της Μαρίζας Ντεκάστρο
Η Ελένη Γερουλάνου συμπυκνώνει σε κάθε καινούργιο βιβλίο τη σοφία που απέκτησε τα χρόνια συμβίωσής της με τα νήπια και ξεδιπλώνει τη γνώση της για το πώς τα μικρά παιδιά πλησιάζουν τα έργα τέχνης οποιασδήποτε μορφής, εποχής και καλλιτεχνικού ρεύματος. Είναι συγγραφέας- παιδαγωγός που παρακάμπτει τη ‘δασκαλίστική πεπατημένη’, η οποία κολλάει στα εικαστικά θέματα που θεωρούνται προφανή για την πρώτη σχολική ηλικία, δηλ. σ’ αυτά που βρίσκουν πατήματα στην ‘ύλη’ του νηπιαγωγείου και των πρώτων τάξεων του δημοτικού, λόγου χάριν τις νεκρές φύσεις, τα περιγραφικά τοπία, τις παιδικές δραστηριότητες, την οικογένεια, κ.ά.
Εκείνο που την απασχολεί, και το πράττει εξαιρετικά, είναι να οργανώνει για τα παιδιά μια άσκηση νοητική και ψυχική. Την άσκηση της προσήλωσης, της ενεργητικής παρατήρησης και της αποκάλυψης των πολλαπλών στοιχείων (στο βιβλίο πρόκειται για τους αριθμούς) μιας σειράς πινάκων ποικίλων θεμάτων, υλικών, εποχών και τεχνοτροπιών που εκτίθενται στην Εθνική Πινακοθήκη.
Η εκπαιδευτική στρατηγική και ο διδακτικός προσανατολισμός- η άσκηση της παρατηρητικότητας- δεν έχει στόχο την τυπική γνώση η οποία αφορά διαφορετικά ηλικιακά κοινά.
Για τα μικρά παιδιά την/μας ενδιαφέρει η δημιουργία μιας ελεύθερης σχέσης, ενός ζωηρού διαλόγου μεταξύ συνομηλίκων ή και ενηλίκων, μιας συζήτησης με τις εικόνες που θα εξοικειώσει τα παιδιά με τα έργα τέχνης και θα πολλαπλασιάζεται εις το διηνεκές. Μολονότι λοιπόν τα παιδιά βομβαρδίζονται καθημερινά από εκατοντάδες εικόνες, καλεί τους μικρούς επισκέπτες να μην προσπεράσουν αυτές τις ιδιαίτερες εικόνες και να τις απομονώσουν ώστε να πάψουν να είναι παθητικοί δέκτες με την προσδοκία ότι ίσως μακροπρόθεσμα να τις σκεφτούν ως κληρονομιά που μας άφησαν οι καλλιτέχνες.
Αριθμοί στην Εθνική Πινακοθήκη υπάρχουν πολλοί: αριθμός έργων, αριθμός ζωγράφων, αριθμός αιθουσών, αριθμός εκθέσεων, αριθμός επισκεπτών, αριθμός…… Ποιος απ’ όλους μπορεί να ενδιαφέρει τα μικρά παιδιά; Προφανώς, κανένας απ’ αυτούς.
Κι όμως κάπου στους πίνακες εμφανίζονται ενδιαφέροντες αριθμοί, που δεν σημειώνονται ως τέτοιοι, και σε καλούν να τους βρεις!
Τι πιο όμορφο, λοιπόν, από το να συνδεθεί η αρίθμηση με τη ζωγραφική!
Οι αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης προτείνουν δέκα στάσεις μπροστά σε ισάριθμα έργα νεοελληνικής ζωγραφικής, ένα για κάθε αριθμό από το 1 ως το 10. Μόνο 10 έργα απ’ όλους τους θησαυρούς της Εθνικής Πινακοθήκης; Ναι, η πρώτη γεύση μετράει εδώ. Άλλωστε μπορείς και να ξεστρατίσεις και να δεις και άλλα έργα, χώρια που θα βρεις τους αριθμούς σε διπλανά και παραδιπλανά έργα στο δισέλιδο που ακολουθεί κάθε αφετηριακό πίνακα, στα έργα άλλων ζωγράφων που εκτίθενται στις τελευταίες σελίδες, αλλά και στις υπόλοιπες αίθουσες αυτής της Πινακοθήκης ή οποιασδήποτε άλλης σε μια προσεχή επίσκεψη.
Οι πίνακες μιλούν
«Μη βγεις χωρίς καπέλο! Ο ήλιος καίει!» φαίνεται να επιμένει ο Νικηφόρος Λύτρας.
«Πάλι κολλήσαμε στην κίνηση!» αγανακτεί ο Εδουάρδος Σακαγιάν.
«Έχεις παιχνίδια σαν κι αυτά που ζωγράφισα;» ρωτάει ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας.
«Δες τις πώς κάθονται στην τραμπάλα! Τι ρούχα φοράτε εσείς, παιδιά, στην παιδική χαρά;» αναρωτιέται η Ιωσηφίνα Δήμα-Τσίλλερ…
Στις δεξιές σελίδες βλέπουμε τον πίνακα. Στις αριστερές σελίδες, λόγια 3-4 γραμμών δίνουν το έναυσμα για την παρατήρηση: άλλοτε κάτι θυμίζουν, άλλοτε ξεκινούν μια ιστορία, μπορεί να προσανατολίζουν τη σκέψη ή να τοποθετούν το θέμα στο χώρο και τον χρόνο, απεικονίζουν απολαύσεις και φιλίες πολλαπλασιάζοντας τις προσεγγίσεις ανάλογα με το ενδιαφέρον του καθένα. Οι ερωτήσεις που πλαισιώνουν τις εικόνες, θα έλεγα, πως δημιουργούν ένα αυθόρμητο παραξένισμα που διαχρονικά φέρνει εμάς και εκείνους κοντά.
Η εικονογράφος Αγγελική Μπόζου, υπονοώντας τι μπορεί να κάνεις μέσα στην Πινακοθήκη, προσθέτει σε κάθε σταθμό έναν περιβάλλοντα χώρο και αποτυπώνει ζωγραφικά την κίνηση, τον κόσμο που βολτάρει στις αίθουσες, τους επισκέπτες να στέκονται, να χαζεύουν, να βλέπουν, να σχολιάζουν, τα μωρά να μπουσουλάνε, το προσωπικό να δουλεύει. Με μια κουβέντα, οι εικόνες της Αγγελικής Μπόζου δείχνουν ότι οι χώροι πολιτισμού είναι φιλικοί, ή τουλάχιστον μας το οφείλουν!
Αυτό που λείπει, και καλό θα ήταν να σχεδιαστεί, είναι ένας χάρτης, μια διαδρομή στον λαβύρινθο της Πινακοθήκης, ένα ακόμα παιχνίδι για μικρούς και μεγάλους.
Κάποιοι έχουν στη βιβλιοθήκη τους το βιβλίο με τον ίδιο τίτλο, εξαντλημένο πλέον. Συγκρίνοντας το καινούργιο με το παλαιότερο του 2007 οι αναγνώστες θα διαπιστώσουν ότι η συγγραφέας κράτησε την κεντρική ιδέα και την επεξεργάστηκε αναπροσαρμόζοντας και εμπλουτίζοντας το εκπαιδευτικό περιέχομενο.
Υπενθυμίζω επίσης το βιβλίο των Αργυρώ Πιπίνη& Αχιλλέα Ραζή, Κινητή γιορτή, ένας περίπατος στη λαϊκή αγορά του Τέτση (εκδ. Παπαδοπουλος), το οποίο πλέκει μια ιστορία για το εμβληματικό έργο του ζωγράφου που υποδέχεται τους επισκέπτες στην είσοδο της Εθνικής Πινακοθήκης.
[ https://www.oanagnostis.gr/i-dipli-prosklisi-mias-kinitis-giortis-tis-elenis-georgostathi/ ]
*****
Το Ίσως, μια ιστορία συνειδητότητας, έργο της αμερικανικής εκδοτικής ομάδας Bushel& Peck Books αποτελεί τη μεταγραφή ενός ταοϊστικού μύθου.
Η λέξη Ίσως, η οποία δηλώνει ‘πιθανότητα’, επανέρχεται ως ρεφρέν στις απροσδόκητες κακοτυχίες που αντιμετωπίζει ένας αγρότης για να μας πείσει ότι τα πάντα έχουν δυο και περισσότερες πλευρές: αυτό που φαίνεται κακό μπορεί να είναι καλό και ό,τι φαίνεται καλό μπορεί τελικά να είναι και κακό. Και πώς οι εμπειρίες όποιες κι αν είναι βοηθούν την εξέλιξή μας ως ανθρώπους.
Πρόκειται λοιπόν για ένα φιλοσοφικό παραμύθι ανάλογο (ενδεικτικά ανάμεσα σε άλλα) με τα Πετρόσουπα, του Jon J. Muth (Άγκυρα, 2003), Το δέντρο που έδινε, του Shel Silverstein (Διόπτρα, 2025), Το αγόρι, ο τυφλοπόντικας, η αλεπού και το άλογο, του Charlie Mackesy (Παπαδόπουλος, 2020).
Η εικονογράφηση, ένα πανόραμα παραδοσιακών ιαπωνικών ξυλογραφιών, ας πούμε μια σπουδή στην ιαπωνική τέχνη, με ώθησε να το ξεχωρίσω. Το ενδιαφέρον είναι ότι τεχνοτροπίες και τα χρώματα συνδυάζονται αρμονικά με τις σκηνές του παραμυθιού και μεταξύ τους.
Το Ίσως δεν είναι βιβλίο τέχνης, είναι όμως μια πανέμορφη έκδοση!
Αυτό που με απασχόλησε είναι ο υπότιτλος του βιβλίου. Στο πρωτότυπο: A tale of mindfulness , στη γλώσσα μας Μια ιστορία συνειδητότητας. Στα αγγλικά η λέξη mindfulness έχει σημαντικά ευρύτερη χρήση από ότι η αντίστοιχη ακριβής μεταφορά της στα ελληνικά, με αποτέλεσμα η εμφάνισή της στον υπότιτλο, ιδίως ενός ‘παιδικού’ βιβλίου, να ξενίζει ιδιαίτερα. Ομολογώ πως δεν έχω να προτείνω κάτι. Ίσως, με επιφύλαξη και σε συνεννόηση με τον Αμερικανό εκδότη, θα μπορούσε να αφαιρεθεί από τον τίτλο. Άλλωστε είναι συνηθισμένο να αλλάζουν οι τίτλοι από τη μια γλώσσα στην άλλη ώστε να είναι πιο κατανοητοί από το κοινό υποδοχής του βιβλίου.
Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί από όλους, αλλά πολύ λιγότερο από μικρά παιδιά. Επαναλαμβάνω για μια ακόμα φορά ότι η μορφή του ως εικονογραφημένο δεν το κατατάσσει αυτομάτως στα παιδικά βιβλία και ειδικά στην κατηγορία 3-5. Η τοποθέτησή του στα ράφια των πολύ μικρών αναγνωστών φανερώνει τη δραματική άγνοια όσων παραλαμβάνουν τα βιβλία!
INFO
Ελένη Γερουλάνου
Οι αριθμοί της Εθνικής Πινακοθήκης
Εικ. Αγγελική Μπόζου
Εκδ. Παπαδόπουλος, 2026.
Bushel& Peck Books
Ίσως, μια ιστορία συνειδητότητας, βασισμένη σε ένα παραδοσιακό παραμύθι
Μτφρ. Μαρία Τοπάλη
Εκδ. Παπαδόπουλος, 2026.
