γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Το «Τέκνο του Θεού» (1973) είναι ένα σύντομο μυθιστόρημα του Κόρμακ Μακάρθι (1933-2023), που αποτελείται από σχεδόν διακόσιες σελίδες στην συγκεκριμένη έκδοση Gutenberg. Το βιβλίο εμβαθύνει στην άποψη τί σημαίνει να είσαι ένα απύθμενα αντικοινωνικό και κακοποιητικό στοιχείο, κι’ αυτό ακριβώς αφηγείται η ιστορία του. Χρησιμοποιώντας μια ακολουθία σύντομων κειμένων περιορισμένων σε μία ή λίγες σελίδες έκαστον, όπου αναφέρονται διάφοροι χαρακτήρες, οι οποίοι στην πραγματικότητα δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία για την κύρια εξέλιξη της υπόθεσης, καθώς και μια σειρά προσωπικών σκέψεων του πρωταγωνιστή, ο αμερικανός συγγραφέας δημιουργεί την ιστορία ενός μοναδικού ατόμου. Την διαχωρίζει σε τρία μέρη, καθένα από τα οποία οδηγεί τον αναγνώστη σε ένα νέο επίπεδο εξέλιξης του πρωταγωνιστή που ακούει στο όνομα Λέστερ Μπάλαρντ. Ξεκινώντας, ο κύριος ετούτος χαρακτήρας του βιβλίου, είναι φτωχός, αφού με εξαίρεση μια παλιά καραμπίνα που κληρονόμησε από τον πατέρα του, δεν έχει στην κατοχή του κυριολεκτικά τίποτα. Το σπίτι του βγαίνει σε πλειστηριασμό στις πρώτες ήδη σελίδες της ιστορίας, αφαιρώντας του κάθε αξιοπρέπεια που μπορεί να είχε ως ανθρώπινο ον. Ως αποτέλεσμα αυτού του σκληρού γεγονότος, μετακινείται σε όλη την επαρχία, πηγαίνοντας από ένα εγκαταλελειμμένο μέρος σε κάποιο άλλο παρεμφερές, προκειμένου να βρει στοιχειώδες καταφύγιο. Συχνά στις περιπλανήσεις του, εμπιστεύεται άλλους δευτερεύοντες χαρακτήρες, οι οποίοι αργότερα καταλήγουν θύματά του. Σε αυτό το σημείο της ιστορίας, όμως, πρέπει να αποδεχτούμε ότι αυτοί οι άνθρωποι τού παρέχουν μια μορφή παρηγοριάς στην αναστατωμένη ζωή του. Συνεχόμενες και ανεπαίσθητες λεπτομέρειες μας αποκαλύπτονται από τον Μακάρθι, καθώς ο Μπάλαρντ ενδίδει όλο και περισσότερο στις εσωτερικές του παρορμήσεις. Για παράδειγμα, σε πολλά κεφάλαια της ιστορίας παρακολουθεί μέσα από τα θαμπωμένα παράθυρα παρκαρισμένων αυτοκινήτων τις περιπτύξεις διαφόρων εραστών σε απομονωμένους δρόμους στην ερημιά. Οι σεξουαλικές του επιθυμίες συχνά στρέφονται προς τις κόρες κάποιων χαρακτήρων που του φαίνονται συμπαθητικοί. Ο υπεύθυνος μιας χωματερής και οι πολλές κόρες του, για παράδειγμα, είναι συχνά το θέμα των φαντασιώσεών του, και δεν διστάζει ούτε φοβάται να τις ξεδιπλώσει ευθέως σε αυτά τα κορίτσια. Στιγμές σαν κι αυτές περιγράφονται συχνά από τον Μακάρθι σε όλο το βιβλίο.
Στο δεύτερο μέρος της ιστορίας, ο Μπάλαρντ βρίσκει ένα αυτοκίνητο στην άκρη κάποιου απομακρυσμένου δρόμου, όπου και οι δύο εραστές είναι νεκροί, χωρίς να γίνονται γνωστοί οι λόγοι. Ο Μπάλαρντ προχωρά και χαϊδεύει τα δύο πτώματα για λίγο και στη συνέχεια σέρνει το άψυχο κορμί της νεαρής κοπέλας πίσω στο εγκαταλελειμμένο σπίτι όπου έμενε. Αυτή η κίνηση σηματοδοτεί ένα κρίσιμο σημείο καμπής στην ηθική ανάπτυξη του χαρακτήρα του Μπάλαρντ. Ανεξέλεγκτος από κοινωνικούς περιορισμούς και άλλους παρόντες, εκτελεί απερίγραπτες πράξεις πάνω στο συγκεκριμένο πτώμα. Τελικά, είναι σε θέση να εκπληρώσει τις βαθύτερες και μύχιες επιθυμίες του ανεμπόδιστα. Δεν υπάρχει, άλλωστε κανείς εδώ για να τον αποτρέψει. Αυτή η λαχτάρα ικανοποίησης της παρορμητικής σεξουαλικής του επιθυμίας, δεσμευμένη μέσα του για τόσο καιρό, γίνεται ξαφνικά το κινητήριο σημείο για τις πράξεις του σε μεγάλο μέρος της υπόλοιπης ιστορίας. Όσο περισσότερο εκτελεί απεχθείς πράξεις στα θύματά του, τόσο περισσότερο ο Μακάρθι τον απεικονίζει ως κάτι διαφορετικό και συνάμα κτηνώδες. Μόλις το εγκαταλελειμμένο σπίτι στο οποίο διαμένει καίγεται, καταστρέφοντας όλα τα αποδεικτικά στοιχεία των αποτρόπαιων πράξεών του, ο Μπάλαρντ αρχίζει να ζει σε μια σπηλιά, ενισχύοντας περαιτέρω την κτηνώδη και θηριώδη συμπεριφορά που έχει επιδείξει μέχρι εκείνη τη στιγμή, μακρυά από την κοινωνία της πόλης. Μας αποκαλύπτει πώς αυτό το ομοίωμα ανθρώπου είχε παραμορφωθεί από τις ανείπωτες πράξεις που είχε προκαλέσει στα θύματά του, με τη σκιά του να πλανάται σκοτεινή και μεταλλαγμένη πάνω από τους πέτρινους τοίχους. Καθώς η ψυχική σταθερότητα του πρωταγωνιστή αμφισβητείται όλο και περισσότερο, οι αναγνώστες αρχίζουν να τον βλέπουν να αλλάζει, να μεταμορφώνεται σε κάτι άλλο.
Με όλες τις εξαφανίσεις να συμβαίνουν μέχρι και το τέλος του τρίτου μέρους του βιβλίου, οι πολίτες της πόλης αποφασίζουν να πάρουν την δημιουργηθείσα κατάσταση στα χέρια τους. Ο σερίφης και ο βοηθός του δυστυχώς δεν μπορούν να απαγγείλουν καμία έγκυρη κατηγορία εναντίον του, καθώς δεν υπάρχουν στοιχεία που να υποδηλώνουν ότι εμπλέκεται με οποιονδήποτε τρόπο, παρά μόνο διάσπαρτες υποψίες. Ωστόσο, αυτό δεν εμποδίζει τους κατοίκους της πόλης να ενεργούν μόνοι τους για να επιβάλουν τον νόμο. Το ‘οφθαλμός αντί οφθαλμού’ του Νότου συσπειρώνει τους ανθρώπους σε μια ομάδα και τον απαγάγουν με την ελπίδα να βρουν τα αγνοούμενα σώματα. Ωστόσο, πονηρός και ύπουλος, καταφέρνει να ξεφύγει από τις συλλήψεις στα συστήματα σηράγγων κοντά στη σπηλιά του και αργότερα παραδίδεται σε κρατικό ψυχιατρικό ίδρυμα με το σκεπτικό ότι πάντοτε εδώ ανήκε! Μετά τον θάνατο του Μπάλαρντ, το σώμα του χρησιμοποιείται για ιατρική έρευνα, με τον ψυχρό και υπολογιστικό τρόπο που εκείνος εξερεύνησε τα σώματα των θυμάτων του, μια καταφανής αναμφίβολα ειρωνεία και τα λείψανά του θάβονται σε ένα νεκροταφείο. Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αποκαλύπτει την τραγωδία της ιστορίας, τα θύματα αυτού του δολοφόνου!
Όταν εκδόθηκε το βιβλίο (1973), το υποδέχτηκαν κυρίως με αρνητικές κριτικές. Με μια ιστορία τόσο φρικτή και κακόβουλη όσο αυτή, τι ωθεί έναν αναγνώστη να φτάσει μέχρι το τέλος, αναρωτιούνται πολλοί. Είναι το στοιχείο του σοκ της φύσης των εγκλημάτων που διαπράττονται ή κάτι άλλο; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα βρίσκεται στον τίτλο του βιβλίου «Τέκνο του Θεού». Πρόκειται για μια ιστορία ενός δολοφόνου που διαπράττει φρικτά εγκλήματα, και όπως όλα τα πράγματα που σχετίζονται με την τραγωδία, οι άνθρωποι τείνουν να στρέφονται ψηλά σε Αυτόν, με την ελπίδα να βρουν κάποια εξήγηση. Το προσφέρει αυτό το βιβλίο, αναρωτιέται τελικά ο αναγνώστης! Ο Μακάρθι, ωστόσο, δεν γράφει για να επικυρώσει ή να δικαιολογήσει τις πράξεις και τα κίνητρα του πρωταγωνιστή του. Οι προθέσεις του στην πραγματικότητα, όπως και η κεντρική ιδέα του βιβλίου συνοψίζονται καλύτερα στον ακόλουθο διάλογο μεταξύ του βοηθού σερίφη και του σερίφη: «Πιστεύεις πως οι άνθρωποι ήταν πιο κακοί τότε από ό,τι σήμερα; είπε ο βοηθός σερίφη. Ο γέρος κοιτούσε την πλημμυρισμένη πόλη. Όχι, είπε. Δεν το πιστεύω. Πιστεύω πως οι άνθρωποι είναι ίδιοι από τη μέρα που ο Θεός έφτιαξε τον πρώτο»! Προφανώς αναφέρεται στην ιστορία του Κάιν που δολοφονεί τον αδελφό του Άβελ, κι’ ο Μπάλαρντ εν προκειμένω εμπλέκεται σε μια κάπως παρεμφερή ιστορία. Δεν είναι περισσότερο κακόβουλος από κάποιον άλλο δολοφόνο και δεν διαφέρει από τους υπόλοιπους.
Στην ιστορία, όμως, σκιαγραφείται κατά κύριο λόγο η πορεία ενός ανθρώπου που είχε χαθεί, χωρίς καθοδήγηση. Η κοινωνία τον είχε εγκαταλείψει, ήταν κοινωνικά απόκληρος, και αυτή η απομόνωση τον ωθούσε να ενεργεί με βάση παρορμήσεις και επιθυμίες που κανένα μέλος μιας υγιούς κοινωνίας δεν τον έμαθε ποτέ να καταπιέζει ή να ελέγχει. Και όσο περισσότερο εκείνος εμβάθυνε σε αυτόν τον τρόπο ζωής, τόσο πιο εθιστικός γινόταν σε αυτόν. Αυτό το βιβλίο περιέχει το χαρακτηριστικό στυλ γραφής που χαρακτηρίζει και κάθε βιβλίο του Μακάρθι, με χαρακτήρες διαλυμένους και διχασμένους από τους αγώνες που υπομένουν στη ζωή. Το «Τέκνο του Θεού» απαιτεί την προσοχή του αναγνώστη από την πρώτη σελίδα. Η ιστορία αναφέρεται στην Πολιτεία του Τεννεσί, αλλά περισσότερο παραπέμπει σε καρικατούρα τοπίου του Φώκνερ, ένα μέρος που προσφέρεται για αιμομιξία, φόνους και νεκροφιλία. Ο Μακάρθι αποδεικνύεται πως είναι συγγραφέας που μπορεί, σε μία ή δύο σελίδες, να δημιουργήσει έναν σιδηρουργό, πώς να χτυπάς δηλαδή και να σφυρηλατείς ένα παλιό τσεκούρι για να το κάνεις καινούργιο, να αναφερθεί σε ένα αγριογούρουνο που κυνηγιέται και σκοτώνεται από κυνηγόσκυλα, σαν να βρίσκεται μάλιστα ο ίδιος εκεί. Το μυθιστόρημα, εξερευνά φυσικά τα όρια της ανθρώπινης υποβάθμισης. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι τα βιβλία του Μακάρθι αφορούν σκληρούς ανθρώπους της υπαίθρου, με σκοτεινή διάθεση, που αγωνίζονται να επιβιώσουν, με κεντρικό χαρακτήρα την ίδια τη σκληρή, δασώδη ύπαιθρο. Η αφήγηση, εδώ, εναλλάσσεται μεταξύ της φωνής του συγγραφέα και εκείνης των κατοίκων των λόφων, και είναι τεταμένη, επιδέξια και το κυριότερο, σύντομη. Η ιστορία αφορά έναν άνθρωπο που χάνει τα πάντα, αλλά συνεχίζει, προσπαθώντας να κρατήσει τον εαυτό του εν ζωή. Φαινομενικά, η ιστορία διαδραματίζεται στην ορεινή περιοχή του Τεννεσί κατά την διάρκεια των χρόνων της Μεγάλης Ύφεσης, αλλά η πεζογραφία του Μακάρθι επιτρέπει να αναδειχθούν ελάχιστες λεπτομέρειες εκείνης της εποχής.
Το «Τέκνο του Θεού» ίσως θεωρηθεί κακό μυθιστόρημα γραμμένο από έναν καλό συγγραφέα, και αυτό θα ήταν μάλλον άδικο, γιατί στην ουσία σηματοδοτεί την περαιτέρω εξέλιξη στην συγγραφική καριέρα του Μακάρθι. Τα φρικτά γεγονότα που υπάρχουν στο βιβλίο και στα βουνά του ανατολικού Τεννεσί, όπως νεκροφιλία, αιμομιξία, βιασμοί και δολοφονίες, αναφέρονται χωρίς εμπάθεια, χωρίς να τις δραματοποιεί υπερβολικά, υποδηλώνοντας έτσι την ύπαρξη παρεμφερών καταστάσεων σε όλες τις κοινωνίες. Το επίτευγμα του συγγραφέα δεν είναι να προσφέρει εξήγηση σε όλα αυτά, άλλωστε δεν μαθαίνουμε σχεδόν τίποτα για το παρελθόν του Μπάλαρντ, ούτε και εισχωρεί αρκετά στο μυαλό του παράφρονα χαρακτήρα του. Γράφει για τον εύθραυστο πολιτισμό που δεν καταφέρνει να συγκρατήσει χαρακτήρες όπως ο Λέστερ Μπάλαρντ. Είναι κείμενο με θρησκευτικό συναίσθημα που φαίνεται να μην ακολουθεί κανένα δόγμα, αλλά δεν μπορεί να σταματήσει να αναρωτιέται με τον πιο παθιασμένο και ειλικρινή τρόπο τί είναι εκείνο ακριβώς που δίνει τελικά νόημα στη ζωή. Οι χαρακτήρες του είναι παιδιά Εκείνου, του οποιουδήποτε, έστω, στο οποίο καταφεύγουμε όταν θέλουμε να επικαλεστούμε την απεραντοσύνη και το μυστήριο αυτού του σύμπαντος, και την συγκριτική μας αδυναμία, άγνοια και αβεβαιότητα. Ο Μακάρθι από τα απομονωμένα υψίπεδα του Τεννεσί μας στέλνει πρωτότυπες ιστορίες που δείχνουν πόσο μυστηριώδης ή συγκεχυμένος είναι ο κόσμος μας. Επιπλέον, η πεισματική του άρνηση να προσαρμόσει το γράψιμό του στις λογοτεχνικές και πνευματικές απαιτήσεις της εποχής, συνωμοτούν κατά καιρούς για να τον κάνουν να φαίνεται μυστηριώδης και συγκεχυμένος, ένας συγγραφέας του οποίου η μοίρα είναι να παραμένει σχετικά άγνωστος και συχνά παρερμηνευμένος.
Ο Λέστερ Μπάλαρντ, ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος, κάνει όλες εκείνες τις αποτρόπαιες πράξεις του, αλλά παντού στο κείμενο υπάρχει η υπόνοια ότι μπορεί να υφίσταται μέσα του ακόμα κάποιο ίχνος αξιοπρέπειας, όπως σε οποιονδήποτε άλλο, και αυτή η ένταση και αντίθεση, ταυτόχρονα, μεταξύ της αξιοπρέπειάς του και της ακολασίας του, είναι που καθοδηγεί το σύντομο μυθιστόρημα. Ο αναγνώστης παράλληλα οφείλει στα πολυποίκιλα ερωτηματικά που αναδύονται μέσα του σχετικά με το μυθιστόρημα, να λάβει υπ’ όψιν του το σοκ που βίωσε όταν ανακάλυψε το πτώμα του πατέρα του όταν εκείνος αυτοκτόνησε, μια λεπτομέρεια όμως που τον οδηγεί στιγμιαία να νιώθει κάποια συμπάθεια γι’ αυτόν. Μετά τον θάνατό του, το σώμα του ανατέμνεται ώστε οι σπουδαστές να μπορέσουν να εξετάσουν το τέρας, αλλά στο τέλος, αυτή η εξέταση δεν μπορεί να προσφέρει καμία εξήγηση για την αμαρτία του. Είναι ένα κακό που δεν μπορεί να γίνει κατανοητό, και έτσι είναι ένα άτομο με το οποίο δεν μπορείς να κάνεις τελικά τίποτα.
Στο τέλος της ιστορίας, αφού πυροβολήθηκε, έχασε ένα χέρι, απομακρύνθηκε από το νοσοκομείο από ένα πλήθος για να τους οδηγήσει στα σώματα των υποτιθέμενων θυμάτων του και στη συνέχεια δραπετεύοντας από το πλήθος, επιστρέφει ξανά στο νοσοκομείο, λέγοντας ότι ήταν εκεί πάντοτε, όπου και παραμένει για το υπόλοιπο της ζωής του. Ενώ το νοσοκομείο δεν είναι υπόδειγμα φιλανθρωπίας, εξακολουθεί να είναι ένα μέρος όπου ικανοποιούνται οι βασικές ανάγκες του, σε αντίθεση με την πόλη που παίρνει το σπίτι και τη γη του και τον αφήνει να ζει σε μια σπηλιά όταν η καλύβα του καίγεται. Συνειδητοποιεί την βαθιά εσωτερική του πληγή, και ως εκ τούτου, επιστρέφει εκεί όπου θα τον φροντίσουν, ίσως θα τον γιατρέψουν και θα τον κάνουν ικανό να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα. Μια στιγμή ίσως αυτογνωσίας, αναμφισβήτητα μια πολύ μικρή μεταστροφή. Το «Τέκνο του Θεού», προφανώς δείχνει το σημείο στο οποίο θα κατευθυνθεί αργότερα με τα μυθιστορήματά του ο Κόρμακ Μακάρθι!
{Cormac McCarthy, Τέκνο του Θεού (Child of God). Μετάφραση: Παναγιώτης Κεχαγιάς. Εκδόσεις Gutenberg. Ιούνιος 2023}
