του Ευριπίδη Γαραντούδη
Το δεύτερο ποιητικό βιβλίο της Βαρβάρας Σπυροπούλου, Τυφλή όραση, εκδεδομένο σε απόσταση τριών ετών από το πρώτο της βιβλίο, με τίτλο Ανέρκα. Τα πρόσωπα του πάγου (2023), μάς καλεί να εντοπίσουμε τα ίχνη της κατακτημένης ποιητικής ωριμότητάς της. Αυτά τα ίχνη θα περιγράψω και θα σχολιάσω σε αυτό το κείμενο. Παρά το ότι η Τυφλή όραση αποτελείται από συνολικώς 34 αυτοτελή και τιτλοφορημένα ποιήματα, κατανεμημένα σε 6 ενότητες, συγκροτεί ένα, χαλαρό έστω στους αρμούς του, ποιητικό σύνθεμα, κρίνοντας με δεδομένα αφενός την εμφανή συγγένεια των ποιημάτων σε ό,τι αφορά τη φόρμα και τους δεσπόζοντες ρητορικούς και εκφραστικούς τρόπους τους και αφετέρου τη διάταξή τους με τέτοια σειρά ώστε να αρθρώνονται, αρκετά ευδιάκριτα, όχι μόνο θεματικοί πυρήνες των ενοτήτων αλλά και ένας συνολικός αφηγηματικός άξονας του βιβλίου ως ποιητικού συνθέματος.
Σε ό,τι αφορά τη φόρμα των ποιημάτων, αυτά στο σύνολό τους συνέχονται από τη χρήση του ελεύθερου στίχου σε ποιήματα γενικά μικρής, δηλαδή λιγοστών στίχων, και μέσης έκτασης, εννοώ μεγαλύτερα της μίας σελίδας, χωρίς μεγάλες συλλαβικές διακυμάνσεις των στίχων, οργανωμένων σε ανισομήκεις στροφικές ενότητες και χωρίς χρήση σημείων στίξης. Υπάρχουν, πάντως, σε τμήματα αρκετών ποιημάτων ακουστοί ρυθμικοί πυρήνες αρθρωμένοι στη βάση του τονικοσυλλαβικού μέτρου, κυρίως του ιαμβικού. Ένα άλλο στοιχείο συνοχής είναι η χρήση του πρώτου ή του δεύτερου ενικού προσώπου στην πλειονότητα των ποιημάτων, γραμματικές επιλογές που μας επιτρέπουν να αντιληφθούμε τα ποιήματα ως λανθάνουσες αυτοαφηγήσεις ή ως κείμενα απευθυνόμενα ως επί το πλείστον εις εαυτόν με τη χρήση του δεύτερου ενικού προσώπου. Όπου απαντά, σε λιγότερα ποιήματα, η χρήση του τρίτου γραμματικού προσώπου, πρόκειται για επιλογή συναρτημένη με περισσότερο εικονιστικά ποιήματα τα οποία περιγράφουν ένα κατά βάση ονειρικό τοπίο το οποίο άλλοτε είναι ευδαιμονικό και άλλοτε εφιαλτικό. Ένα άλλο γενικό χαρακτηριστικό των ποιημάτων το οποίο επίσης λειτουργεί ως στοιχείο συνοχής τους είναι η ταλάντευση και εντέλει η σύνθεση της έκφρασης και της θεματικής ύλης των ποιημάτων ανάμεσα στο αφηρημένο και το συγκεκριμένο. Το αφηρημένο λειτουργεί ως συντελεστής γενίκευσης ή καθολικής αναγωγής, σε συνδυασμό με μεταφορές και συμβολισμούς, κατά τρόπο ώστε τα ποιήματα να κρατούν σαφείς αποστάσεις από ό,τι θα θεωρούσαμε αυτοβιογραφισμό ή εξομολογητικότητα. Το συγκεκριμένο, πάλι, αγκιστρώνει τα ποιήματα στο έδαφος μίας βιωματικής ύλης, σε έναν εμπειρικό κόσμο προσώπων, αντικειμένων και καταστάσεων τα οποία μπορούμε να τα αντιληφθούμε ως μέρος ενός ιδιωτικού βίου, τον οποίο πάντως οι αναγνώστες μοιραζόμαστε ως οικείο, ακριβώς επειδή αυτός δεν συναρτάται με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Ο κύριος συνεκτικός πυρήνας όλων σχεδόν των ποιημάτων υποκρύπτεται στη σημασία του τίτλου του βιβλίου, τυφλή όραση, σημασία όχι καταρχάς ποιητική, αλλά αναγόμενη στην κυριολεξία αυτής της φράσης ως ιατρικού όρου. Αυτή τη σημασία παραθέτει η Σπυροπούλου ως σημείωση στο ομώνυμο ποίημα: Τυφλή όραση, μάς πληροφορεί, είναι «η ικανότητα ασθενών με βλάβη στον πρωτοταγή οπτικό φλοιό να αντιδρούν κανονικά σε οπτικά ερεθίσματα, μολονότι δεν τα βλέπουν συνειδητά» (σ. 39). Αντιλαμβάνονται αυτόν τον νευρολογικό ιατρικό όρο, μεταφερμένο στον τίτλο ενός ποιητικού βιβλίου, ως υπαινιγμό για το εσώτερο νόημα όλων των ποιημάτων του βιβλίου: τα ποιήματα αποτυπώνουν εναργείς εικόνες μίας εσωτερικής όρασης που λειτουργεί ως κάτοπτρο ενός εξωτερικού κόσμου, εντέλει δυσδιάκριτου ή μακρινού, μακρινού και υπό την έννοια του απομακρυσμένου στο βάθος του χρόνου.
Προχωρώ στη συνέχεια σε μία σχηματική περιγραφή των ενοτήτων της Τυφλής όρασης προκειμένου να σχηματιστεί, βήμα το βήμα, η συνολική εικόνα, έτσι όπως την περιέγραψα παραπάνω: από τους θεματικούς πυρήνες των ενοτήτων φτάνουμε στον συνολικό αφηγηματικό άξονα του βιβλίου ως ποιητικού συνθέματος. Τα δύο ποιήματα που αρθρώνουν την άτιτλη εισαγωγική ενότητα του βιβλίου, «Εξάλειψη» και «Άνω θρώσκων», θα τα χαρακτήριζα ποιήματα προκοσμικά ή ποιήματα κοσμογονίας: το ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται ακόμα στη μήτρα του κόσμου, γεννιέται μέσα από το συμπαντικό σκοτάδι και αρχίζει να ξετυλίγει, στο δεύτερο ποίημα, το νήμα του χρόνου, μέσα από την πρωτοσχηματισμένη συνείδησή του. Στα έξι ποιήματα της ενότητας «Όνειρο» είναι έκδηλη η μνημονική αναδρομή σε βιώματα της παιδικής ηλικίας και η αναβίωση αυτών των βιωμάτων από τη σκοπιά της ενήλικης ζωής. Παραθέτω ως δείγμα το μικρό ποίημα «Το μπλε» (σ. 20), μία εικονιστικά πυκνή αποτύπωση του καλοκαιριού δίπλα στη θάλασσα, έτσι όπως σχηματίζεται διαθλασμένη και συνάμα κρυσταλλωμένη η εικόνα του μικρού κοριτσιού και του τοπίου μέσα από μία μνήμη που ξαναέγινε παρόν – ο ξανακερδισμένος χρόνος:
Πάνω στον βράχο ακίνητη
ορίζοντας τον χώρο
Λιωμένο μπλε από τα μάτια της
μάζα στιλπνή και πλήρης
ξεχύνεται να βάψει με ορμή
την πλάτη του καλοκαιριού
Στη συνέχεια, τα ένδεκα ποιήματα της ενότητας «Έρωτας» περιστρέφονται γύρω από το ερωτικό βίωμα, την έντασή σου στο σώμα και το καταστάλαγμά του στο συναίσθημα, την ψυχή και τη μνήμη. Ανάμεσα στα ένδεκα ποιήματα υπάρχουν τρία, τα «Εύα» (σ. 25), «Ξαφνική ενθύμηση / Αρετούσα» (σ. 27) και «Οι παύσεις» (σ. 28), όπου η περιδιάβαση στην ερωτική θεματική συναντάται με τον διάλογο με τους έρωτες μυθικών μορφών ή λογοτεχνικών προσώπων – στο τρίτο ποίημα πρόκειται για τον περίφημο πρίγκιπα Λεβ Νικολάεβιτς Μίσκιν από το μυθιστόρημα Ο ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι. Στέκομαι στο πολύ όμορφο, πυκνό και τελευταίο ποίημα της ενότητας, το «Θερμοπίδακας αναμνήσεων» (σ. 35), επειδή το αντιλαμβάνομαι ως αγαστό συνδυασμό του αφηρημένου και του συγκεκριμένου, συνδυασμό για τον οποίο μίλησα παραπάνω: το ποίημα αυτό το διαβάζω ως μία εντυπωσιακή εικονιστική περιγραφή ενός θερμοπίδακα από όπου αναβλύζουν οι αναμνήσεις του έρωτα και με τον οποίο αναμετριέται το ποιητικό υποκείμενο εκ των υστέρων, όταν πια ο έρωτας έχει τελειώσει. Αλλά θα παραθέσω το πιο απέριττο και συνάμα το πιο ευθύβολα στραμμένο προς την καρδιά του έρωτα ποίημα, το «Μικρό» (σ. 34), όταν ο έρωτας δοκιμάζεται στον στίβο της πολύχρονης αγάπης-συμβίωσης:
Κοίτα πώς σφήνωσε η αγάπη μας
ανάμεσα στα τζετζερέδια
τα βρόμικα τα ρούχα
και τις φωνές από τ’ απέναντι μπαλκόνι
Αχτένιστη και σκυθρωπή
με βλέμμα αλαφιασμένο
να ψάχνει εκείνα που της έταξαν
Τα τρία ποιήματα της ενότητας «Τυφλή όραση» με την εσωστρέφεια και την κρυπτικότητά τους λειτουργούν ως ο ενδιάμεσος κρίκος για τη μετάβαση από τον έρωτα στον έτερο πόλο της ζωής, τον θάνατο. Το τρίτο κατά σειρά ποίημα της μικρής αυτής ενότητας, με τον τίτλο «Θάλαμος 17», αρθρώνει την τριτοπρόσωπη αφήγηση μιας ιστορίας όπου ένας άδηλος γυναικείος χαρακτήρας συναντάται με έναν τυφλό ποιητή μέσα σε ένα υποβλητικό τοπίο και αναλαμβάνει τη διαδοχή του. Αναρωτιέμαι τι θάλαμος να είναι αυτός που έτσι μεταμορφώθηκε εδώ, μέσα από την τυφλή όραση της Σπυροπούλου; Ποια να είναι η πηγή του στον εξωτερικό κόσμο; Μήπως ένας νοσοκομειακός θάλαμος, ένα δωμάτιο νοσηλείας, που μεταπλάστηκε σε παρηγορητικό εσωτερικό τοπίο; Αν είναι έτσι, το ποίημα λειτουργεί ως εισαγωγή στην επόμενη ενότητα. Εξάλλου οι λέξεις θάλαμος και θάνατος, θα σκέφτονταν οι ποιητές, γειτνιάζουν με τα πέντε από τα επτά γράμματά τους. Στα έξι ποιήματα της ενότητας «Θάνατος» εκτυλλίσσεται η πορεία προς τον θάνατο, συναρτημένη προφανώς με το βίωμα της απώλειας αγαπημένου προσώπου: από τη νόσο και τη φθορά, στον θάνατο, στην ταφή, στο πένθος. Παραθέτω το τελευταίο ποίημα της ενότητας, το «Οικογενειακοί τάφοι» (σ. 51):
Αρχαία δάκρυα
μουσκεμένο περιδέραιο
κάθε φορά
με φρέσκο πόνο
Αν τύχει και περάσεις
άκου από μακριά
κελαρυστές τις θρηνωδίες της πομπής
Κοιτούν μπροστά
με μάτια γυάλινα
Όλα μακάρια νεκρικά
πάρεξ ένα ακύμαντο τρέμουλο
καθώς περνάει απ’ τον αυχένα
το χνώτο της συνέχειας
Εδώ ο κύκλος κλείνει, η απώλεια καταχωνιάζεται στο χώμα και στα βάθη του εσωτερικού μας Άδη, ενώ στην επιφάνεια, όμως, εξακολουθεί να φτάνει εκείνο το «χνώτο της συνέχειας» των ζώντων, που εξακολουθούν να αναστοχάζονται το νόημα της ζωής, απομακρυνόμενοι από τα ταφικά μνημεία. Έτσι φτάνουμε στα έξι ποιήματα της τελευταίας ενότητας που φέρουν τον τίτλο «Αναστοχασμός». Τα ποιήματα αυτής της ενότητας, αντιστοιχίζοντάς τα με τα δύο εισαγωγικά ποιήματα του βιβλίου, που τα χαρακτήρισα προκοσμικά, θα τα χαρακτηρίσω μεταθανάτια, υπό την έννοια ότι προϋποθέτουν την υπέρβαση του πένθους, για να ανοιχτούν, όπως ο δαντικός Οδυσσέας (ή το πρόσφατο διάσημο κακέκτυπό του, ο Οδυσσέας του Νόλαν), στα πέρατα της άγνοιάς μας, στην αναστοχαστική αναζήτηση του αγνώστου, έξω από εμάς και μέσα μας. Πρόκειται λοιπόν για ερωτηματικά, δυσοίωνα ή σκοτεινά, μετααποκαλυπτικά ποιήματα, όπως το «Χωρίς παρατηρητή» (σ. 57):
Το κάτοπτρο γύρισε πολύ αργά
στην εξωτερική πλευρά του σκάφους
Χώρισε το κενό σε παγωμένες εικόνες
Μάταιο
Ανασύσταση τοπίου
ατελέσφορη
Εδώ, αν δεν σφάλλω, βρισκόμαστε στην παγερή φαντασμαγορία του απόλυτου κενού ταινιών όπως οι Gravity και Interstellar.
Κάνοντας λοιπόν λόγο για ευδιάκριτο αφηγηματικό άξονα του βιβλίου, πιστεύω ότι στην Τυφλή όραση διανύεται, εντέλει, μία πορεία εσωτερικού βίου, η οποία ανατρέχει στις πηγές της παιδικής ηλικίας, στον χαμένο παράδεισο της ζωής ως άχρονης διάρκειας, περνάει από την ενήδονη ενηλικίωση του έρωτα, στέκεται στοχαστικά μπροστά στο φάσμα του θανάτου αγαπημένου προσώπου, αναμετρώντας το νόημα της ζωής ως απώλειας, και, τέλος, αναδιπλώνεται στοχαστικά στη διαπίστωση-ερώτημα με την οποία κλείνει το βιβλίο στο τελευταίο του ποίημα «ergo sum»: «Σκιές οι άνθρωποι / πνοή ανέμου / Άρα (γε) υπάρχω» (σ. 59). Η απάντηση είναι: και υπάρχουμε και αναλωνόμαστε σκιές στους βράχους και πνοές του ανέμου. Ο ήλιος, σαν αράχνη, κυκλοδίωκτος μάς διπλώνει και με φως και με θάνατο ακατάπαυστα, για να θυμηθώ την περίφημη εικόνα του Κάλβου από την ωδή του «Εις θάνατον».
Θα κλείσω αυτό το σύντομο κείμενο με τον διάλογο που πιστεύω ότι διακρίνεται ευκρινώς ανάμεσα σε ένα ποίημα της Σπυροπούλου και σε ένα δικό μου ποίημα. Αλλά δεν πρόκειται, σχολιάζω προηγουμένως, για διακειμενικό διάλογο, όπως λέμε οι φιλόλογοι – πρόκειται για δημιουργική συγγένεια, εδρασμένη στην ίδια ανάγκη να εξορκίσουμε τον θάνατο ως απώλεια και να τον υπερβούμε με τα μέσα της ποίησης. Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου της Σπυροπούλου παρατίθεται το εξής πεζό ποίημα, προστιθέμενο στους ώριμους καρπούς της Τυφλής όρασης:
Τίποτα απ’ αυτά δεν θα θυμάσαι, όταν σταθείς στα δυο σου πόδια ατενίζοντας με βλέμμα βουβό όσα αφήνεις πίσω. Η κίνηση αργή, αδιατάρακτη. Το χέρι απλωμένο ν’ αρπάξει το χαμόγελο που αιωρείται. Από το σκάμμα στον δεξί σου ώμο οι σπόροι έχουν αρχίσει κιόλας να φυτρώνουν. Άηχη η ροή του αίματος στο κόκκινο. Νερόφιδο που ταλανίζεται η πλάτη. Στη θέση των μηρών δύο χοντροί κορμοί ανθισμένοι. Οι φτέρνες ήδη χάλκινες. Στις αραιές αναλαμπές, μια ελαφριά κλίση της κεφαλής, καθώς σκιρτά κάθε που ξεπηδά εμπρός της κάτι λιγότερο από ανάμνηση.
Από την πρώτη στιγμή που ξεκίνησα να διαβάζω το βιβλίο – ως γνωστόν, ξεκινούμε από το οπισθόφυλλο, το ποίημα αυτό μου άρεσε μεταξύ άλλων και επειδή μου ανακάλεσε ένα δικό μου ομοιόθεμο ποίημα, από το βιβλίο μου Κομμάτια (σ. 91). Το παραθέτω, χωρίς, εννοείται, να το σχολιάσω:
(J.S. Bach, Goldberg Variations, BWV 988. Aria – Glenn Gould)
Από τον χτύπο της καρδιάς μένει μια μακρινή αντήχηση. Το αίσθημα της πείνας έχει φύγει. Μα κάποτε στη γλώσσα μου η γεύση από πέτρα. Αν κι ολωσδιόλου ακίνητος, το σώμα μου δεν έχει αγκυλώσει. Αισθάνομαι –πώς να το πω;– σα ν’ αργοκυλά στις φλέβες μου υγρή άμμος, σα να ’μαι ποτισμένο αραιά φυτό ή δέντρο. Τα βλέφαρά μου μένουν μόνιμα κλειστά, μα νιώθω τις αυξομειώσεις του φωτός, τις περιοδικές του μεταπτώσεις. Καθώς και λίγους ψίθυρους και σπάνια αγγίγματα – αν και το δέρμα μου νομίζω έχει σκληρύνει, σαν της σαύρας. Μπορεί να είμαι άγαλμα σε αίθουσα μουσείου.
Βαρβάρα Σπυροπούλου, Τυφλή όραση, Αθήνα, Εκδόσεις Γκοβόστη 2026























