του Γιάννη Ν.Μπασκόζου
Από τα τελευταία διαβάσματά μου επιλέγω κάποια μυθιστορήματα και διηγήματα που μου έκαναν εντύπωση για τη φαντασία, για την υβριδικότητα των μορφών που χρησιμοποιούνται, μερικά για τον πειραματισμό τους και φυσικά για την πολυθεματικότητα τους. Επίσης στη λίστα βάζω τέσσερις πρωτοεμφανιζόμενους/ ες που θα έχουν, κατά τη γνώμη μου, στην πορεία να μας πουν και άλλα.
Άρης Μαραγκόπουλος, Ο τερατώδης κ.Μπεν, Τόπος
Ο Άρης Μαραγκόπουλος βιογραφεί έναν απίθανο τύπο και παράλληλα αυτοβιογραφείται. Σουρεαλιστική, πολιτική-κοινωνική νουβέλα, ελαφρώς επιστημονικής φαντασίας αλλά σε κόμικ. Ας το πάρω από την αρχή. Ο συγγραφέας Άρης δέχεται στο σπίτι του την επίσκεψη ενός περιέργου ατόμου. Δεν είναι άνθρωπος αλλά ένα φουτουριστικό σχέδιο με δύο κεφάλια , αποτελούμενο από γωνιώδη μέρη. Η εμφάνισή της είναι μια σκουρόχρωμη πυραμίδα με δύο ατίθασους δορυφόρους να γυρίζουν γύρω της. Η εικόνα του αποδίδεται στο κατά Αριστείδη «Οστεομάχιο». Το περίεργο αυτό ον ονομάζεται Μπεν ή Βενιαμίν και ανακαλεί φυσικά το περίφημο alter ego του συγγραφέα, τον ήρωα πολλών ιστοριών του Βενιαμίν Σανιδόπουλο, μια μυθική, αντισυμβατική φυσιογνωμία διανοουμένου της μεταπολιτευτικής Ελλάδας με έντονο πολιτικό παρελθόν στον χώρο της Αριστεράς, ο οποίος φέρεται να εξαφανίστηκε μυστηριωδώς το 1993.
Ο Μπεν, όπως εξηγεί στον συγγραφέα Άρη, δέχεται να συμμετάσχει σε πειράματα αμερικανών επιστημόνων με αντάλλαγμα την εφ΄όρου ζωής ηρεμία του. Στις ΗΠΑ οι ερευνητές τον μεταλλάσσουν σε αυτό το υβριδικό σχήμα με στόχο να γίνει μια ανθεκτική πολεμική μηχανή, η οποία θα μπορεί να περνάει απαρατήρητη εφόσον θα μπορεί να αναδιπλώνεται και να συρρικνώνει το σώμα της. Ο Μπεν κάποια στιγμή θα αντιδράσει, θα δραπετεύσει από τον εργαστηριακό χώρο κάπου στη Νεμπράσκα και αφού σκοτώσει τον Ντέρεκ, τον υπεύθυνο επιστήμονα, θα μεταφερθεί στην Ελλάδα. Ο συγγραφέας Άρης (Μαραγκόπουλος) θα τον δεχτεί ως συγκάτοικο και σύντομα σε αυτούς θα προστεθεί η Ευδοκία και θα ζήσουν ως τρίο στο ίδιο σπίτι (κατά την ταινία του Τρυφώ «Ζυλ και Τζιμ»), Ο Μπεν ως κατασκευή είναι δισυπόστατος, η μία κεφαλή του είναι το «κακό», η άλλη το ανθρώπινο στοιχείο.
Ο Άρης Μαραγκόπουλος «στήνει» κυριολεκτικά αυτή τη νουβέλα σε μορφή κόμικ, με σχέδια και επιζωγραφισμένες φωτογραφίες του ιδίου. Μέσα από αυτήν βιογραφεί την μεταπολίτευση, τα αριστερά οράματα, τα σχέδια της CIA για την επίδραση στις νεαρές ηλικίες, τις πρώτες δολοφονίες τρομοκρατικών οργανώσεων μέχρι τη δολοφονία του Γρηγορόπουλου. Παράλληλα θα αναφερθεί σε αγαπημένα έργα τέχνης που λατρέψαμε κάποια εποχή, του Πικάσο, του Τρυφώ, του Τζον Μπέργκερ. Θα λοιδορήσει την αμερικανική ποπ κουλτούρα, την κόκα κόλα, τα Tupperware, το αμερικανικό όνειρο. Στη βάση του ο κ.Μπεν είναι πάντα ο Βενιαμίν Σανιδόπουλος, ο ασυμβίβαστος, αριστερός που αισθάνεται στριμωγμένος παντού, που αναζητά τη γήινη ανθρωπιά στην ελευθεριάζουσα ζωή, στη θάλασσα, στην τέχνη και στην αγαπημένη ερωμένη. Ένα κόμικ που συμπληρώνει παζλ των έργων του Άρη Μαραγκόπουλου.
Brigitte Reiman, Αδέλφια, μτφρ. Μαρία Μάντη, Αλεξάνδρεια
Η Ράιμαν είναι εκπρόσωπος της λογοτεχνίας μιας χώρας που έσβησε από το χάρτη των ευρωπαϊκών χωρών, της Λ.Δ.Γ., αλλά ακόμα το στίγμα της στη λογοτεχνία εξακολουθεί να συγκινεί και να προβληματίζει. Η Ράιμαν έγραψε τα Αδέλφια το 1960, πριν κατασκευαστεί το τείχος. Η ίδια ήταν επικριτική προς το σοσιαλιστικό καθεστώς της ΛΔΓ αλλά υπέρ της σοσιαλιστικής προοπτικής. Το βιβλίο της αυτό είχε λογοκριθεί από την Στάζι αλλά βρέθηκε πάλι χάρη σε μια τυχαία ανακάλυψη. Η νέα έκδοση το 2023 αφαίρεσε τις παρεμβάσεις των λογοκριτών της Ανατολικής Γερμανίας και ενσωμάτωσε το πλήρες κείμενο της συγγραφέως.
Η ιστορία εκτυλίσσεται γύρω από τρία αδέλφια μιας μικροαστικής οικογένειας στη ΛΔΓ, όπου κανένα μέλος της δεν έχει ενταχθεί στο κυβερνών κόμμα. Ο παππούς ήταν παλιός εργοστασιάρχης μεγαλοαστός της ενιαίας αυτοκρατορικής Γερμανίας. Και τα τρία παιδιά έχουν σπουδάσει με υποτροφίες, ο Κόνραντ ναυπηγός, ο Ούλι μηχανικός και η Ελίζαμπετ εικαστικός. Ο Κόνραντ διαφωνεί με το καθεστώς, φεύγει από τη χώρα και εργάζεται στα μεγάλα ναυπηγεία του Αμβούργου. Ο Ούλι έχει αρχίσει να αγανακτεί με την γραφειοκρατία και αποφασίζει να φύγει κι αυτός. Η Ελίζαμπετ με τον κομματικό φίλο της Γιοάχιμ προσπαθούν να τον μεταπείσουν. Η Ελίζαμπετ δουλεύει σε μια μπριγάδα (εθελοντική ομάδα) μαθαίνοντας ζωγραφική σε εργάτες μιας μεταλλουργίας. Εκεί θα κατηγορηθεί για αστικές επιρροές στο έργο της, θα συκοφαντηθεί αλλά θα βρει το δίκιο της στο πρόσωπο ενός κομματικού γραμματέα. Οι συζητήσεις των δύο αδελφών εκτείνονται στα προβλήματα που φαίνεται ότι αποτελούσαν τον κορμό των ανησυχιών της νεολαίας. Είναι μια εποχή που ο Χόνεκερ μετά την κατασκευή του τείχους έχει επιτρέψει μια φιλελευθεροποίηση. Τα ζητήματα της ταυτότητας, της κριτικής, της διαφοράς μεταξύ «εθνικού» καθήκοντος και προσωπικής ελευθερίας είναι τα πρωτεύοντα σε αυτές τις συζητήσεις μεταξύ των τριών κυρίως χαρακτήρων της Ελίζαμπετ, του Γιοάχιμ και του Οϋλι. Παράλληλα υπάρχουν τα ζητήματα αυτοδιάθεσης της προσωπικότητας, τα θέματα ηθικής αλλά οι εναγώνιες αναζητήσεις για μια άλλη τέχνη. Το κείμενο αποκαλύπτει τους φόβους της κυβέρνησης απέναντι στην καπιταλιστική Δυτική Γερμανία μετρώντας τα δικά της ιδεολογικά και άλλα αντίβαρα. Ένα κείμενο εσωτερικών αναζητήσεων, σαν ένας ιδεολογικός Τσέχωφ, με την ίδια κατάληξη, κανείς στο τέλος δεν είναι ίδιος αλλά δεν έχει απαντήσεις. Θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ένα θεατρικό έργο για την αγωνία των νέων ανθρώπων σε ένα καθεστώς που άλλα έλεγε κι άλλα έπραττε. Σήμερα μπορεί να λειτουργήσει στον αναγνώστη ως υπενθύμιση του διλήμματος «τι γίνεται όταν καταρρέουν οι μεγάλες αφηγήσεις». Για όσους ενδιαφέρονται για τις εσωτερικές συγκρούσεις στην ΛΔΓ θα συνιστούσα παράλληλα το doc βιβλίο με τίτλο Πέρα από το Τείχος, η Ανατολική Γερμανία 1949-1990 (εκδ.Παπαδόπουλος)
Nina Allan, Επικράτηση, μτφρ. Άλκηστις Τριμπέρη, Πόλις
Η επιστημονική φαντασία γράφεται συνήθως πάνω σε ένα μοντέλο , όπως π.χ. στο αστυνομικό μυθιστόρημα, αλλά δεν καταφέρνει να μας εκπλήσσει πάντα δημιουργικά λογοτεχνικά. Στην Επικράτηση υπάρχει ένα μοτίβο φαντασίας, ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα και μια υπόμνηση ότι τα είδη σήμερα δεν ξεχωρίζουν.
Το μυθιστόρημα αρχίζει ως ένα νεανικό στόρι. Ο Φρανκ είναι ένας φιλάσθενος, ασθενής ψυχολογικά νεαρός που έλκεται από τις μεταφυσικές εμπειρίες και ιδιαίτερα αυτές που αλληλοσυνδέονται με τις συνωμοσιολογικές ερμηνείες. Πιστεύει ότι τον παρακολουθούν εξωγήινοι. Αυτή η υποψία του δίνει «μια αίσθηση ορμής προς τα εμπρός, ίσως ακόμα και δύναμης» και η βασικότερη απειλή δεν είναι πως θα προστατευτεί από αυτούς αλλά από τον ίδιο τον εαυτό του που ρίχνεται σε μια «αδιάκοπη ροή των αφύλαχτων σκέψεων». Διατηρεί μια σχέση με τη συμμαθήτρια του Ρέιτσελ, η οποία τον υπεραγαπά και τον κατανοεί, παρά το ότι δεν συμφωνεί μαζί του. Ο Φρανκ γίνεται μέλος μιας πλατφόρμας ανθρώπων με μεταφυσικές αγωνίες, την L Avventura, στην οποίαν συνδέεται με τον Έντυ, ο οποίος είναι ένα είδος γκουρού γι αυτόν. Ο Έντυ θα τον καλέσει σε μια μάζωξη στο Παρίσι με άλλους ομόφρονες και έκτοτε ο Φρανκ θα εξαφανιστεί. Η Ρέιτσελ θα προσλάβει την Ρόμπιν , μια πρώην αστυνομικό που πια δρα ως ανεξάρτητη ντετέκτιβ για να τον βρει. Οι προσπάθειες της Ρόμπιν σταματάνε μπροστά σε ανεξιχνίαστους φόνους, ανθρώπων που είχαν δει για τελευταία φορά τον Φρανκ.
Στο μέσον του μυθιστορήματος υπάρχει μια εγκιβωτισμένη ιστορία με τίτλο «Ο Πύργος». Ένα οικοδόμημα, φτιαγμένο από έναν υπερφίαλο άνδρα που θέλει να προσφέρει τον απόλυτα καταναλωτικό χώρο. Η ιδιομορφία του Πύργου έγκειται στο ότι είναι φτιαγμένος από ένα σπάνιο πέτρωμα που συμπεριφέρεται ως ζωντανό. Ο Πύργος είναι το κόκκινο πανί για τους συνωμοσιολόγους, οι οποίοι πιστεύουν ότι κρύβει το μυστικό ενός νέου διαγαλαξιακού πολέμου. Η ιστορία του εγκιβωτισμού μου θυμίζει το αξεπέραστο Η Μεγάλη Πομπή του Αλέξη Πανσέληνου, όπου το εγκιβωτισμένο κόμικ παρακολουθούσε και σχολίαζε την κεντρική ιστορία του Νότη. Παρεμπιπτόντως οι ήρωες της συγγραφέως ο Φρανκ και η Ρόμπιν είναι φανατικοί της κλασικής μουσικής, ιδίως του Μπαχ αλλά και της ποίησης της Μπάχμαν (σε ένα κεφάλαιο υπερβολικά μεγάλο σε σχέση με την οικονομία της ιστορίας).
Το μυθιστόρημα θα μπορούσε να κατηγοριοποιηθεί στα fantasy αλλά με πολλές ανοιχτές οπτικές προς την πραγματικότητα. Το διάβασα με μεγάλο ενδιαφέρον, κυρίως για τους νεαρούς ήρωες του, που μοιάζουν να πελαγοδρομούν σε ένα κόσμο που υψώνει συνεχώς εμπόδια, φοβίες και αναπάντητα ερωτήματα.
Τζων Φάντε, Κάτσε να μπει η άνοιξη, Μπαντίνι, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Δώμα
Από τα πιο γλυκά βιβλία που έχω διαβάσει. Η ανάγνωση του μυθιστορήματος του Τζων Φάντε συνοδεύτηκε στο μυαλό μου με τις εικόνες της ομότιτλης ταινίας που είχε γυριστεί με τον Τζο Μαντένια στον ρόλο του Μπαμπά Σβέβο και την Ορνέλα Μούτι στον ρόλο της μαμάς Μαρίας, ενώ τον μικρό άτακτο γιο Αρτούρο έκανε ο Μίχαλε Μπακάλ και την χήρα Χίλντεγκαρντ η Φαίη Νταναγουαίη. Σε αντίθεση με την ταινία όπου ο Μαντενια, η Νταναγουέι και η Μούτι κλέβουν τις εντυπώσεις στο μυθιστόρημα ο κεντρικός ήρωας είναι ο μεγάλος γιος της οικογένειας, Αρτούρο.
Το στόρυ, εν μέρει αυτοβιογραφικό του συγγραφέα έχει ως εξής: Το 1925 στο Κολοράντο ένας άνεργος Ιταλός μετανάστης χτίστης στο επάγγελμα, ο Σβέβο Μπαντίνι, παραπονιέται για τον σκληρό χειμώνα που δεν βρίσκει δουλειά. Είναι μέθυσος και χαρτοπαίχτης παραμελεί τη δυσλειτουργική οικογένειά του, τη θρησκευόμενη σύζυγό του Μαρία τον νεαρό γιο του Αρτούρο και τα δύο μικρότερα παιδιά του Φεντερίκο και Ώγκουστ. Η φτώχεια τους είναι κάτω από το όριο επιβίωσης, η Μαρία έχει εναποθέσει τις ελπίδες στο θεό και τα παιδιά βολοδέρνουν μόνα τους. Ο μπαμπάς Σβέβο θα αναζητήσει δουλειά στην πλούσια χήρα Χίλντεγκραντ, η οποία θα τον πιέσει κι αυτός θα υποκύψει να γίνει εραστής της, με το αζημίωτο. Αυτό θα οδηγήσει όλη την οικογένεια σε μεγάλη κρίση.
Σε αυτό το πλαίσιο ο μεγάλος γιος Αρτούρο, ένας έφηβος απείθαρχος αλλά με βαθιά αισθήματα κυκλοφορεί συνθλιμενος ανάμεσα στην οικογενειακή ανέχεια, την απόρριψη της δασκάλας και κυρίως την μη αποδοχή του μεγάλου έρωτα του από την συμμαθήτρια του Ρόζα. Παράλληλα η απουσία του πατέρα από το σπίτι τον γεμίζει ενοχές για ευθύνες που δεν έχει, τις οποίες ξεγελάει με το να πηγαίνει να εξομολογείται συχνά στον τοπικό ιερέα.
Είναι η ιστορία Ιταλών μεταναστών στη διάρκεια της μεγάλης κρίσης που θέλουν να βιώσουν το αμερικανικό όνειρο, το οποίο όμως δεν είναι φτιαγμένο γι αυτούς. Οι ιστορίες του Φάντε μοιάζουν αρκετά με την λογοτεχνία του Τζων Στάινμπεκ ή και του Τζ.Φάρελ με τους φτωχούς ανθρώπους, τους προλετάριους της εποχής να είναι στο επίκεντρο της μυθοπλασίας. Μόνο που το έργο του Φάντε δεν έχει το ιδεολογικό σοσιαλιστικό πρόσημο των δύο προηγούμενων αλλά έντονο ανθρωπιστικό χαρακτήρα με θρησκευτικές πινελιές. Ο συγγραφέας είχε πει στον μέντορά του, Χ. Λ. Μένκεν. «Πρόκειται για τεράστιο εγχείρημα. Δεν πρόκειται να λερώσω τα χέρια μου προσπαθώντας να σώσω τις μάζες». Αριστουργηματικό.
Αχιλλέας Ραζής, Η φωτισμένη καντίνα, Κείμενα 2008-2025, Παπαδόπουλος
Συνήθως οι συλλογές άρθρων κλίνουν προς μια συγκεκριμένη οπτική του συγγραφέα. Ο εικαστικός, εικονογράφος και δάσκαλος Αχιλλέας Ραζής στη συλλογή αυτών των μικρών δημοσιευμένων κειμένων σε έντυπα συνιστούν μια έμμεση καταγραφή εποχής των χρόνων 2008-2025 αλλά και μια αυτοβιογραφία αισθήσεων, γούστων, εμπειριών, απόψεων του συγγραφέα. Έχοντας το προνόμιο να γυρίζει ως δάσκαλος καλλιτεχνικών (ένα επάγγελμα σε ζήτηση χωρίς προσφορά) συναντά μαθητές πολλών και διαφόρων τύπων, παράλληλα σχολιάζει αγαπημένα ροκ συγκροτήματα, λαϊκούς συνθέτες και τραγουδιστές (με κάποιους από αυτούς συναπαντήθηκε), τραγουδιστές της trap, διανοούμενους τραγουδιστές όπως ο Πορτοκάλογλου, ο Αγγελάκας, αλλά και ανθρώπους τυχαίους που κάτι του είπαν στο υποσυνείδητο και το μετέτρεψε σε συνειδητό. Αναθυμάται ταινίες που τον σημάδεψαν όπως το « Stand by me” που τον εισήγαγαν στην μετεφηβεία. Σχολιάζει ταινίες όπως τα “Πεσμένα Φύλλα” του Καουρισμάκι και “Perfect Days” του Βέντερς και βρίσκει αναλογίες στο σήμερα.
Υπάρχουν κείμενα βαθιάς ανθρώπινης συγκίνησης, που όσο κι αντο κρύβει τον χαρακτηρίζουν όπως όταν γράφει για τον Γιώργο το αυτιστικό παιδί που γνώρισε σε σχολείο ειδικής αγωγής ή τον Γιώργο Παρασκευαϊδη ένα φευγάτο παιδί που έφυγε πριν ολοκληρώσει το όνειρό του.
Τα κείμενα του ΑΡ κλείνουν με ένα ζεστό αποχαιρετισμό στον φίλο του Διονύση Σαββόπουλο. Κείμενα παντός καιρού που αναδεικνύουν πτυχές μιας ιδιαίτερης ζωής.
Stefan Zweig, Άνοιξη στο Πράτερ, μτφρ, Απόστολος Στραγαλινός, Κριτική
Ο Τσβάιχ ανήκει στη μεγάλη σειρά συγγραφέων της αυστριακής παράδοσης .Λογοτεχνικά εδώ και χρόνια τον μαθαίνουμε αποσπασματικά από διάφορες συλλογές διηγημάτων. Οι εκδόσεις Κριτική έχουν εκδώσει μία ακόμα συλλογή διηγημάτων του Τσβάιχ με τίτλο Το αστέρι πάνω από το δάσος. Σε αυτή τη συλλογή κυριαρχεί η Βιέννη και ιδιαίτερα το Πράτερ (Prater) ένα από τα πιο διάσημα και ιστορικά δημόσια πάρκα στον κόσμο, που περιλαμβάνει μεγάλες αλέες και ένα θρυλικό λούνα παρκ, το Wurstelprater. ¨Ήταν πάντα ο χώρος των μεγάλων γιορτών αλλά και το καταφύγιο για ζευγάρια. Στα δύο πρώτα διηγήματα οι βασικοί χαρακτήρες είναι γυναίκες. Στο «Άνοιξη στο Πράτερ» η Λίζε είναι μια γυναίκα ελαφρών ηθών, βιοπορίζεται από την καλοσύνη των εραστών της. Κυκλοφορεί με πλούσια και όμορφα φορέματα. Από μια συγκυρία αποφασίζει να κατέβει στη γιορτή στο Πράτερ ντυμένη απλά και φτωχικά. Εκεί θα γνωρίσει έναν νέο φοιτητή που θα την φλερτάρει. Θα ενδώσει για πλάκα αλλά στην πορεία θα ανακαλύψει τη χαρά να επιστρέψει στον άδολο έρωτα.
Στο δεύτερο διήγημα η Έρικα Έβαλντ, πιανίστα, θα γνωρίσει έναν νεαρό ανερχόμενο βιολιστή. Θα ερωτευτούν αλλά όταν ο βιολιστής θα θελήσει να προχωρήσει ο έρωτας τους η Έλντα θα δυσκολευτεί να αποφασίσει μεταξύ ενός πλατωνικού έρωτα και του σαρκικού πόθου. Διήγημα εσωτερικής θερμοκρασίας. Στο τρίτο διήγημα και μάλλον το μεγαλύτερο ένας πρωτοετής φοιτητής ιατρικής, ο Μπέρτολντ Μπέργκερ, φθάνει στην Βιέννη αναζητώντας την προσωπική του ταυτότητα. Θα γνωρίσει τον Στράμερ, μέλος μια επιθετικής αδελφότητας. Για να δείξει ότι είναι άνδρας προκαλεί ένα μέλος της αδελφότητας σε μονομαχία με ξίφος, η οποία στο τέλος ματαιώνεται. Αργότερα θα προσπαθήσει να κατακτήσει το κορίτσι του Στράμερ αλλά θα αποτύχει. Η ζωή του μοιάζει να αποκτά νόημα όταν ερωτεύεται ένα κορίτσι που έχει οστρακιά αλλά θα του την μεταδώσει. Ένα διήγημα για το πως μια μεγάλη πόλη πετάει απέξω έναν παρείσακτο επαρχιώτη.
Το τελευταίο διήγημα είναι διαφορετικό καθώς η ιστορία περιστρέφεται γύρω από μια μάνα που προσπαθεί να γλυτώσει το γιο της από την υποχρεωτική στράτευση. Διηγήματα κυρίως περιθωριακών τύπων σε μια αυτοκρατορική μεγαλούπολή που καταστρέφει τους αδύναμους.
Ντένις Τζόνσον, Γιος του Ιησού, μτφρ, Παναγιώτης Κεχαγιάς, Αντίποδες
Διηγήματα, ίσως τα πιο γνωστά του συγγραφέα, αν και στη χώρα μας έγινε γνωστός από το Δέντρο από καπνό (μτφ. Γ.-Ι. Μπαμπασάκης,Πατάκης) που πήρε και το Εθνικό Βραβείο ΗΠΑ. Ο τίτλος του βιβλίου είναι από έναν στίχο του τραγουδιού Ηρωίνη του Λου Ριντ. Όλα τα διηγήματα αφορούν σε περιπέτειες εξαρτημένων από ναρκωτικά, ηρωίνη και χάπια, νεαρών ανθρώπων. Ύφος τύπου βρώμικος ρεαλισμός, με δυνατά σημεία. Όμως δεν θα βρείτε την φυσική ροή μιας ρεαλιστικής αφήγησης καθώς οι αφηγητές είναι τοξικοεξαρτημένα άτομα σε χαοτικές ψυχικές καταστάσεις. Ως εκ τούτου υπάρχουν χάσματα στη λογική τους σκέψη που αντανακλώνται και στο ύφος των διηγημάτων. Το πρώτο και πολύ εντυπωσιακό διήγημα (Τρακάρισμα μετά από Ωτοστόπ) ένας νεαρός τζάνκι προβλέπει το μέλλον, ότι θα συμβεί ατύχημα σε ένα αυτοκίνητο που θα τον πάρει με ωτοστόπ. Ο ίδιος ήρωας ονόματι Φακχεντ (Fuckhead) σε επόμενο διήγημα (Στα Επείγοντα) εργάζεται ως καθαριστής σε νοσοκομείο και φτιάχνεται με χάπια που κλέβει. Με έναν βοηθό σώζουν τελικά έναν άνδρα που έχει δεχτεί ένα μαχαίρι στο μάτι του. Πολλά διηγήματα παίζονται μέσα σε άθλια μπαρ όπου γίνονται άθλιες συζητήσεις. Ένας από τους ήρωες των μπαρ είναι ο Τζακ Χοτέλ (στο Ελεύθερος με εγγύηση) με τον οποίον ο αφηγητής στήνει μια κομπίνα με επιταγές. Ο Τζακ πεθαίνει και ο αφηγητής στο τέλος εκπλήσσεται που ο ίδιος είναι ακόμα ζωντανός. Οι διάλογοι είναι διακεκομμένοι, λιτοί, ασταθείς. Ο αφηγητής στο τέλος εργάζεται σε ‘έναν Οίκο ευγηρίας με «παράξενους» ανθρώπους. Καταλήγει όμως ότι νιώθει καλύτερα και πώς «τελικά υπάρχει ζωή και για ανθρώπους σαν εμάς».
Οι διάλογοι στα διηγήματα θυμίζουν σε πολλές περιπτώσεις τους διαλόγους στα διηγήματα του Χέμινγουεϊ κυρίως ως προ τη λιτή εκφορά του λόγου. Οι χαοτικοί ήρωες αντανακλούν τον χαοτικό ψυχισμό τους και είναι αδρά σχεδιασμένοι, ώστε παρά τα «απωθητικά» ίσως θέματα με τα οποία καταγίνονται κερδίζουν τη συμπάθεια του αναγνώστη.
Chassan Kanafani, Διηγήματα από τη γη των πικραμένων πορτοκαλιών, Σάλτο- σειρά Κάλλιστος
Ο πόλεμος συνεχίζεται αλλά και η τέχνη. Ο Γασσάν Καναφάνι εξαίρετος παλαιστίνιος συγγραφέας, δολοφονηθείς στα 36 του από την Μοσάντ αφήνοντας πίσω του 64 διηγήματα, εκ των οποίων 20 δημοσιεύονται σε αυτή την ανθολόγηση του έργου του. Τον είχαμε γνωρίσει από τη νουβέλα του Άνθρωποι στον ήλιο (μτφρ.Νασίμ Αλάτρας, εκδ. Καστανιώτη). Έφυγε πρόσφυγας το 1948 στο Λίβανο και μετά έζησε στη Δαμασκό. Ο Καναφάνι ήταν αγωνιστής και στην τέχνη του, ήθελε με αυτή να μετατρέψει τον εφησυχασμένο ή αδιάφορο Παλαιστίνιο σε μαχητή αγωνιστή. Ζώντας νεαρός στη Γιάφα, πολύ κοντά στο Τελ Αβίβ όπου έγιναν οι πρώτες συγκρούσεις ισραηλινών εποίκων και αράβων έζησε από μικρός τις αψιμαχίες και τις συγκρούσεις των δύο πλευρών, οι οποίες και τον διαμόρφωσαν. Λόγω της ιδεολογικής και πολιτικής του θέσης του οι χαρακτήρες που επιλέγει είναι τέτοιοι που να μπορούν να νοηματοδοτούν το περιεχόμενο των διηγημάτων του. Θα ρωτήσει κανείς αν αυτή η στρατευμένη λογοτεχνία παραμένει λογοτεχνία; Νομίζω, ναι. Οι ιστορίες του δεν είναι απλές καταγγελίες αλλά δημιουργικές αναπλάσεις της ζωής των αράβων υπό κατοχή. Χαρακτηριστικό το πρώτο διήγημα της συλλογής όπου ήρωας είναι ένας μικρός πλανόδιος κουλουράς που τον παρενοχλεί ένα άραβας αστυνόμος. Δεν τον κατηγορεί ως προδότη, την ευθύνη την ρίχνει στην συμβιβασμένη ηγεσία των Παλαιστινίων.
Σε άλλα διηγήματα εμφανίζεται ένας κουρέας που μετατρέπει το χώρο εργασίας του σε αποθήκη πυρομαχικών για να πάρει εκδίκηση για τον χαμό της οικογένειας του. Δεν είναι όμως όλοι οι ήρωες του θετικοί, αντίθετα του αρέσει να αναζητά τις αλήθειες πίσω από την ανθρώπινη πολυπλοκότητα , όπως στο διήγημα που ένας πατέρας κλέβει από τη βοήθεια του Διεθνούς Οργανισμού αλλά σύντομα έχει τύψεις που οι ιθύνοντες ξεσπάνε άκαιρα σε έναν απλό σερβιτόρο. Ή σε άλλο διήγημα ο ήρωας του σκέφτεται μόνον τον εαυτό του και αποφασίζει να πάει στην Αμερική για καλύτερη ζωή αλλά ο ακρωτηριασμός της ανιψιάς του τον κάνει να αλλάξει γνώμη.
Πέρα από γεγονότα, βιωματικά ή δανεισμένα, τα οποία από μόνα τους είναι συγκλονιστικά, ο συγγραφέας μιλάει για τη γη, τα σύμβολα- έναν αετό που επιστρέφει τακτικά σε έναν βράχο συντηρώντας μια μυθολογία. Ακόμα και στον τίτλο της συλλογής για τα περίφημα πορτοκάλια της Γιάφας τα χαρακτηρίζει «πικραμένα», χαλάσανε μόλις εκδιώχθηκαν οι καλλιεργητές από τη γη τους.
Διηγήματα για ανθρώπους που υποφέρουν, μαχητική λογοτεχνία αλλά λογοτεχνία.
Και τέσσερις πρωτοεμφανιζόμενοι/ες συγγραφείς
Πρωτοεμφανιζόμενη στη λογοτεχνία η συγγραφέας αλλά όχι και στις τέχνες καθώς εργάζεται στο χώρο της οπτικοακουστικής παραγωγής και αρθρογραφεί συχνά για διάφορα θέματα.
Η συλλογή χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο με τον τίτλο «Οι αισθηματίες» περιλαμβάνει τέσσερα διηγήματα , στο δεύτερο με τον τίτλο «Οι Ακτήμονες» περιλαμβάνει τρία διηγήματα και το βιβλίο συμπληρώνουν ένα intermezzo και μια μικρή τριλογία με τίτλο reprise.
Tα διηγήματα των αισθηματιών αφορούν κυρίως τον ερωτικό πόνο, την απώλεια, την αμφιβολία, την εμμονή. Στο limbo ο ήρωας πρέπει να αποφασίσει μεταξύ δύο γυναικών, κάτι πολύ δύσκολο γι αυτόν. Στο Leidenshaft η συγγραφέας περιγράφει τον πόνο της απώλειας. Στο Limerence ο κεντρικός ήρωας έχει χωρίσει από την αγαπημένη του αλλά αδυνατεί να την αποχωριστεί από το μυαλό του. Τέλος στα Lacuna αφηγείται εν είδει ερωτικού γράμματος έναν προαποφασισμένο χωρισμό. Και τα τέσσερα διηγήματα στέκονται στις σκέψεις των ηρώων, στην απεγνωσμένη κίνησή τους να βγουν από τις δύσκολες καταστάσεις, για τις οποίες και οι ίδιοι έχουν μερίδιο ευθύνης. Ο λόγος της είναι φορτωμένος αισθήματα και μεταφορές που παίζουν μεν σημαντικό ρόλο αλλά παράλληλα βαραίνουν την αφήγηση, κυρίως της αφαιρούν την κίνηση. Στο δεύτερο μέρος με τους «Ακτήμονες» τα τρία διηγήματα (Lumpen, Λαίτμα, Lares) μιλούν για ανθρώπους του περιθωρίου, φτωχούς, που τα βγάζουν δύσκολα στη ζωή τους. Τα στόρυ σε αυτά τα διηγήματα «τραβούν» την συγγραφέα στον ρεαλισμό, οι πραγματικότητες επηρεάζουν τους χαρακτήρες με αποτέλεσμα τα διηγήματα να έχουν μεγαλύτερο εκτόπισμα, καθώς οι σκέψεις και οι ιδέες αποκτούν εμπράγματη υπόσταση. Στο ίδιο μοτίβο κινείται και η τελευταία τριλογία με τους ενοίκους μιας μικρής πολυκατοικίας. Τέλος το intermezzo είναι ένα ευφάνταστο συμβολικό διηγηματάκι, πολύ καλοφτιαγμένο που δείχνει και τις δυνατότητες της συγγραφέως από ένα μικρό σταχτοδοχείο που στοχάζεται την αδιάφορη για τους υπόλοιπους ζωή του να δημιουργήσει αισθήματα και συγκίνηση.
Ιάσονας Μικρώνης, Η Ζωντανίνα, Ίκαρος
Πρωτοεμφανιζόμενος και ο Ιάσονας Μικρώνης με μικρή θητεία δημοσιεύσεων σε ηλεκτρονικά περιοδικά. Τα διηγήματά του έχουν κυρίως μετεφηβικούς χαρακτήρες. Ρεαλιστικά κατά βάση αλλά κάποια στιγμή ξεφεύγουν σε κάτι υπερρεαλιστικό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το πρώτο της συλλογής και από τα πιο ωραία με τίτλο «Το γατί». ¨Ένα νιαούρισμα που ακούγεται μέσα στο αυτοκίνητο οδηγεί το ζευγάρι σε ένα συνεργείο αυτοκινήτων για να ανακαλυφθεί ο μικρός γατούλης. Βράδυ και στο συνεργείο είναι μαζεμένοι ταξιτζήδες που αρχίζουν να νιαουρίζουν για να το προσκαλέσουν να βγει από τη μηχανή. Μερικά διηγήματα αντλούν από τη οικογενειακή ηθογραφία: Θείοι, παππούδες, γιαγιάδες, μανάδες με τα στερεότυπά τους δίνουν αφορμή για μικρές αφηγήσεις με χιούμορ και ζεστασιά.
Κάποια άλλα διηγήματα αντλούν από τη σχολική και μαθητική τρέλα. Επίσης ψαράδες, σαλοί, περιθώριοι τύποι της επαρχίας (Λευκάδας) πρωταγωνιστούν σε ιστορίες χωρίς μεγάλη εξέλιξη, μάλλον σαν στιγμιότυπα όπου φωτογραφίζονται οικείες αλλά και ανοίκιες καταστάσεις. Διαβλέπω μια επιρροή από Σκαμπαρδώνη και Ηλία Παπαδημητρακόπουλο με δικό του στυλ όμως. Η γλώσσα του είναι στρωτή και όλη η συλλογή αποπνέει μια φρεσκάδα.
Γιώτα Καραγιάννη- Γιώργος Καραγιάννης, Κάλαμος, Αναμνηστικό λέξεων, Άπαρσις
Είχα ακούσει παλιότερα για τον Κάλαμο από τη συγγραφέα. Μου έλεγε ότι ήταν το νησί της πλήρους απομόνωσης με ελάχιστο κόσμο και κυρίως γιαγιάδες. Σε αυτές αφιερώνει και το βιβλιαράκι με τίτλο Κάλαμος, αναμνηστικό λέξεων. Ο Κάλαμος είναι ένα νησάκι 25 τ.χλμ με 350 κατοίκους καταμεσής στο Ιόνιο Πέλαγος, κοντά στο Μεγανήσι και τον Καστό. Οι κάτοικοι ζούσαν παραδοσιακά από τα ψάρια, τα ζώα και τις ελιές. Φτωχικά πράγματα. ΟΙ δύο συγγραφείς καταγράψανε λέξεις της ντοπιολαλιάς δίνοντας μας όχι μόνον την εξήγηση αλλά και αναλυτική περιγραφή της χρήσης τους. Κάποιες λέξεις απαντούν και σε άλλες γεωγραφικές περιοχές με την ίδια ή άλλη σημασία. Αυτό το τελευταίο μου άρεσε ιδιαιτέρως καθώς έβλεπα το πως αλλάζουν οι σημασίες ενώ το περίβλημα της λέξης παρέμενε ίδιο. Μερικές είναι ευφάνταστες στη δημιουργία τους π.χ. Στακατήρας, αυτός που παρατηρεί μια εργασία χωρίς να συμμετέχει. Δεν είναι ο λουφαδόρος που το πάει να το σκάσει αλλά αυτός που απλώς παρατηρεί και κάνει πως συμμετέχει. Προέρχεται μάλλον από το στέκομαι και τηρώ (βλέπω).
Αρκετές λέξεις αφορούν το ψάρεμα, άλλες την καθημερινότητα στο σπίτι. Οι εκφράσεις έχουν γούστο π.χ. Μο ΄ρχεται αμαρτία, κάτι που δηλώνει ηθικό κλονισμό για μια κατάσταση στην οποία, εμφανώς άδικα, έχει περιέλθει ο κακομοίρης αυτός. Αρκετές λέξεις προέρχονται από ιταλικές μάλλον επιρροές κι άλλες είναι παραφθαρμένες από την καθημερινή ομιλία. Οι δύο επιμελητές δίνουν έμφαση στη σημασία και τη ρήση τους. Παράλληλα το μικρό αυτό βιβλιαράκι διαβάζεται ως μια ταξιδιωτική οδηγία για τον νησί Κάλαμος και την ανθρωπογεωγραφία του με λόγο λογοτεχνικό, απλό και ουσιαστικό.
Γιάννης Αθανασίου, Επισκέπτες, Πατάκης
Πρώτο βιβλίο ενός νεαρού υποψηφίου διδάκτορα. Διηγήματα ενός προσωπικού ύφους. Διηγήματα όπου το αλλόκοτο συνυπάρχει με το ρεαλιστικό καθώς η πραγματικότητα μεταλλάσσεται σε μια μη προσδιορίσιμη κατάσταση. Στο πρώτο διήγημα με τίτλο « Η άλλη κόρη» δύο πατέρες με τις κόρες τους συμμετέχουν σε ένα επαγγελματικό συνέδριο σε ένα μικρό χωριό των Άλπεων. Η αφηγήτρια, η μία κόρη, δυσανασχετεί με τον πατέρα της που την σέρνει μαζί του. Η άλλη κόρη – -που ίσως δεν είναι κόρη αλλά μάλλον επαγγελματίας πόρνη- επίσης φαίνεται να μην είναι ευχαριστημένη ως συνοδός του υποτιθέμενου πατέρα της. Το σκοτεινό τοπίο του δάσους, το παγωμένο τοπίο στην κορυφή του βουνού και το ψυχρό ανθρώπινο τοπίο του συνεδρίου δημιουργούν μια ατμόσφαιρα πνιγηρή για την αφηγήτρια. Στο «Ένας άγνωστος», ένα διήγημα φοβικής αγωνίας, ένας άγνωστος απειλεί έναν φιλήσυχο πολίτη, γράφοντας με σπρέι υβριστικά μηνύματα στην πόρτα του. Συναντά έξω από το σπίτι του έναν περίεργο κλοσάρ και κλέφτη. ΟΙ σχέσεις των δύο ανδρών είναι αποσπασματικές μέσα σε ένα κλίμα καχυποψίας. Στο «Ο κύριος που αυτοκτόνησε» ο Ανδρέας επισκέπτεται σε μια φοιτητική στέγη τον εξάδελφό του Ευτύχη. Ο τελευταίος είναι καταθλιπτικός και παρασέρνει τον Ανδρέα στις δικές του συνήθειες.
Οι ήρωες του Γιάννη Αθανασίου έχουν κάτι αλλόκοτο. Ζουν την πραγματικότητα σα να είναι με ένα πόδι μέσα σε αυτή και με το άλλο σε μια φαντασίωση. Δεν κατανοούν το περιβάλλον τους ή το περιβάλλον δεν κατανοεί αυτούς. Οι χαρακτήρες μοιάζουν να κολυμπούν μέσα σε μια ρευστή πραγματικότητα που δεν την ορίζουν. Η συλλογή έχει προσωπικό ύφος. Ο τίτλος «Επισκέπτες», είναι ενδεικτικός καθώς πρόσωπα παρεμβαίνουν στη ζωή άλλων προσώπων, άλλοτε με βίαιο τρόπο και άλλοτε με μια διαβρωτική διάθεση που δημιουργεί αντανακλάσεις του ενός στον άλλον. Έτσι δημιουργούνται συγγενείς ατμόσφαιρες και με γλώσσα πολύ απλή αποδίδονται καταστάσεις σχεδόν καλειδοσκοπικές όπου ο αναγνώστης καλείται να πει τη δική του γνώμη.





















