του Σπύρου Κακουριώτη
Τι ρόλο παίζουν οι ιοί και τα μικρόβια στην ιστορία; Πώς και γιατί οι μολυσματικές ασθένειες εμπλέκονται στο έργο του ιστορικού; Ερωτήματα σαν κι αυτά θα περνούσαν απαρατήρητα –πιθανότατα δεν θα ετίθεντο καν– αν δεν είχε μεσολαβήσει η εμπειρία της πανδημίας του Covid-19, που ευαισθητοποίησε τους ιστορικούς απέναντι σε πλευρές του παρελθόντος στις οποίες δεν επικεντρώνονταν τόσο συχνά έως τότε.
Επιδημίες, ιοί, βακτήρια, λοιμώξεις, υποκείμενα νοσήματα, επιμολύνσεις, θεραπεία, πρόληψη, εμβολιασμοί, κοινωνικές παράμετροι τόσο της αρρώστιας όσο και της θεραπείας, διεκδίκησαν έκτοτε μια θέση, κάποτε πρωταγωνιστική, στην ιστορική αφήγηση, αποκαλύπτοντας πώς ο αόρατος κόσμος τους αποδείχθηκε πολλές φορές καθοριστικός για την τύχη των ανθρώπων της εποχής.
Αποτέλεσμα αυτής της επανεστίασης του βλέμματος των ιστορικών είναι και η μελέτη της ιστορικού Αιμιλίας Σαλβάνου, Στη σκιά της Μικρασιατικής Καταστροφής: Υγεία, περίθαλψη και το αθέατο πρόσωπο του 1922, που κυκλοφορεί τις μέρες αυτές από τις εκδόσεις Ασίνη. Διττό το αρχικό κίνητρο για τη συγγραφή του: αφενός, η εμπειρία της πανδημίας και τα νέα καθεστώτα αλήθειας που επέβαλε, αφετέρου, η συμπλήρωση 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή – γι’ αυτό και η πρώτη, πολύ πιο περιορισμένη μορφή του, κυκλοφόρησε ως επετειακή έκδοση, το 2022, με την Εφημερίδα των Συντακτών.
Έκτοτε, η ιστορικός επανεπεξεργάστηκε τη μελέτη σε βάθος και το υλικό εμπλουτίστηκε με νέες πηγές, συγκριτικές οπτικές και αναφορές στη διεθνή ιστορία της δημόσιας υγείας. Όπως σημειώνει η ίδια, «η ερμηνεία άνοιξε προς μια ευρύτερη προοπτική, συνδέοντας την ελληνική εμπειρία με τις ανθρωπιστικές κρίσεις και τα δίκτυα περίθαλψης στην Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο του Μεσοπολέμου». Έτσι, η παρούσα έκδοση δεν αποτελεί απλώς μια αναθεώρηση αλλά το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας ωρίμανσης και εσωτερικής συνομιλίας με το ίδιο το αντικείμενο της ιστορικής έρευνας.
Το βιβλίο εστιάζει σε μια διπλή οπτική: από τη μία, τα βιώματα των προσφύγων, όπως εγγράφηκαν στα σώματά τους και τις ιστορίες τους, και από την άλλη, τις μεγάλες θεσμικές μεταρρυθμίσεις στην υγεία που προέκυψαν από αυτές τις εμπειρίες.
«Πώς το τραύμα της προσφυγιάς δρούσε ως καταλύτης για τη δημιουργία ενός σύγχρονου κράτους πρόνοιας και υγείας στην Ελλάδα;» αναρωτιέται η συγγραφέας, ενώ την ίδια στιγμή «τόσο η προσφυγιά και τα βιώματά της όσο και οι μεταρρυθμίσεις που συνδέονται με αυτήν αποτέλεσαν, ιδιαίτερα την εποχή του Μεσοπολέμου, εξ ορισμού διεθνικά φαινόμενα». Γι’ αυτό επιλέγει να μη μείνει στην αφήγηση της ιστορίας όπως την έχει διαμορφώσει η εθνική ιστοριογραφία. «Όταν οι άνθρωποι αναμετριούνταν με τις αρρώστιες, τις κακουχίες και την πείνα, δεν είχε πολύ μεγάλη σημασία ούτε η ταυτότητα που αναγνώριζαν οι ίδιοι για τον εαυτό τους ούτε αυτή που τους προσέδιδαν οι άλλοι», επισημαίνει.
Και συνεχίζει: «Η εμπειρία των μαζικών πληθυσμιακών μετακινήσεων, της εθνοκάθαρσης, της προσφυγιάς και της ανταλλαγής πληθυσμών, έδειξε ότι η μοίρα των ανθρώπων, τουλάχιστον στα θεμελιώδη ζητήματα, είναι πλεγμένη με διαφορετικούς τρόπους από αυτούς που ορίζουν οι στρατηγικοί σχεδιασμοί. Αυτή η συνειδητοποίηση καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που αντιμετωπίστηκαν στη συνέχεια οι αρρώστιες και οι επιδημίες και δημιουργήθηκαν σε όλη την Ευρώπη τα πλάνα για τη δημόσια υγεία. Δεν ήταν μόνο ζήτημα ανθρωπιστικό – οι παρεμβάσεις και οι σχεδιασμοί μπορεί να στόχευαν αρχικά στην ανακούφιση των πληθυσμών που υπέφεραν, αλλά δεν αφορούσαν μόνο αυτούς. Αντίθετα, ο φακός ήταν στραμμένος στη μεγάλη εικόνα, στους πληθυσμούς μιας ευρύτατης γεωγραφικής ακτίνας, και στην προσπάθεια να προφυλαχθούν από επιδημίες και αρρώστιες που, ήταν σαφές πια μέσα από την εμπειρία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν μπορούσαν να ελεγχθούν μόνο σε τοπικό επίπεδο».
Η μελέτη διαρθρώνεται σε έξι κεφάλαια, που παρακολουθούν το πώς ο πόλεμος και οι διαδρομές των προσφύγων συνέβαλαν στην ανάδυση θεσμών υγείας στο ελληνικό κράτος κατά τον Μεσοπόλεμο. Το πρώτο κεφάλαιο χαρτογραφεί το πεδίο της υγείας και της περίθαλψης στο ελληνικό κράτος μέχρι την μαζική έλευση των προσφύγων, ενώ το επόμενο καταπιάνεται με το τραύμα του ξεριζωμού: τη γεωγραφική μετακίνηση και, κυρίως, τις υπόλοιπες παραμέτρους που διαμορφώνουν το βίωμα των προσφύγων, τη βία του πολέμου και τον ακραίο φόβο, τις στερήσεις και την πείνα, την αρρώστια και τη σταδιακή κατάρρευση του ηθικού σύμπαντος. Το τρίτο κεφάλαιο περιγράφει την μέριμνα του ελληνικού κράτους για την υποδοχή των προσφύγων και εστιάζει σε δομές και σε θεσμούς που δημιουργήθηκαν για τον σκοπό αυτό. Το επόμενο κεφάλαιο εστιάζει στο πλέγμα των οργανώσεων και των φορέων που ασχολήθηκαν με την υποδοχή και την περίθαλψη των προσφύγων, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την αντιμετώπιση των ασθενειών, και στον ρόλο της Κοινωνίας των Εθνών. Το πέμπτο κεφάλαιο επικεντρώνεται στις αντιλήψεις για το τι συνιστά δημόσια υγεία και ποια τα όρια της κρατικής παρέμβασης, ποιος είναι ο ρόλος της κοινωνικής πρόνοιας και στον τρόπο που η διατήρηση της υγείας και η φροντίδα και η προστασία των παιδιών συνδέεται με την επιβίωση του έθνους. Τέλος, το ακροτελεύτιο κεφάλαιο ασχολείται με τη θεσμική συγκρότηση της υγείας στο ελληνικό κράτος, από την ίδρυσή του μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1920 και στη συνέχεια με τα σχέδια αναδιοργάνωσης του συστήματος υγείας, με αποκορύφωμα το μεγάλο σχέδιο του 1928.
Έτσι, μέσα από τις σελίδες της, η μελέτη της Αιμιλίας Σαλβάνου προσφέρει στον αναγνώστη μια βαθύτερη κατανόηση της ιστορίας μέσα από τη λειτουργία των θεσμών, των δικτύων περίθαλψης και των μηχανισμών που στήριξαν τις κοινωνίες σε περιόδους κρίσης, ενώ φωτίζει το πώς οι πολιτικές αποφάσεις και οι θεσμικές παρεμβάσεις είναι αλληλένδετες με την ανθρώπινη εμπειρία, σε μια κατάσταση διαρκούς δυναμικής ισορροπίας.
Αιμιλίας Σαλβάνου, Στη σκιά της Μικρασιατικής Καταστροφής, Υγεία, περίθαλψη και το αθέατο πρόσωπο του 1922, Ασίνη, 2026
