του εκδοτικού οίκου Gallimard: La Littérature potentielle (1973, ανατύπωση 1988).