γράφει η Άντυ Λιακοπούλου
Ο Ράσελ Μπανκς και ο Κόρμακ Μακάρθι αποτελούν δύο ξεχωριστές περιπτώσεις της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας. Με καταβολές από διαφορετικές κοινωνικές, γεωγραφικές και λογοτεχνικές εμπειρίες, συναντώνται στη βαθιά δυσπιστία τους απέναντι στους μεγάλους αμερικανικούς μύθους. Το έργο τους απογυμνώνει, άλλοτε με ωμό ρεαλισμό, άλλοτε με ποιητικότητα, τις ψευδαισθήσεις της προόδου, της αθωότητας και της ατομικής λύτρωσης, φέρνοντας στο φως την ωμή πραγματικότητα και, συχνά, αναγκαιότητα, της βίας, της φθοράς και της ανθρώπινης μοναξιάς.
Στα μακροσκελέστατα, πολυεπίπεδα (the Great American Novel γάρ, έστω και στην… ιδιότυπη αντιστροφή του) και ιδιαίτερα περιγραφικά έργα τους διακρίνεται μια συνεχής ανάγκη αποδόμησης του συμβατικού συστήματος αξιών, μέσα από την αφήγηση ιστοριών ανθρώπων που βρίσκονται στο περιθώριο ή στα όρια της κοινωνικής και προσωπικής διάψευσης, αποκαλύπτοντας την εύθραυστη φύση των υποσχέσεων πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε το αμερικανικό όνειρο.
Έχει, επομένως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον να εξετάσει κανείς πώς δύο συγγραφείς με διαφορετικές αφετηρίες, αλλά συγκλίνουσες υπαρξιακές αναζητήσεις, συνέθεσαν, σε διαφορετικές περιόδους της ζωής τους, δύο μυθιστορήματα που προσφέρονται για μια παράλληλη ανάγνωση, λειτουργώντας το ένα ως καθρέφτης του άλλου.
Suttree και Magic Kingdom, λοιπόν, ή αλλιώς, Σάτρι και Μαγικό Βασίλειο.
Στο πρώτο ο Κορνέλιους Σάτρι, ένας μοναχικός ήρωας που επιλέγει την αυτοεξορία από τον κόσμο της αστικής κανονικότητας, αναζητώντας έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης. Και στο δεύτερο, ο Χάρλεϊ Μαν, ένας επίμονος αναζητητής του ανήκειν που επιχειρεί σε όλη του τη ζωή να βρει τη θέση του στον κόσμο μέσα από τη σχέση του με τους άλλους. Το παράδοξο είναι ότι ο Σάτρι καταλήγει να ενταχθεί πολύ πιο φυσικά σε ένα παραγκωνισμένο ανθρώπινο σκηνικό, ενώ ο Μαν δυναμιτίζει αυτή τη δυναμική ένταξης, ακόμη και όταν αυτή φαίνεται να του προσφέρεται γενναιόδωρα. Ο πρώτος βρίσκει μια εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στους απόκληρους· ο δεύτερος μετατρέπει κάθε κοινότητα στην οποία εισέρχεται σε πεδίο σύγκρουσης, σαν να αδυνατεί να συμφιλιωθεί όχι μόνο με τους άλλους, αλλά και με τον ίδιο του τον εαυτό. Η πορεία τους είναι αντίστροφη, με τον Σάτρι να ενστερνίζεται σταδιακά έναν πιο συνειδητοποιημένο τρόπο ζωής, ενόσω ξεδιπλώνεται η ιστορία του, αν και δύσκολα θα μπορούσαμε να πούμε ότι αγγίζει τη λύτρωση, ενώ ο Μαν, παρόλο που παρουσιάζει στιγμές αυτογνωσίας και εμφανίζει ίχνη μίας υπονοούμενης μεταμέλειας, δεν καταφέρνει τελικά να διαβεί το τελευταίο βήμα προς τη συμφιλίωση.
Και οι περιγραφές λειτουργούν διαφορετικά, ακολουθώντας ακριβώς αυτή τη βασική διαφορά. Ενώ, δηλαδή, και στα δύο έργα ο χώρος αποκτά σχεδόν πρωταγωνιστικό ρόλο, στο Σάτρι οι εικόνες του ποταμού, της πόλης και των ανθρώπων συγκροτούν έναν ζωντανό οργανισμό μέσα στον οποίο ο ήρωας κατοικεί και σταδιακά εντάσσεται. Η φύση, η λάσπη, τα ερείπια, οι μυρωδιές και τα σώματα δεν αποτελούν απλώς αντικείμενα παρατήρησης, αλλά στοιχεία μιας κοσμικής τάξης που αγκαλιάζει ακόμη και την πιο ακραία ανθρώπινη εξαθλίωση, αλλά και την απρόσμενη ζεστασιά της σύνδεσης. Εξαιρετική η ικανότητα του συγγραφέα να δημιουργεί όχι μόνο εικόνες, αλλά και ολόκληρες αισθήσεις με εύστοχα συμπυκνωμένες εκφράσεις (“amorphus clots of fear”, “not dread, but only homologues of dread”). Αντίθετα, στο Μαγικό Βασίλειο, οι περιγραφές δεν εδραιώνουν έναν κόσμο στον οποίο ο ήρωας μπορεί να κατοικήσει, αλλά λειτουργούν περισσότερο ως ανασύσταση ενός παρελθόντος, ως φορείς μνήμης και απολογισμού. Το τοπίο, οι κοινότητες και οι τόποι αποκτούν τη σημασία τους μέσα από όσα έχουν χαθεί ή διαψευστεί, αντανακλώντας τη διαρκή αδυναμία του Χάρλεϊ Μαν να βρει μια σταθερή θέση μέσα σε αυτούς. Έτσι, ο Μακάρθι χρησιμοποιεί την περιγραφή για να οικοδομήσει έναν κόσμο που προηγείται του ανθρώπου και τελικά τον απορροφά, ενώ ο Μπανκς για να ανασυνθέσει έναν κόσμο που έχει ήδη παρέλθει και μπορεί πλέον να υπάρξει μόνο ως ανάμνηση. Στον πρώτο, ο χώρος γεννά την εμπειρία, στον δεύτερο, η εμπειρία μετατρέπει τον χώρο σε μνήμη.
Παρότι τα δύο μυθιστορήματα ανήκουν σε εντελώς διαφορετικές στιγμές της πορείας των δημιουργών τους, μπορούν να ιδωθούν ως έργα απολογισμού. Στο Σάτρι, που εκδόθηκε το 1979, ο Μακάρθι αναμετράται με τη νεότητα, τον αμερικανικό Νότο και έναν κόσμο κοινωνικής και ηθικής περιθωριοποίησης, λίγο πριν στραφεί προς τα μεγάλης κλίμακας επικά μυθιστορήματα της Δύσης. Το έργο κλείνει, έτσι, την πρώτη φάση της συγγραφικής του διαδρομής, συγκεντρώνοντας μοτίβα, εμπειρίες και υπαρξιακά ερωτήματα που είχαν ήδη διαμορφώσει το πρώιμο έργο του. Αντίθετα, στο Μαγικό Βασίλειο, το τελευταίο έργο του, ο Ράσελ Μπανκς προχωρά σε έναν ευρύτερο και οριστικότερο απολογισμό: επανέρχεται στην αποτυχία της ουτοπίας, στη διάψευση των μεγάλων αμερικανικών αφηγήσεων, στη μνήμη, στην ενοχή και στην δυσχερή, συχνά, αναζήτηση μιας κοινότητας. Η σύγκριση αποκτά, επομένως, μια ιδιότυπη συμμετρία: το Σάτρι σηματοδοτεί το τέλος μιας δημιουργικής περιόδου, ενώ το Μαγικό Βασίλειο το τέλος μιας ολόκληρης συγγραφικής διαδρομής. Ακριβώς αυτή η ασυμμετρία επιτρέπει να διαβαστούν τα δύο έργα ως διαφορετικές μορφές αποχαιρετισμού, το ένα προς έναν προσωπικό και γεωγραφικό κόσμο, το άλλο προς το σύνολο των ιδεών και των διαψεύσεων που καθόρισαν ένα ολόκληρο έργο, μια ολόκληρη χώρα, έναν ολόκληρο κόσμο.
Το σημείο, τέλος, όπου κορυφώνεται ο αντικατοπτρισμός του ενός έργου πάνω στο άλλο αφορά τον τρόπο θέασης των Άλλων. Στο Σάτρι, οι Άλλοι αποτελούν ένα φυσικό συμπλήρωμα του κόσμου ενός ανθρώπου που βρίσκεται σε πορεία συμφιλίωσης με τον εαυτό του, μετά από επίπονες διαδρομές. Δεν τον απειλούν, ούτε διαταράσσουν την εσωτερική του ισορροπία· τους αποδέχεται όπως είναι και συνυπάρχει μαζί τους. Και αυτή, ίσως, είναι η βαθύτερη μορφή συμπόνιας. Όχι η επιθυμία να αλλάξει κανείς τον άλλον, αλλά η αδιαμεσολάβητη αποδοχή της ύπαρξής του. Αντίθετα, στο Μαγικό Βασίλειο οι Άλλοι συνιστούν διαρκώς το πεδίο αναμέτρησης ενός ανθρώπου που δεν έχει ακόμη βρει τον εαυτό του. Κάθε σχέση γίνεται μια δοκιμασία, κάθε συνάντηση ένας καθρέφτης που αντανακλά τις εκκρεμότητες δικής του συνείδησης. Αν στο Σάτρι του Μακάρθι η υπαρξιακή αποδοχή προηγείται της συνάντησης με τον κόσμο και εμβαθύνεται μέσα από αυτήν, στο Μαγικό Βασίλειο του Μπανκς η συνάντηση με τον κόσμο είναι η ίδια η οδός προς την ολοκλήρωση· μια πορεία που διατρέχει ενοχές, προδοσίες και απωθημένα μεταμφιεσμένα σε αγνές προθέσεις και υψηλά συναισθήματα. Μια ολοκλήρωση που, παρά τη συνειδητοποίηση και το αναπόδραστο φως της ωριμότητας, δεν φτάνει ποτέ στον προορισμό της.
Suttree του Cormac Mc Carthy (Σάτρι, στα ελληνικά από τις εκδόσεις GUTENBERG)
Μagic Kingdom, Russel Banks (Μαγικό Βασίλειο, στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ)
