του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου
Η συλλογή διηγημάτων Η βαμπιρική ψυχή και άλλες βάναυσες ιστορίες του Ωγκύστ ντε Βιλιέ ντε λ’ Ιλ-Αντάμ (1838-1889), μετάφραση και επίμετρο Ευαγγελία Κουλιζάκη, ανθολόγηση και εισαγωγή Δημήτρης Λογοθέτης, αποτελεί προϊόν του γαλλικού συμβολισμού και του κλίματος της λογοτεχνικής παρακμής του ύστερου 19ου αιώνα. Το κεντρικό κείμενο του τόμου, γνωστό και ως «Κλερ Λενουάρ», είναι ένα μίγμα βαμπιρισμού και τρόμου σε συνδυασμό με ισχυρές δόσεις επιστημονικού σκεπτικισμού και κριτικής του νεωτερικού ευρωπαϊκού πνεύματος.
Ο συγγραφέας τοποθετεί ως κεντρικό αφηγητή τον Δόκτορα Μπονομέ, έναν άνθρωπο της επιστήμης και του ορθού λόγου. Δεν θα αργήσουμε να καταλάβουμε πως ο Βιλιέ καταφεύγει στον λεπτό σαρκασμό για να υποσκάψει τον θετικισμό των χρόνων του, δείχνοντας πως η επιστήμη, παρά την ισχυρή αυτοπεποίθησή της, δυσκολεύεται να δώσει επαρκείς απαντήσεις στα ζητήματα των εσώτερων ψυχικών εντάσεων και του θανάτου.
Ο τίτλος του βιβλίου δεν παραπέμπει στις παραδεδομένες μορφές βρικολάκων της γοτθικής λογοτεχνίας, αλλά σε έναν (αν μπορώ να τον ονομάσω έτσι) διανοητικό βαμπιρισμό, με το ερώτημα αν η συνείδηση μπορεί να συνεχίσει να ζει μετά τον βιολογικό θάνατο, απομυζώντας τον πλούτο της ενέργειας όσων έχουν απομείνει ζωντανοί. Κι αν ο θάνατος λειτουργεί ανοίγοντας μια πύλη για την απόκρυφη αλήθεια του κόσμου; Αν από πίσω του κινούνται ανύποπτες και ανεξέλεγκτες δυνάμεις; Αν τα πάντα είναι ένας απάτητος προθάλαμος;
Όσα συζητάμε, πάντως, θα είχαν, ειδικά στις ημέρες μας, ελάχιστη σημασία χωρίς τη γλώσσα του Βιλιέ, που φτιάχνει μια υποβλητική και σχεδόν τελετουργική πρόζα – με παθιασμένη φλόγα, όπως το έχει πει για την περίπτωσή του ο Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς. Περιγραφές ανάμεσα στο όνειρο και στην πραγματικότητα, απόκρυφο λεκτικό με ομόλογο ύφος (να οι συμβολιστικές ρίζες) συν κάτι σαν βάναυση ειρωνεία (δες και τον πλήρη τίτλο του βιβλίου) η οποία σε συγκερασμό με τη χρήση του εσωτερικού μονολόγου θα προσθέσει κλειστοφοβία υπό κλιμάκωση και αίσθηση πνιγηρού αδιεξόδου.
Η Κλερ Λενουάρ είναι η κεντρική ηρωίδα και το πρόσωπο-κλειδί στο ομώνυμο διήγημα της Βαμπιρικής ψυχής – και κατά πάσα πιθανότητα έρχεται για να ρίξει τη γέφυρα ανάμεσα στον υλικό ή τον απτό κόσμο και στο μεταφυσικό άγνωστο. Η Κλερ δεν είναι μια συνηθισμένη γυναίκα του καιρού της. Είναι μορφωμένη, καταγίνεται με τη φιλοσοφία και με τον πνευματισμό, διαθέτει εντυπωσιακή διαύγεια. Σε αντίθεση με τον ορθολογιστή Δόκτορα Μπονομέ, η Κλερ πιστεύει ακράδαντα ότι η ανθρώπινη συνείδηση και οι ιδέες δεν σβήνουν με το σώμα, αλλά μπορούν να αποτυπωθούν στην ύλη και στον χρόνο. Ο Βιλιέ θα συνδυάσει τον χαρακτήρα της Κλερ με τη θεωρία της οπτογραφίας, τοτινή επιστημονική δοξασία σύμφωνα με την οποία η τελευταία εικόνα που βλέπει ένας άνθρωπος προτού πεθάνει αποτυπώνεται για πάντα στον αμφιβληστροειδή χιτώνα του ματιού του.
Όταν η Κλερ πεθαίνει, ο Δόκτωρ Μπονομέ εξετάζει τα μάτια της με έναν μεγεθυντικό φακό και αυτό που αντικρίζει είναι η εικόνα του δολοφονημένου εραστή της, καθώς και η φιγούρα ενός διανοητικού βαμπίρ το οποίο πήρε εκδίκηση. Ιδού η μεταφυσική αλήθεια που τιμωρεί την αλαζονεία της θετικής επιστήμης, να και ο υλιστής (στο πρόσωπο του Μπονομέ) που αναγκάζεται να παραδεχτεί ότι υπάρχουν οντότητες και φάσματα πέρα από τη σιδερένια γραμμή της λογικής. Η γυναίκα δεν είναι πλέον με την Κλερ το θύμα της γοτθικής παράδοσης μα φορέας μιας σκοτεινής, συμπαντικής δικαιοσύνης. Οπωσδήποτε, ένας συγγραφέας που ξεπερνά από την εκκίνησή του τα όρια της ιστορίας της λογοτεχνίας και των λογοτεχνικών ειδών.
Να μνημονεύσω ξεχωριστά τη μετάφραση της Κουλιζάκη, η οποία συμβάλλει στην εκ των ένδον κατανόηση του Βιλιέ, σε οργανική συστοιχία με το επίμετρό της. Εύσημα και στον Δημήτρη Λογοθέτη για την ανθολόγηση και για την εισαγωγή του.
Ωγκύστ ντε Βιλιέ ντε λ’ Ιλ-Αντάμ, Η βαμπιρική ψυχή και άλλες βάναυσες ιστορίες , μετάφραση και επίμετρο Ευαγγελία Κουλιζάκη, ανθολόγηση και εισαγωγή Δημήτρης Λογοθέτης,Στοχαστής
