της Γεωργίας Γαλανοπούλου (*)
Η αλληλεγγύη και η προσωπική ευθύνη αποτελούν κεντρικούς άξονες στα βιβλία της Hiba Noor Khan για παιδιά και νέους. Στον Πόλεμο της Σαφίγια, ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης, η βρετανοπακιστανικής καταγωγής συγγραφέας και ακτιβίστρια φωτίζει μια λιγότερο γνωστή αλλά σημαντική πτυχή της Αντίστασης στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: τον ρόλο του Μεγάλου Τεμένους του Παρισιού στη διάσωση Εβραίων. Με αφετηρία αυτό το ιστορικό γεγονός, η Khan συνθέτει μια συγκινητική ιστορία, όπου επινοημένοι χαρακτήρες ζωντανεύουν το πνεύμα μιας εποχής κατά την οποία η αλληλεγγύη μπορούσε να αποβεί ζήτημα ζωής και θανάτου.
Η εντεκάχρονη Σαφίγια μεγαλώνει με την οικογένειά της δίπλα στο Μεγάλο Τέμενος του κατεχόμενου Παρισιού. Η καθημερινότητά της είναι γεμάτη μικρές χαρές: βιβλία, χάρτες, φίλους και τις αφηγήσεις της γιαγιάς της. Όταν όμως ο πόλεμος φτάνει στην πόλη και οι ναζιστικοί διωγμοί εναντίον των Εβραίων εντείνονται, ο κόσμος της παιδικής ηλικίας ραγίζει απότομα. Το κορίτσι αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι πίσω από τις βαριές πόρτες του τεμένους εκτυλίσσεται μια μυστική και επικίνδυνη αποστολή: η διάσωση ανθρώπων που απειλούνται με αφανισμό.
Το μεγαλύτερο επίτευγμα της Khan είναι ότι κατορθώνει να αφηγηθεί αυτή την ιστορία τοποθετώντας στο επίκεντρο την εμπειρία ενός παιδιού. Η Σαφίγια δεν προβάλλεται ως ηρωική μορφή αλλά ως ένα κορίτσι γεμάτο περιέργεια, ευαισθησία και αμφιβολίες. Η μετάβασή της από την αθωότητα στην ευθύνη πραγματοποιείται σταδιακά: πρώτα παρατηρεί, ύστερα υποψιάζεται και τελικά αποφασίζει να δράσει. Με αυτόν τον τρόπο η συγγραφέας αποδίδει πειστικά την ψυχολογία ενός παιδιού που αναγκάζεται να ωριμάσει πρόωρα, χωρίς να απωλέσει την τρυφερότητα και την ανθρωπιά του. Η γενναιότητα εδώ δεν εμφανίζεται ως υπερ-ηρωισμός αλλά ως μια αυθόρμητη επιλογή.
Με ιδιαίτερη ζωντάνια σκιαγραφείται και το σύνολο των δευτερευόντων χαρακτήρων. Η γιαγιά της Σαφίγια, με τη σοφία και τις μνήμες της από την Αλγερία, προσδίδει στην αφήγηση μια ήρεμη και καθοδηγητική χροιά. Ο πατέρας της, άμεσα εμπλεκόμενος στη μυστική αντίσταση, ενσαρκώνει τη σιωπηλή γενναιότητα των ενηλίκων. Και οι φίλοι της, Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί και Εβραίοι, συνθέτουν ένα μικρό σύμπαν όπου η καθημερινή συνύπαρξη αποδεικνύεται ισχυρότερη από τα ιδεολογικά μίση.
Η γραφή της Khan διατηρεί μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη δραματικότητα και την τρυφερότητα. Οι εικόνες της κατοχής —περιπολίες στρατιωτών, κρυφές αποστολές και ο διαρκής φόβος της προδοσίας— συνθέτουν μια ατμόσφαιρα έντασης και αγωνίας. Ταυτόχρονα, μικρές στιγμές καθημερινότητας, όπως η φροντίδα ενός ζώου, η αγάπη για τα βιβλία ή μια οικογενειακή συζήτηση, λειτουργούν ως ανάσες μέσα στο σκοτάδι της ιστορίας. Έτσι το μυθιστόρημα παραμένει προσιτό σε παιδιά μέσης ηλικίας και εφήβους, χωρίς να εξωραΐζει τη σκληρότητα του πολέμου.
Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκονται αξίες διαχρονικές: η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη και η γενναιότητα. Η Σαφίγια κατανοεί ότι το θάρρος δεν σημαίνει απουσία φόβου αλλά την επιλογή να σταθεί κανείς απέναντί του. Και η διαπίστωση αυτή δεν προσφέρεται ως ηθικό δίδαγμα, αλλά αναδύεται μέσα από τις πράξεις των προσώπων.
Σε μια εποχή κατά την οποία οι εικόνες του πολέμου διατρέχουν την παγκόσμια ενημέρωση, η ιστορία της Σαφίγια καθίσταται επίκαιρη. Υπενθυμίζει ότι απέναντι στη βία και τη μισαλλοδοξία δεν υψώνονται μόνο οι μεγάλες πολιτικές αποφάσεις, αλλά και οι μικρές, θαρραλέες πράξεις των απλών ανθρώπων. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό μήνυμα του βιβλίου: ότι ακόμη και στις σκοτεινότερες στιγμές της ιστορίας, η ανθρωπιά μπορεί να μετατραπεί σε πράξη αντίστασης.
Η εξαιρετικά φροντισμένη μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά ενισχύει ουσιαστικά την αναγνωστική εμπειρία και καθιστά το βιβλίο ιδιαίτερα κατάλληλο για παιδιά μέσης ηλικίας και εφήβους.
()*) Η Γεωργία Γαλανοπούλου είναι συγγραφέας και μεταφράστρια.
Ο πόλεμος της Σαφίγια
Μτφ. Μυρτώ Καλοφωλιά
Εκδ. Διόπτρα, 2025.
