Δίψα για γνώση, ηδονή, ολοκλήρωση: η αναγεννησιακή μορφή του Pico della Mirandola (του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου)

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου (*)

“Ο άνθρωπος είναι μοναδικός στον βαθμό που συνιστά δύο γεγονότα. Το γεγονός του βιολογικού του οργανισμού και το γεγονός της συνείδησής του. Έτσι, στον άνθρωπο συνυπάρχουν δύο χρόνοι, οι οποίοι αντιστοιχούν σ’αυτά τα δύο γεγονότα. Ο χρόνος κατά τον οποίο συλλαμβάνεται, μεγαλώνει, ωριμάζει, γερνάει, πεθαίνει. Και ο χρόνος της συνείδησής του” γράφει ο John Berger στο βιβλίο του “Και τα πρόσωπά μας, καρδιά μου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες”, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2025, με πρόλογο και μετάφραση της Δανάης Σιώζου.

Και συνεχίζει: “Στην πραγματικότητα είμαστε πάντα μεταξύ δύο χρόνων: του χρόνου του σώματος και του χρόνου της συνείδησης. Εξ ού και η διάκριση αυτή γίνεται σε όλες τις κουλτούρες μεταξύ σώματος και ψυχής. Η ψυχή είναι πρωταρχική και, πάνω απ’όλα, ο τόπος ενός άλλου χρόνου”.

Ο John Berger (1926- 2017) γεννήθηκε στο Λονδίνο και έζησε τη ζωή του μεταξύ Αγγλίας και Γαλλλιας. Διάσημος για τη σειρά που έφτιαξε για το BBC με τίτλο «Ways of Seeing», υπήρξε ένας πολύ ιδιαίτερος διανοούμενος (ζωγράφος, συγγραφέας, κριτικός της Τέχνης), που ήταν ταυτόχρονα μαρξιστής και εξερευνητής του υπερβατικού.

Αναφερθήκαμε στα ζητήματα ώσμωσης του καθαρά βιολογικού χρόνου με αυτόν του υπερβατικού, στον “Πολιτισμό των Φαντασμάτων”, το ομώνυμο βιβλίο μου από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, όπως και σ’αυτά που ακολούθησαν από τις ίδιες εκδόσεις: “Ηδονική Γεωγραφία” και «Μεθόριος- η αυτοκρατορία των ορίων”. Δεν αφορούν βεβαίως μαγικές φόρμουλες, πόσο μάλλον δεισιδαιμονίες, μα συνιστούν ζητήματα πολύ οικεία στην καθημερινότητά μας, και που δεν αφορούν μόνο τη σχέση ζωής και θανάτου, μα τις ποικίλες όψεις της «εδώ ζωής».. Γράφει ο John Berger: “Όταν λείπεις, είσαι, παρ’όλα αυτά, παρούσα για μένα. Αυτή η παρουσία είναι πολυδιάστατη: αποτελείται από αμέτρητες εικόνες, περάσματα, νοήματα, πράγματα γνώριμα, ορόσημα, ωστόσο το σύνολο παραμένει σημαδεμένο από την απουσία σου, καθώς είναι διάχυτη μέσα του. Είναι σαν το άτομό σου να γίνεται ένας τόπος, το περίγραμμά σου ορίζοντες. Τότε ζω μέσα σου σαν να ζω σε μιά χώρα. Είσαι παντού. Ωστόσο, σ’αυτή τη χώρα δεν μπορώ ποτέ να σε συναντήσω πρόσωπο με πρόσωπο”. Αντιλαμβανόμαστε ότι ο «Πολιτισμός των Φαντασμάτων» ή ο κατά Berger «χρόνος και χώρος της συνείδησης», συνιστά μια τεράστια, συναρπαστική και κρίσιμης επιρροής επικράτεια στην «Ηδονική Γεωγραφία» της ανθρωπότητας.

Ενώ λοιπόν είναι πρωταρχικό καθήκον κάθε πολιτισμού να προτείνει μια κατανόηση του χρόνου και του χώρου της συνείδησης, συμβαίνει- όπως είναι φυσικό- οι άνθρωποι να κατανοούν αυτά τα ζητήματα με διαφορετικούς τρόπους σε διαφορετικές περιόδους. Όπως επίσης συμβαίνει να υπάρχουν εποχές που τείνουν- περιθωριοποιώντας όλο και περισσότερο άλλες εξηγήσεις- να ισχυρίζονται πως αυτή η διάσταση σχεδόν δεν υπάρχει ως κάτι το διακριτό. Αυτοί οι ισχυρισμοί γίνονται πότε στο όνομα ενός ρηχού θετικισμού, και πότε με την επίκληση ενός μονοσήμαντου, γραμμικού ιστορικού χρόνου, κάποτε δε και με συνδυασμό αυτών των δύο. Κατά τον Berger αυτό συνιστά μια ασφυκτική, ανελεύθερη θεώρηση, και πάντως αναντίστοιχη με την πραγματικότητα της διαχρονίας της ανθρωπότητας.

Ζώντας σε μια τέτοια- στην παρούσα- εποχή, σε μια στενόχωρη, πολύ στριμωχτική αναστροφή όπου το παρακινητικό «εδώ και τώρα» του Μάη του 68 μετατρέπεται στο καθηλωτικό «δεν υπάρχει οποιαδήποτε εναλλακτική, ισχύει αποκλειστικά το ^θα στριμωχτείς στο εδώ και στο τώρα, όπως σου παρέχεται^», θέλουμε να συνδεθούμε με μια λαμπερή τομή στην Ιστορία, μια εποχή καθολικής διάθεσης επανεξέτασης των πάντων, θεωρώντας τα από τη σκοπιά του ανθρωπισμού, αυτή της Αναγέννησης- διά της περίπτωσης του Pico della Mirandola.

Pico della Mirandola

Ο Pico, από την πριγκηπική οικογένεια των Mirandola, με έδρα κοντά στη Μόντενα της Ιταλίας, ήταν 23 ετών όταν το 1487 ταξίδεψε στη Ρώμη για να παρουσιάσει σε μια σύνοδο των πιό σπουδαίων λόγιων της Ιταλίας υπό τον Πάπα Ιννοκέντιο Ή, το έργο του «Εννιακόσια συμπεράσματα» (στο πρωτότυπο Conclusiones, που μπορεί να μεταφραστεί “λογικοί συμπερασμοί”). Μια σύνοδο που ο ίδιος είχε ζητήσει. Νέος, πολύ όμορφος, πλούσιος, με στενή σχέση με τους Μέδικους της Φλωρεντίας, με διαλεχτές παρέες της εποχής και φίλους όπως ο φημισμένος νεοπλατωνιστής της Φλωρεντίας Μαρσίλιο Φιτσίνο, διψούσε να εξερευνήσει τα πράγματα ως τις ακρότατες συνέπειές τους.

Ήταν ο 15^ος αιώνας εποχή ανοιχτών οριζόντων, μεγάλης ελευθερίας της σκέψης- σε αντίθεση με το δεύτερο μισό του 16^ου αιώνα που, λόγω της Μεταρρύθμισης και της Αντι- Μεταρρύθμισης, τα πράγματα σκλήρυναν πολύ. Σ’αυτό το κλίμα της ελευθερίας, του ανοιχτού ορίζοντα, της αισιοδοξίας, ο Pico συνέλαβε τη μεγαλειώδη ιδέα της Concordia των φιλοσοφικών συστημάτων (ή μάλλον, με την ορολογία που προαναφέραμε, των επί μέρους Πολιτισμών των Φαντασμάτων), και δι’αυτής την οικουμενική ομόνοια, τη σύνθεση της αποξενωτικής πολλαπλότητας σε κάτι το ενιαίο- και του περίφημου συνεδρίου γι’αυτή, που ήθελε να οργανώσει στη Ρώμη. Όμως ακόμα κι ένας αιώνας ελευθερίας έχει όρια. Οι θεολόγοι της Ρώμης τελικά εμπόδισαν το συνέδριο.

**

Η συζήτηση για τον Giovanni Pico della Mirandola- αυτή τη φωτεινή προσωπικότητα της Αναγέννησης στην Ιταλία που έφερε στο προσκήνιο της Ευρώπης της σύγχρονης εποχής το 1860 ο Ελβετός ιστορικός Jacob Burckhardt με το εμβληματικό του έργο «The Civilization of the Renaissance in Italy», όπως κυκλοφορεί στα αγγλικά από τις εκδόσεις Penguin- μολονότι δεν σταμάτησε ποτέ, ενδυναμώθηκε την τρέχουσα περίοδο με την έκδοση από το Harvard University Press του βιβλίου «Nine Hundred Conclusions», όπου περιέχονται όσα ήθελε ο Pico να παρουσιάσει στη συζήτηση ενώπιον του Πάπα. Στην Ελλάδα έχει ήδη εκδοθεί, το 2014, το βιβλίο του Pico «Λόγος περί της αξιοπρέπειας του ανθρώπου», σε μετάφραση Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου (εκδ. Άγρα), και με σημειώσεις του Yves Hersant. Το κείμενο αυτό συνιστά την εισαγωγή που σκόπευε ο Pico να κάνει, παρουσιάζοντας στο συνέδριο τα 900 σημεία των θεωρήσεών του, ώστε να ακολουθήσει μια δημόσια συζήτηση και αντιπαράθεση.

**

Και το δικό μας κείμενο για τον della Mirandola, εδώ; Ποιά είναι τα κίνητρα, ο σκοπός και τα όρια; Υπάρχουν διεθνώς πολλές και διάφορες ακαδημαϊκές προσεγγίσεις για το θέμα, κάθε μια επιχειρεί να φωτίσει την περίπτωση του επιφανούς αναγεννησιακού από διαφορετική γωνία. Όλες έχουν βεβαίως την αξία τους, και οπωσδήποτε έχει νόημα να αξιολογηθούν καταλλήλως στα πλαίσια της Ιστορίας των Ιδεών- αλλά δεν είναι αυτό το θέμα του παρόντος κειμένου.

Αυτό που ενδιαφέρει εδώ κυρίως είναι ένας κατά το δυνατόν «θεραπευτικός» αναβαπτισμός στην υψιπέτεια που προκύπτει αναζητώντας με δίψα για γνώση και ηδονή την υπέρβαση, την ελευθερία, την ολοκλήρωση- όσο κι’αν, ή μάλλον επειδή, όλα αυτά ακούγονται κατ’αρχάς παράταιρα στην εποχή μας που επαγγέλεται τη στεγνή, υλικά συμφεροντολογική “αποδοτικότητα” και όλα τα συναφή παρεπόμενα. Είναι ψυχωφελής μια περιήγηση φωτισμένη από το πνεύμα της Αναγέννησης, μιας εποχής που δεν υστερούσε ενδεχομένως σε τραχύτητα έναντι της σημερινής, μα η οποία παράλληλα απολάμβανε υψηλούς παλμούς δημιουργικότητας, έδινε χώρο στην ψυχοδιανοητική περιέργεια στην ελευθερία για αναζήτηση, και παρήγαγε έργα που υμνούσαν τη χαρά της ζωής: από το «Δεκαήμερο» του Βοκάκιου, ως το θεατρικό «Μανδραγόρας» του Μακιαβέλλι.

Ο λόγος περί της αξιοπρέπειας του ανθρώπου

Αλλά ποιά είναι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και των προσεγγίσεων του Pico della Mirandola;  Ο Pico γεννήθηκε το 1463. Σύμφωνα με την οικογενειακή μυθολογία, ένας φλεγόμενος κύκλος περιέβαλλε το κρεββάτι της μητέρας του όταν τον γέννησε. Ο μύθος έχει να κάνει με το δέος που προξένησε ο άνθρωπος αυτός στη συνέχεια, ξεκινώντας με το ότι υπήρξε παιδί- θαύμα στα Λατινικά και τα Ελληνικά. Ως έφηβος πήγε στη Μπολόνια για σπουδές, και στη συνέχεια περιηγήθηκε σε διάφορες πόλεις μς πανεπιστήμια. Στην Πάντουα διδάχθηκε εβραϊκά και τη φιλοσοφία του Αβερρόη από τον Εβραίο στοχαστή Elia del Medigo. Στη Ρώμη σπούδασε τα αραβικά με τον Εβραίο από τη Σικελία Φλάβιο Μιθριδάτη, ο οποίος μετέφρασε την Καμπάλα στα Λατινικά γι’αυτόν. Όταν ο Pico έφτασε στη Φλωρεντία το 1484, γνώρισε τον νεοπλατωνιστή Φιτσίνο, ο οποίος μόλις είχε ολοκληρώσει τη μετάφραση του έργου του Πλάτωνα. Οι δυο άνδρες συνδέθηκαν με μια ισχυρή φιλία και εκτίμηση, τόσο που αναρωτιόντουσαν ποιός από τους δυο είναι η μετεμψύχωση του Πλάτωνα!

Εκεί, στη Φλωρεντία, γεννήθηκε η ιδέα της Concordia, της ενιαίας, πανανθρώπινης αντίληψης, συγχωνεύοντας όλες τις φιλοσοφικές και θρησκευτικές παραδόσεις του Κόσμου σε μία. Η ιδέα αυτή μάλιστα διεύρυνε την επικράτεια της αναζήτησης πέραν της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας, που ήταν στο επίκεντρο της Αναγέννησης στην Ιταλία.

**

Όσον αφορά τη συνολική κατάρτιση του della Mirandola, δια της οποίας υποστήριξε το έργο του για την Concordia, ο Pico καλλιέργησε με τεράστιο ζήλο τις σπουδές του ανθρώπου, τα γράμματα, τις καλές τέχνες. Όπως σημειώνει ο Yves Hersant στο σχετικό δοκίμιό του: «Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει που η πρώτη λέξη της εισαγωγής του είναι ^Legi^, ^διάβασα^». Το πρώτο μέρος των Conclusiones περιλαμβάνει ένα ιλιγγιώδες πρόγραμμα αναγνώσεων.

Ο della Mirandola υπήρξε μέγας λάτρης των αρχαίων γλωσσών, ώστε να μπορέσει να οργανώσει το διανοητικό του εγχείρημα, αυτό της επαφής της Πλατωνικής και της Αριστοτελικής σκέψης, όπως και το να φέρει σε επαφή τις φιλοσοφίες, τις ερμητικές και μυστικιστικές παραδόσεις Εβραίων, Μουσουλμάνων, αρχαίων Χαλδαίων και Αιγυπτίων με τη χριστιανική αλήθεια, αναδεικνύοντας έτσι τη θεμελιώδη ενότητα του όντος.

Κατά τον della Mirandola, στην Εισαγωγή που σκόπευε να απευθύνει στο συνέδριο που προκάλεσε, αυτή η θεμελιώδης ενότητα είναι η βάση μιας “υψηλής μαγείας” που ερευνά τη σύμπνοια του σύμπαντος, την οποία οι Έλληνες προσφυώς ονομάζουν “συμπάθεια” (σήμερα μπορεί να την αποκαλούσαμε ενσυναίσθημα), και ” διακρίνει την αμοιβαία συγγένεια των πραγμάτων, που δίνει σε κάθε πράγμα τη φυσική γοητεία του, και φέρνει σε κοινή θέα τα θαύματα που έμεναν στις κρύπτες του κόσμου, στούς κόλπους της φύσης, στα μυστικά κελάρια του Θεού σαν να ήταν η ίδια, η υψηλή μαγεία, δημιουργός τους”.

Παράλληλα αποκηρύσσει βεβαίως την άλλη μορφή μαγείας, που έχει να κάνει με “τη δράση και την εξουσία των δαιμόνων”, κάτι που είναι “αποκρουστικό και τερατώδες”. Κινούμενος με άνεση σε όλα τα μήκη και πλάτη των παραδόσεων των ανθρώπινων κοινωνιών, επικαλείται υπέρ της υψηλής μαγείας τους Πέρσες, που θεωρούν ότι “μάγος σημαίνει ερμηνευτής και λάτρης των θείων”, αλλά και τον Πλωτίνο, που σημειώνει ότι “ο μάγος είναι ο υπηρέτης και όχι ο κατασκευαστής της φύσης”.

**

Στην Εισαγωγή του ο Pico τοποθετείται ως προς τη θέση του ανθρώπου, κι αυτή η τοποθέτηση συνιστά τη βάση της θεώρησης πολλών ιστορικών και φιλοσόφων που ακολούθησαν, αναφορικά με την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.

Παραθέτουμε τμήμα του κειμένου, ξεκινώντας με μια σημείωση της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου:

«Όταν ο Θεός έφτιαξε τον Κόσμο, άφησε τον άνθρωπο για το τέλος, αποδίδοντάς του τον ρόλο του contemplator, του θεωρού: ο άνθρωπος είναι αυτός που έχει την ιδιότητα να θεάται το έργο του Θεού, και αυτό τον καθιστά ικανό για contemplatio, θεωρητική σκέψη, διαλογισμό».

Στο κείμενο του della Mirandola τώρα:

«Πήρε λοιπόν τον άνθρωπο, αυτό το δημιούργημα με απροσδιόριστη εικόνα, τον έβαλε στο κέντρο του κόσμου και του είπε τούτα τα λόγια: ^Εάν σε έβαλα Αδάμ στο κέντρο του κόσμου, είναι για να μπορείς από τη θέση αυτή να περιεργάζεσαι με όλη σου την άνεση ό,τι βρίσκεται μέσα του. Εάν δεν σε κάναμε ούτε ουράνιο ούτε γήϊνο, ούτε θνητό ούτε αθάνατο, είναι για να μπορείς , ελεύθερος και προικισμένος καθώς είσαι, να διαπλάσεις και να διαμορφώσεις μονάχος σου τον εαυτό σου, και να του δώσεις όποια μορφή προτιμάς. Από σένα θα εξαρτάται αν θα ξεπέφτεις σε μορφές κατώτερες, που φέρνουν προς το ζωώδες/ κι από σένα πάλι αν θα αναγεννιέσαι σε μορφές ανώτερες που τείνουν προς το θείο, κι όλα τούτα ανάλογα με την κρίση της ψυχής σου^».

Όπως γράφει ο Hersant: «Ακαθόριστος, ο Αδάμ μένει ανοιχτός σε κάθε πιθανότητα. Ποιητής του εαυτού του, αυτοδημιουργείται. Αυτή είναι η dignitas του ανθρώπου που τον κάνει ανώτερο από τους αγγέλους».

Η τύχη του συνεδρίου και του Pico della Mirandola

Τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν καλά. Την έκκληση του Pico, στο τέλος της Εισαγωγής του: «Για να σας γίνουν όλα αυτά σαφή μέσα από τα ίδια τα πράγματα, εντιμότατοι Πατέρες, κι επειδή δεν θέλω η ομιλία μου να καθυστερεί άλλο το αντικείμενο του πόθου σας (γιατί σας βλέπω που ήδη ακονίζετε τα μαχαίρια σας με ηδονή, έτοιμοι για τη μάχη), ας ευχηθούμε να’χουμε ευτυχή και γόνιμη έκβαση και, σαν να ηχούσε η σάλπιγγα, ας πάρουμε τα όπλα», την πήραν κυριολεκτικά- μα σε άλλο πεδίο από αυτό της συζήτησης.

Με υπόδειξη των θεολόγων, το συνέδριο ακυρώθηκε, και ο Πάπας απαγόρευσε το βιβλίο ως αιρετικό. Ήταν το πρώτο βιβλίο που απαγορευόταν από τον Πάπα, πενήντα χρόνια πριν από τη θέσπιση του περιβόητου Index των απαγορευμένων βιβλίων.

**

Έχει τη σημασία της η περίσταση. Ο Pico della Mirandola δεν ήταν επικίνδυνος επειδή παρουσίασε κάποιο ανατρεπτικό κοινωνικό πρόγραμμα ή επειδή κατευθυνόταν στη Ρώμη, επικεφαλής ενός απειλητικού για την τάξη πλήθους. Κάθε άλλο: μόνος του- χωρίς συνοδεία- απευθυνόταν στην εξουσία του καιρού του, με ειρηνικές διαθέσεις, για να συζητήσουν. Είχε κάνει μάλιστα όλα τα έξοδα για να μοιραστεί το βιβλίο του με τα Conclusiones στα κέντρα γνώσης της Ιταλίας, και είχε επίσης προσφερθεί να κάνει τα έξοδα μετάβασης και παραμονής στη Ρώμη όσων θεολόγων ή στοχαστών επιθυμούσαν να συμμετάσχουν στο συνέδριο.

Αποδείχθηκε εκ των πραγμάτων ότι το κινδυνώδες για την εξουσία στην περίπτωσή του ήταν ότι ο άνθρωπος αυτός πρότεινε να συζητηθεί μια καινούρια θεώρηση του Κόσμου, αντλώντας μάλιστα και συνθέτοντας από όλες τις παραδόσεις και ιδέες που είχε μέχρι τότε παράγει η ανθρωπότητα, αδιακρίτως.

Μα, μπορεί να έχει τόσο βάρος η διάθεση για μια άλλη θεώρηση του Κόσμου; Φαίνεται πως ναι. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όπως αναφέρεται στην εγκυκλοπαίδεια Britannica, μια ημιτελής πραγματεία του Pico για τις αδυναμίες της αστρονομίας- παρά το ότι είχε περισσότερο «θεολογικό» χαρακτήρα και όχι επιστημονικό-, επηρέασε τον επιστήμονα Γιοχάνες Κέπλερ, του οποίου οι μελέτες για την κίνηση των πλανητών αποτέλεσαν τη βάση της σύγχρονης αστρονομίας.

***

Επιστρέφοντας στις εξελίξεις στο πεδίο, μετά την ακύρωση του συνεδρίου και τα συναφή: στην αρχή δεν κινδύνευσε άμεσα η ζωή του, έχοντας και την προστασία των Μεδίκων, μα όσο ο ορίζοντας των γενικών εξελίξεων σκούραινε αποφασιστικά, με τον Γαλλικό στρατό να απειλεί την ίδια τη Φλωρεντία, και τον Σαβοναρόλα να απειλεί τους φλωρεντίνους με την Κόλαση και να πρωτοστατεί στο κάψιμο βιβλίων, η ζωή του Pico della Mirandola έμπαινε σε πολύ ζόρικα μονοπάτια. Ο Pico τελικά δολοφονήθηκε, σε ηλικία 31 ετών, όπως και ο φίλος του Angelo Poliziano. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, τις τελευταίες του μέρες ψηνόταν στον πυρετό. Πολλά, πάρα πολλά χρόνια μετά, το 2007, διατάχτηκε η εκταφή των λειψάνων των δύο φίλων, και αποδείχθηκε εργαστηριακά ότι δηλητηριάστηκαν με αρσενικό.

Η ζωή του Pico della Mirandola δεν είχε να κάνει μόνο με τα γράμματα και το υπερβατικό. Οι ερωτικές του περιπέτειες ήταν πολλές και περιώνυμες. Η τελευταία του περιπέτεια, η οποία συνέβη στο Αρέτσο ενώ κατευθυνόταν στη Ρώμη για το συνέδριο, αφορούσε μια παντρεμένη γυναίκα που ανήκε στην οικογένεια των Μεδίκων, με την οποία «κλέφτηκε» για ένα διάστημα, κι αυτό επιβάρυνε τη φήμη του στους θεολόγους, οι οποίοι έτσι κι αλλιώς έψαχναν για επιχειρήματα κάθε λογής εναντίον του.

Ο όρος «jouissance», που στη σύγχρονη λακανική θεωρία της ψυχανάλυσης, αποδίδεται ως μια σύνθετη μορφή ηδονής που ξεπερνά την απλή ικανοποίηση και συνδέεται με την επιθυμία, την υπέρβαση του ορίου της ηδονής- και γι’αυτό εμπεριέχει και πόνο-, και την υπέρβαση των απαγορεύσεων, ταιριάζει στον τρόπο με τον οποίο έζησε τη ζωή του αυτός ο αναγεννησιακός που ξεκίνησε από τη Μόντενα και βρέθηκε κατά τη διάρκεια της πολύ σύντομης ζωής του σε πλείστα όσα κέντρα εξουσίας και παραγωγής γνώσης εκείνης της πολύ ξεχωριστής εποχής.

Όπως συμβαίνει συχνά στην Ιστορία της Ανθρωπότητας, τόσους αιώνες μετά, ο Pico della Mirandola- σε αντίθεση με τους διώκτες του, τα ονόματα των οποίων έχουν προ πολλού καλυφθεί από τη σκόνη της λήθης- συνεχίζει να ζεί  διαδοχικές και ποικίλες καινούριες ζωές, με έναν τρόπο που συμβαίνει να είναι συμβατός με το έργο του και τις αναζητήσεις του.

Επίμετρο

Τελειώνοντας το κείμενό μου, ξεφυλλίζω κάποια από τα  Conclusiones του Pico della Mirandola, και διαβάζω σποραδικά: «Ο κατασκευαστής του Κόσμου είναι μια υπερκοσμική ψυχή» ή «Οι άγγελοι που έχουν έξι φτερά δεν αλλάζουν» και «Εξασκώντας τη μαγεία είναι σαν να παντρεύεσαι τον Κόσμο».

Αμηχανία. Κι όμως αισθάνομαι μια παράξενη ευφορία, διαβάζοντάς τα. Εξακολουθώ να μην ξέρω πώς να πιάσω την Αναγέννηση στην Ιταλία: αισθάνομαι παντού την ευφορική διαχρονική παρουσία της περπατώντας στις ιταλικές πόλεις, μα δεν μπορώ να την ορίσω.

Και τότε εξαίφνης φωτίστηκα:

Έδειχνα κάποιους πίνακες του Fra Angelico, μαγικού ζωγράφου εκείνης της εποχής- με αφορμή την Έκθεση έργων του στο Palazzo Strozzi στη Φλωρεντία- και μιλούσα για τη θεματογραφία τους (του τύπου «Οι Άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός δεν καίγονται από την πυρά στην οποία ένας άρχοντας της περιοχής τους έχει καταδικάσει», και τα σχετικά). Οπότε, με παρέμβασή της μια ψυχαναλύτρια της λακανικής σχολής διακόπτει: «Κι εγώ η άθλια το μόνο που μπορώ να σκεφτώ είναι: ΤΙ ΧΡΩΜΑΤΑ!!!»

Αυτό ήταν! Ο πιο καίριος ορισμός της Αναγέννησης που άκουσα εδώ και πολύ καιρό. Εμείς εδώ για το έργο του Pico della Mirandola, αυτό μπορούμε να σκεφτούμε είναι: ΤΙ ΛΕΞΕΙΣ!!!

Είναι ο τρόπος της Αναγέννησης στην Ιταλία: με χρώματα, με λέξεις, με ρυθμούς- και όχι με την κυριολεξία της όποιας θεματολογίας- ψηλαφούμε μια καινούρια, υψιπετή, ζωηρή θεώρηση του Κόσμου!

(*) Ο  Γιώργος Μ. Χατζηστεργίου είναι πολιτικός μηχανικός και συγγραφέας. Το βιβλίο του «Μεθόριος- η αυτοκρατορία των ορίων», κυκλοφορεί- όπως και όλα τα βιβλία του στην Ελλάδα- από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.