Σάββατο, 21 Νοεμβρίου, 2026
ΑΡΧΙΚΗ ΒΙΒΛΙΑ Να παραμένεις άνθρωπος μέσα στην αγριότητα (γράφει η Μαίρη Γκούβα)

Να παραμένεις άνθρωπος μέσα στην αγριότητα (γράφει η Μαίρη Γκούβα)

0
0

γράφει η Μαίρη Γκούβα (*)

 

Η βία δεν αρχίζει πάντοτε με ένα χτύπημα. Κάποτε αρχίζει τη στιγμή που ένας άνθρωπος θεωρεί ότι έχει το δικαίωμα να ορίζει τον χρόνο, το σώμα και την αξιοπρέπεια ενός άλλου. Και το πιο τρομακτικό δεν είναι μόνο η πράξη της βίας· είναι η ευκολία με την οποία μπορεί να ενσωματωθεί στην καθημερινότητα, να αποκτήσει κανονισμούς, βαθμούς, ωράρια, ακόμη και τη γλώσσα του καθήκοντος.

Διαβάζω τις «Άγριες Μέρες» του Γιάννη Πάσχου ως κάτι πολύ περισσότερο από την ανάκληση μιας οδυνηρής στρατιωτικής εμπειρίας. Τις διαβάζω ως μια αναμέτρηση με το ερώτημα που βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης: τι απομένει από εμάς όταν κάποιος επιχειρεί να μας αφαιρέσει το δικαίωμα να είμαστε ο εαυτός μας; Και, κυρίως, τι κάνουμε αργότερα με όσα μας συνέβησαν;

«Ακίνητος, αμίλητος», γράφει ο αφηγητής, ενώ «μέσα μου κατέρρεα» (σ. 31). Ανάμεσα σε αυτές τις δύο εικόνες χωρά μια ολόκληρη ψυχική ιστορία. Το σώμα μένει όρθιο· ο εσωτερικός κόσμος υποχωρεί. Η εξωτερική ακινησία, όμως, δεν είναι αναγκαστικά συναίνεση. Μπορεί να είναι το έσχατο όριο μιας αντίστασης: εκεί όπου ο άνθρωπος, έχοντας στερηθεί κάθε άλλο περιθώριο, επιχειρεί τουλάχιστον να μη χαρίσει στον εξευτελισμό και τη συγκατάθεσή του. Υπάρχουν στιγμές που η αξιοπρέπεια δεν μοιάζει με νίκη. Μοιάζει με κάποιον που αντέχει να παραμείνει στη θέση του, ενώ μέσα του όλα απειλούνται.

Ο αφηγητής αισθάνεται σαν να βλέπει ταινία. Δεν θα βιαζόμουν να δώσω σε αυτή την εμπειρία μια κλινική ετικέτα. Θα τη σκεφτόμουν ως μια πιθανή ψυχική απόσταση από το αβάσταχτο. Όταν το σώμα δεν μπορεί να απομακρυνθεί από τον τόπο της απειλής, ο ψυχισμός κάποτε αναζητά έναν άλλον τόπο από τον οποίο να την παρακολουθήσει. Όχι επειδή δεν πονά, αλλά επειδή ο πόνος μπορεί να είναι μεγαλύτερος από ό,τι αντέχεται εκείνη τη στιγμή. Στο έργο του Πάσχου το σώμα δεν είναι απλό περίβλημα της ψυχής. Είναι ο τόπος όπου η εξουσία εγγράφει τις απαιτήσεις της και όπου η ανθρώπινη ύπαρξη προσπαθεί, ακόμη κι αμίλητη, να διατηρήσει ένα ίχνος ελευθερίας.

Γιατί, λοιπόν, να επιστρέψει κανείς τόσα χρόνια πίσω; Η ψυχανάλυση, από τον Freud και την έννοια της εκ των υστέρων νοηματοδότησης, μας υπενθυμίζει ότι το παρελθόν δεν τελειώνει όταν τελειώνουν τα γεγονότα. Υπάρχουν εμπειρίες που προηγούνται της δυνατότητάς μας να τις σκεφτούμε. Τις ζούμε πριν αποκτήσουμε τις λέξεις που θα μπορούσαν να τις χωρέσουν. Η γραφή δεν αλλάζει όσα συνέβησαν. Αλλάζει τη θέση από την οποία μπορούμε να τα αντικρίσουμε. Ο άνθρωπος που κάποτε υπέμενε αποκτά τώρα μια φωνή. Δεν είναι πια μόνο εκείνος στον οποίο συνέβη κάτι· γίνεται εκείνος που μπορεί να πει τι συνέβη.

Δεν είναι νοσταλγία αυτή η επιστροφή. Είναι η ανάγκη να συναντήσουμε εκείνον που έμεινε μόνος μέσα στο γεγονός, χωρίς ακόμη να έχει τη γλώσσα να το αφηγηθεί. Η λογοτεχνία μπορεί να γίνει ο χώρος όπου η ζωή συναντά, έστω καθυστερημένα, τη φωνή της.

Ο στρατιωτικός χρόνος περιγράφεται ως πορεία προς το πουθενά. Είναι μια από τις πιο εύστοχες εικόνες της στέρησης: δεν χάνεται μόνο η δυνατότητα να κάνεις όσα επιθυμείς· χάνεται η αίσθηση ότι το παρόν σου ανήκει. Ο χαμένος χρόνος δεν είναι πάντοτε εκείνος στον οποίο δεν συνέβη τίποτε. Είναι, συχνά, εκείνος στον οποίο δεν μας επετράπη να υπάρξουμε με τον δικό μας τρόπο. Κι όμως, ένας χρόνος εξωτερικά ακίνητος μπορεί να είναι εσωτερικά πυκνός. Εκεί μπορεί να συναντήσουμε τον φόβο, την εξάρτηση, την οργή, αλλά και ένα απροσδόκητο ηθικό όριο: την ανακάλυψη όχι μόνο του τι μπορούμε να αντέξουμε, αλλά και του τι δεν θέλουμε ποτέ να κάνουμε σε έναν άλλον.

Δεν θεωρώ την ταπείνωση σχολείο ωριμότητας. Δεν οφείλουμε ευγνωμοσύνη στη βία επειδή ίσως μάθαμε κάτι επιβιώνοντάς της. Το νόημα δεν δικαιώνει την οδύνη. Μπορεί, όμως, να μας εμποδίσει να της παραχωρήσουμε και το μέλλον μας. Και εδώ η γραφή επιχειρεί κάτι σχεδόν παράδοξο: ο χρόνος που κάποτε αφαιρέθηκε από τον αφηγητή επιστρέφει, όχι ως επιστροφή των χαμένων ημερών, αλλά ως δικαίωμα να τις ονομάσει. Ο χρόνος δεν ανακτάται. Ανακτάται η φωνή μέσα στον χρόνο.

Καθώς σκέφτομαι αυτόν τον χαμένο χρόνο, η σκέψη μου συναντά τον Μαρσέλ Προυστ. Στο «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», η αναγγελία «Η δεσποινίδα Αλμπερτίν έφυγε» δεν πληροφορεί απλώς τον αφηγητή για μια αναχώρηση. Τον φέρνει αντιμέτωπο με κάτι που δεν γνώριζε για τον εαυτό του. Λίγο πριν πίστευε πως δεν την αγαπούσε πια· τώρα η απουσία της του αποκαλύπτει ότι εκείνο που θεωρούσε μηδαμινό βρισκόταν στον πυρήνα της ζωής του. Η απώλεια δεν γεννά απλώς τον πόνο. Φωτίζει, με τρόπο αμείλικτο, ένα βάθος που η καθημερινή παρουσία είχε αφήσει αθέατο.

Στον Προυστ, η απουσία αποκαλύπτει τι σήμαινε η παρουσία. Στον Πάσχο, η απόσταση του χρόνου επιτρέπει να αναδυθεί το βάρος μιας εμπειρίας που τότε έμοιαζε με ατελείωτη αναμονή. Δεν είναι ίδιες οι απώλειες: άλλο η αναχώρηση ενός αγαπημένου προσώπου και άλλο η στέρηση του δικαιώματος να διαθέτει κανείς τον χρόνο του. Υπάρχει όμως ένα κοινό παράδοξο. Δεν συμπίπτουμε πάντοτε με τη ζωή μας την ώρα που τη ζούμε. Η συνείδηση φτάνει καμιά φορά καθυστερημένη στο ραντεβού της με την εμπειρία. Μόνο όταν κάτι απομακρυνθεί μπορούμε να αναγνωρίσουμε πόσο βαθιά μάς είχε διαμορφώσει.

Γι’ αυτό η μνήμη δεν είναι μια απλή επιστροφή στις εικόνες του χθες. Είναι μια δεύτερη συνάντηση με όσα δεν μπορέσαμε τότε να κατανοήσουμε. Ο Freud θα μας επέτρεπε να αναγνωρίσουμε εδώ την εκ των υστέρων ψυχική εργασία· ο Προυστ της έδωσε μυθιστορηματική μορφή. Ο Πάσχος, με τη δική του διαφορετική εμπειρία, διεκδικεί το ίδιο ανθρώπινο δικαίωμα: να ξαναδιαβάσει τη ζωή του χωρίς να αφήσει τις συνθήκες που τον πλήγωσαν να έχουν τον τελευταίο λόγο για το νόημά της.

Δεν είναι μόνο ο χρόνος που χάνουμε. Είναι και ο εαυτός που κάποτε αναγκαστήκαμε να αφήσουμε μέσα του. Ίσως γι’ αυτό γράφουμε: όχι για να επιστρέψουμε στο παρελθόν, αλλά για να μη μείνει εκεί για πάντα ένα κομμάτι της ζωής μας.

Στις «Άγριες Μέρες» η βία συναντά και μια άλλη μεγάλη λέξη: την πατρίδα. «Η πατρίδα δεν είναι ο στρατός», λέει ο Θέμης, «όπως η πίστη δεν είναι η εκκλησία». Η φράση δεν αρνείται την αξία της πατρίδας. Αρνείται το δικαίωμα οποιουδήποτε θεσμού να την ταυτίσει ολοκληρωτικά με τον εαυτό του. Γιατί η πατρίδα, πριν γίνει σύμβολο ή διακήρυξη, είναι μια εμπειρία σχέσης: η μητρική γλώσσα, οι γνώριμες φωνές, οι νεκροί μας, οι τόποι που μας θυμούνται ακόμη κι όταν έχουμε φύγει. Είναι και ένας εσωτερικός τόπος, η αίσθηση ότι υπάρχει κάπου μια θέση για εμάς.

Από ψυχαναλυτική άποψη, η ανάγκη του ανήκειν είναι βαθιά ανθρώπινη. Αλλά μπορεί να εκτραπεί όταν για να ανήκουμε απαιτείται να περιφρονούμε κάποιον που βρίσκεται έξω. Η ψυχολογία μάς έδειξε πώς η διάσπαση και η προβολή μπορούν να μεταφέρουν στον άλλον όσα δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε μέσα μας. Τότε ο διαφορετικός γίνεται ο κακός, ο ανυπάκουος ο εχθρός, κι εμείς απαλλασσόμαστε εύκολα από το βάρος της αμφιβολίας. Η πατρίδα, όμως, δεν μικραίνει επειδή την αγαπούμε χωρίς να μισούμε. Μικραίνει όταν απαιτούμε να χωρέσει μόνο όσους μας μοιάζουν. Η ώριμη αγάπη για έναν άνθρωπο ή για έναν τόπο δεν είναι η τύφλωση απέναντι στις ρωγμές του. Είναι η ικανότητα να τις βλέπουμε χωρίς να καταστρέφουμε τον δεσμό.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σκηνή λιγότερο θορυβώδης από τα καψόνια, που με συγκινεί εξίσου: ο αφηγητής κρύβει από τους γονείς του όσα περνά. Εκείνος που θα μπορούσε να ζητήσει παρηγοριά αναλαμβάνει να προφυλάξει αυτούς από τον πόνο του. Η εικόνα έχει κάτι από την ήσυχη ωριμότητα της αγάπης. Το παιδί που κάποτε χρειαζόταν προστασία αναγνωρίζει τώρα την ευαλωτότητα των γονιών του. Ο Winnicott θα μας βοηθούσε να δούμε εδώ την ικανότητα για έγνοια: το πέρασμα από τη δική μας ανάγκη στην αναγνώριση ότι και ο αγαπημένος άλλος έχει έναν ψυχικό κόσμο που μπορεί να πληγωθεί.

Δεν είναι κάθε σιωπή άρνηση. Υπάρχουν σιωπές γεμάτες φροντίδα. Αλλά ποιος κρατά τον πόνο εκείνου που σωπαίνει; Ο Bion μάς θυμίζει την ανάγκη να υπάρχει ένας άλλος που να μπορεί να δεχθεί το δυσβάσταχτο, ώσπου ο πόνος να γίνει κάτι που μπορεί κανείς να σκεφτεί και να αντέξει. Υπάρχει μια ιδιαίτερη μοναξιά στο να προστατεύεις τόσο πολύ εκείνους που αγαπάς, ώστε να τους αποκρύπτεις τη στιγμή που θα χρειαζόσουν περισσότερο την παρουσία τους. Γι’ αυτό η σιωπή δεν είναι ούτε από μόνη της αρετή ούτε από μόνη της παγίδα. Γίνεται πράξη αγάπης όταν μπορούμε να την επιλέξουμε· γίνεται φυλακή όταν αισθανόμαστε πως δεν έχουμε το δικαίωμα να μιλήσουμε. Η ωριμότητα δεν απαιτεί να λέγονται τα πάντα. Απαιτεί να μην εξορίζεται ο εαυτός από την αγάπη που προσφέρει.

Στη σελίδα 126 ο συγγραφέας αναρωτιέται για τον μηχανισμό που απομακρύνει τον άνθρωπο «τόσο πολύ από την ανθρώπινη φύση του». Θα αντιστρέψω λίγο το ερώτημα. Ίσως το πιο οδυνηρό δεν είναι ότι ο άνθρωπος γίνεται θηρίο. Είναι ότι μπορεί να ασκεί σκληρότητα παραμένοντας, σε όλες τις άλλες όψεις της ζωής του, ένας συνηθισμένος άνθρωπος. Όσο ονομάζουμε τέρας εκείνον που εξευτελίζει, τόσο παρηγορούμαστε ότι η δική μας ανθρωπιά είναι εξασφαλισμένη. Η ψυχανάλυση μάς αφαίρεσε αυτή την παρηγοριά. Η δυνατότητα της επιθετικότητας συνυπάρχει μέσα μας με τη δυνατότητα της αγάπης. Το ζήτημα είναι τι την περιορίζει, τι την καλλιεργεί, τι της δίνει άδεια να εμφανιστεί.

Οι συνθήκες δεν δημιουργούν από το μηδέν κάθε μορφή βιαιότητας. Μπορούν όμως να της προσφέρουν άλλοθι, τελετουργία και κοινό. Όταν η ευθύνη διαχέεται στην ιεραρχία, όταν η εντολή αντικαθιστά την κρίση, όταν ο άλλος γίνεται «υφιστάμενος» πριν αναγνωριστεί ως πρόσωπο, το κακό μπορεί να ασκείται δίχως να ονομάζεται κακό. Ο Bion περιέγραψε πώς οι ομάδες μπορούν να υποχωρήσουν από τη σκέψη σε πρωτόγονες μορφές συλλογικής λειτουργίας. Αλλά καμία ομάδα δεν εξαφανίζει την προσωπική ευθύνη. Ούτε όλες οι εξουσίες οδηγούν αναγκαστικά στη βία. Το ηθικό ερώτημα παραμένει αμείλικτο: τι κάνω εγώ όταν ο ρόλος μου επιτρέπει να πληγώσω χωρίς να λογοδοτήσω;

Ο πολιτισμός δεν μετριέται μόνο στα έργα που θαυμάζουμε. Μετριέται και σε όσα δεν επιτρέπουμε να συμβαίνουν στον αδύναμο όταν κανείς δεν κοιτά. Το αντίθετο της αγριότητας δεν είναι απλώς οι καλοί τρόποι. Είναι η αναγνώριση ότι ο άλλος, ακόμη και όταν δεν έχει δύναμη, δεν παύει να έχει πρόσωπο.

Και γι’ αυτό οι «Άγριες Μέρες» δεν ανήκουν αποκλειστικά σε μια άλλη εποχή. Μας αφορούν σήμερα, εκεί όπου η ταπείνωση αποκαλείται καμιά φορά πειθαρχία, η ψυχρότητα επαγγελματισμός και η παραίτηση προσαρμογή. Συνηθίζουμε να φανταζόμαστε την αντίσταση ως κραυγή, ρήξη ή ηρωική κίνηση. Υπάρχει όμως και μια αντίσταση λιγότερο ορατή: να μη χρησιμοποιήσεις τη δύναμή σου για να μικρύνεις τον άλλον· να μη μετατρέψεις την πληγή σου σε δικαίωμα να πληγώνεις· να μην αναπαράγεις, όταν αλλάξουν οι ρόλοι, όσα κάποτε σε εξευτέλισαν.

Δεν είναι κάθε σιωπή συνενοχή. Ο φόβος, η κόπωση, η ανάγκη της επιβίωσης έχουν τη δική τους αλήθεια, και θα ήταν ακόμη μία αδικία να απαιτούμε διαρκή ηρωισμό από όσους ήδη δοκιμάζονται. Η αντίσταση δεν αρχίζει πάντοτε από τη δυνατότητα να συγκρουστούμε. Μπορεί να αρχίζει από τη δυνατότητα να μη συνηθίσουμε. Γιατί η πιο ύπουλη νίκη της βίας είναι η εξοικείωση: να πάψει να μας ταράζει η ταπείνωση, να θεωρούμε φυσικό τον εξευτελισμό, να μη μας συγκινεί πλέον ο πόνος ενός προσώπου που δεν γνωρίζουμε.

Στη σκέψη του Winnicott, η αλήθεια του εαυτού δεν είναι δεδομένη και άτρωτη. Χρειάζεται έναν κόσμο στον οποίο να μπορεί να αναπνέει, χωρίς να συνθλίβεται από τις απαιτήσεις της συμμόρφωσης. Θα έλεγα ότι αυτή είναι μία από τις μεγάλες υπόγειες διαδρομές του βιβλίου: η αναζήτηση εκείνου του εσωτερικού χώρου όπου ο άνθρωπος εξακολουθεί να λέει, έστω αμίλητος, «δεν είμαι μόνο αυτό που μου κάνετε».

Η λογοτεχνία δεν επανορθώνει τις πράξεις που έγιναν. Δεν αποδίδει δικαιοσύνη αντί των ανθρώπων και των θεσμών. Μπορεί όμως να ανακόψει τη δεύτερη βία, τη λήθη που παρουσιάζει όσα έγιναν ως ασήμαντα, και τη σιωπή που επιβάλλει στο θύμα να μη μιλήσει. Όταν ο Πάσχος γράφει, το «πουθενά» αποκτά τόπο, ο αφαιρεμένος χρόνος αποκτά αφήγηση, ο αμίλητος άνθρωπος αποκτά ακροατή. Και ο αναγνώστης δεν μπορεί πια τόσο εύκολα να πει ότι δεν ήξερε.

Στο τέλος δεν σκέφτομαι μόνο τι έκαναν κάποιοι άνθρωποι στον αφηγητή. Σκέφτομαι τι μπορούμε να κάνουμε εμείς με τη δύναμη που, μικρή ή μεγάλη, περνά κάποτε στα χέρια μας. Δεν ζητώ από τον πληγωμένο να γίνει ήρωας ούτε από τον άνθρωπο που φοβάται να αποδείξει την αρετή του. Αναγνωρίζω όμως μια δύσκολη, βαθιά ανθρώπινη δυνατότητα: να σταματήσει επάνω μας η μεταβίβαση της σκληρότητας. Να μην αναζητήσουμε στον επόμενο αδύναμο την αποζημίωση για την παλιά μας αδυναμία.

Ο άνθρωπος δεν αντιστέκεται μόνο σε εκείνον που επιχειρεί να τον συντρίψει. Αντιστέκεται και στον κίνδυνο να γίνει ο ίδιος όμοιος με εκείνον που τον συνέθλιψε. Ίσως γι’ αυτό το βιβλίο του Γιάννη Πάσχου να μην είναι, τελικά, μόνο ένα βιβλίο για τις άγριες μέρες που πέρασαν. Είναι ένα βιβλίο για τις μέρες που έρχονται, και για το πρόσωπο με το οποίο θα επιλέξουμε να τις συναντήσουμε.

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε όσα μας συνέβησαν. Μπορούμε, όμως, να αρνηθούμε να τα παραδώσουμε αυτούσια στον επόμενο άνθρωπο.

Ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη μορφή αντίστασης: να μη γίνει ο πόνος που δεχθήκαμε ο τρόπος με τον οποίο θα αγαπήσουμε, θα κρίνουμε ή θα εξουσιάσουμε.

Να περάσουμε μέσα από την αγριότητα χωρίς να της χαρίσουμε το δικαίωμα να μιλά με τη δική μας φωνή.

 

(*) Μαίρη Γκούβα, καθηγήτρια  ψυχολογίας, πανεπιστημίου Ιωαννίνων

 

Γιάννης Πάσχος, Άγριες Μέρες, ισνάφι

Προηγούμενο άρθροΑνοίγει σήμερα η 5η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού – ΟΙ προ(σ)κλήσεις της

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ