της Σίσσυς Τσιφλίδου
Στην ελληνική ή μεταφρασμένη λογοτεχνία για εφήβους δεν θα συναντήσουμε εύκολα ήρωες με νοητική στέρηση. Ενδεχομένως, οι έρευνες που καταγράφουν μια διεθνή σημαντική αύξηση της τάξης του 25% σε αυτές τις αφηγήσεις, να συνυπολογίζουν τις πολυτροπικές αναπαραστάσεις των εικονογραφημένων βιβλίων, όπου η παρουσία τέτοιων χαρακτήρων συγκριτικά υπερέχει. Ακόμα λιγότερα είναι τα έργα που υιοθετούν φίλτρα προώθησης ενός πολιτικού, φιλοσοφικού ή κοινωνικού διαλόγου για την αναπηρία, απορρίπτοντας τάσεις περιθωριοποίησης, αποκλεισμού ή διδακτισμού.
Η κατασκευή των λογοτεχνικών χαρακτήρων με νοητική αναπηρία είναι ομολογουμένως ένα τολμηρό εγχείρημα από την πλευρά των συγγραφέων. Κυρίως σε ό,τι αφορά την κομβική επιλογή της εστίασης: ποιος θα μιλήσει και από ποια θέση; Η δυσκολία, ταυτόχρονα και η πρόκληση για έναν συγγραφέα, εντοπίζεται στον ρεαλισμό της αφήγησης, για παράδειγμα, στην οικειοποίηση του λεξιλογίου ενός τέτοιου ιδιαίτερου ήρωα, στην απόδοση των εσωτερικών του σκέψεων, στην αντίδρασή του στα ερεθίσματα του περιβάλλοντός του, καθώς και στην ικανότητά του για «δεύτερες σκέψεις» ή για την αξιολόγηση των άλλων χαρακτήρων.
Οι πολυπλοκότητες αυτών των αναπαραστάσεων απαιτούν από τον συγγραφέα όχι μόνο δεξιότητα, αλλά και συστηματική διεπιστημονική έρευνα. Οι προθέσεις της γραφής δεν μπορούν να απομονωθούν από τη συγχρονική ή/και τη διαχρονική τους διάσταση, όπως τη διαμορφώνουν οι αντιλήψεις για την παιδικότητα και το εκάστοτε πολιτιστικό συγκείμενο. Μια μακροσκοπική ματιά θα επιβεβαίωνε ότι στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι συζητήσεις για αυτές τις αφηγήσεις αναπαράγουν συστηματικά ένα συγκεκριμένο λεξιλόγιο όπως στερεότυπα, προκαταλήψεις, ενσωμάτωση, αποδοχή, περιθωριοποίηση, διδακτισμός και οίκτος, εγείροντας ερωτήματα για τον υπονοούμενο αναγνώστη-αποδέκτη. Συγκεκριμένα, έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς και με ποιον τρόπο ο δημιουργός «εργαλειοποιεί» τον χαρακτήρα. Αν δηλαδή επιδιώκει να σχολιάσει μια αντικειμενική πραγματικότητα στρέφοντας το ενδιαφέρον μας στο ίδιο το άτομο και τον τρόπο που το στενό και ευρύτερο περιβάλλον του υποστηρίζει ή αποκλείει την κοινωνική ένταξη και εξέλιξή του. Ή πάλι αν ο χαρακτήρας αποκτά συμβολικές προεκτάσεις που οδηγούν σε ένα βαθύτερο πολιτικό φιλοσοφικό υπαρξιακό σχόλιο για την εποχή μας. Σε αυτό το πλαίσιο χτίζεται λογοτεχνικά μια πολύπλευρη προσωπικότητα, που αναμετριέται με επιθυμίες, προκλήσεις και κατέχει ενεργό ρόλο στην πλοκή. Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα που προκύπτει στις συγκεκριμένες αναπαραστάσεις είναι αν οι χαρακτήρες έχουν πραγματική αυτονομία ή αν χρησιμοποιούνται απλώς σαν εργαλεία για τη συναισθηματική ωρίμαση των τυπικών (μη ανάπηρων) πρωταγωνιστών.
Στο συγκεκριμένο έργο για εφήβους με τίτλο «Κοίτα από το παράθυρο» που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 2026 από τις εκδόσεις Βακχικόν, το κύρος της συγγραφικής ταυτότητας κατοχυρώνεται περικειμενικά μέσα από τις αναφορές στη δραστηριότητα του δημιουργού. Πέραν των σπουδών του στη συγκριτική λογοτεχνία, ο βραβευμένος Σλοβένος συγγραφέας, ‘Εβαλντ Φλίσαρ, έχει σπουδάσει και ψυχολογία. Η εξειδίκευση αυτή του εξασφαλίζει το απαραίτητο γνωστικό υπόβαθρο, θεμελιώνοντας ένα ισχυρό —αν όχι επαρκές— κίνητρο ανάγνωσης. Η δυναμική του έργου ενισχύεται περαιτέρω από τη βράβευση του πολυμεταφρασμένου αυτού βιβλίου με το ιταλικό βραβείο «Premio speciale la Magna Capitana» τον Μάιο του 2025.
Η υπόθεση εστιάζει στη μυητική πορεία ενηλικίωσης ενός ήρωα με νοητική στέρηση, επίκτητη αναπηρία που έχει αποκτήσει σαν αποτέλεσμα της σκληρότητας του περιβάλλοντός του. Η τραυματική εμπειρία της σφαγής του αγαπημένου του γουρουνιού την ημέρα των γενεθλίων του από τους ίδιους τους γονείς του, θα τον οδηγήσει σε τολμηρές αποφάσεις που εναντιώνονται στις κοινωνικές συμβάσεις. Με τον Σύριο πρόσφυγα Αχμέτ θα δραπετεύσει σε ένα ταξίδι περιπλάνησης που θα αλλάξει τη ζωή του.
Η ψυχολογική διείσδυση του συγγραφέα στην εσωτερική φωνή του ήρωα, η αποδόμηση των στερεοτύπων από την αγνή, καθαρή ματιά του, στηρίζεται τόσο στο αδιαμφισβήτητο ψυχολογικό αρχέτυπο του «σοφού ιερού τρελού» που προστατεύει με τη φαινομενική του αναπηρία την πνευματικότητα και το αληθινό νόημα της ζωής όσο και στο λογοτεχνικό του υποκείμενο (hypotext κατά G. Genette), τον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι και στον Πρίγκιπα Μίσκιν. Και οι δύο χαρακτήρες μοιράζονται μια οργανική αδυναμία να αφομοιώσουν τους κανόνες της κοινωνικής υποκρισίας και του κυνισμού των ενηλίκων. Η “παραμορφωμένη” ή ελλειμματική, για τα κοινωνικά πρότυπα, νόησή τους δεν αντιμετωπίζεται ως έλλειμμα, αλλά ως ένα ανώτερο φίλτρο αλήθειας που τους προικίζει με μια καθαρή, σχεδόν μεταφυσική ενσυναίσθηση. Έτσι, η αφέλεια και η απόλυτη κυριολεξία τους μετατρέπονται σε έναν αμείλικτο καθρέφτη, ο οποίος απογυμνώνει τις παθογένειες και το ψεύδος του “φυσιολογικού” κόσμου που τους περιβάλλει. Στην προσπάθεια του πρόσφυγα Αχμέτ να προστατέψει τον νοητικά ανάπηρο φίλο του, θα ανατρέξουμε και σε άλλα λογοτεχνικά υποκείμενα, όπως στο εμβληματικό «Άνθρωποι και ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ και τη φιλία του γίγαντα Λένι με τον προστατευτικό Τζορτζ.
Παράλληλα, η εκτενής πραγμάτευση του θέματος της βιοηθικής και των απαράδεκτων συνθηκών εκτροφής και εκμετάλλευσης των ζώων φέρνει στην επιφάνεια και άλλες διακειμενικές στρωματώσεις, όπως τη συγκλονιστική βραβευμένη ταινία της Ουγγαρέζας Ίλντικο Ένιεντι, «Η ψυχή και το σώμα» (2017), όπου η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα σε ένα σφαγείο βοοειδών ή το αριστούργημα του Ρομπέρ Μπρεσόν «Στην τύχη ο Μπαλταζάρ» (1966). Στο τελευταίο, όπως και στο βιβλίο του Φλίσαρ, ο αναγνώστης θεατής αναγκάζεται μέσα από τα «μάτια» του ζώου να κοιτάξει βαθιά την ανθρώπινη φύση.
Στο κατεξοχήν crossover μυθιστόρημα του Φλίσαρ η λογοτεχνική αξία δεν πηγάζει απλώς από την κοινωνική ευαισθησία της πλοκής, αλλά από μια αυστηρά ενορχηστρωμένη αφηγηματική στρατηγική. Επιλέγοντας την πρωτοπρόσωπη αφήγηση μέσω ενός ανώνυμου έφηβου με νοητική αναπηρία, ο Φλίσαρ μας παραδίδει μια υποδειγματική περίπτωση «μη αξιόπιστου αφηγητή». Αυτή η επιλογή αφηγηματικής τεχνικής μετατοπίζει το βάρος της ερμηνείας από το ίδιο το κείμενο στον αναγνώστη, ο οποίος αναγκάζεται να εγκαταλείψει την παθητικότητά του για να αναλάβει τον ρόλο του «αξιόπιστου αναγνώστη».
Το πρώτο επίπεδο της αφηγηματικής τεχνικής του Φλίσαρ εντοπίζεται στον ευφυή διχασμό του αφηγητή. Δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή, γραμμική καταγραφή του παρόντος, αλλά με μια αναδρομική πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Ο ώριμος πλέον εαυτός κοιτάζει πίσω στον χρόνο, θυμάται και απευθύνεται στον νεαρό, ευάλωτο εαυτό του. Αυτό δημιουργεί ένα διπλό επίπεδο συνείδησης: η γλώσσα διαθέτει τη λογοτεχνική συγκρότηση και τη δομή του παρόντος, αλλά είναι απόλυτα υποταγμένη στην κυριολεξία, την αφέλεια και την εσωτερική παραμόρφωση που βίωνε το παιδί στο παρελθόν.
Το να κοιτάζεις από το παράθυρο προϋποθέτει την ύπαρξη ενός ορίου: εσύ είσαι μέσα, ασφαλής και εν δυνάμει στατικός, και ο κόσμος βρίσκεται έξω, σε μια επισφαλή μεταβαλλόμενη συνθήκη. Στο μυθιστόρημα του Έβαλντ Φλίσαρ, αυτό το όριο διαρρηγνύεται. Ο νευροδιαφορετικός ήρωας δεν παρατηρεί απλώς την πραγματικότητα· την ανασυνθέτει αναδρομικά μέσα από τη μνήμη του. Η αφήγησή του παύει να είναι μια απλή αναπόληση. Γίνεται ένας αμείλικτος καθρέφτης της κοινωνίας που ζούμε, ακριβώς επειδή ο έφηβος στερείται των κοινωνικών φίλτρων ενός τυπικού ενήλικα. Όταν περιγράφει τη βία, την υποκρισία ή τα ηθικά ελλείμματα του περιβάλλοντός του, το κάνει με μια αποστασιοποιημένη φυσικότητα που σοκάρει. Καταγράφει τα γεγονότα σαν μια κάμερα που βλέπει μόνο την επιφάνεια. Δεν ερμηνεύει το «γιατί», αφήνοντας αυτή την ευθύνη στον «αξιόπιστο αναγνώστη», ο οποίος καλείται πλέον να διαβάσει πίσω από τις γραμμές για να ανακαλύψει την αλήθεια.
Αυτή η αναδρομική τεχνική επιτρέπει στον Φλίσαρ να χτίσει μια μοναδική γέφυρα ενσυναίσθησης: η γλώσσα του ήρωα τελικά δεν παραμορφώνει την αλήθεια αλλά την ψευδαίσθηση της κανονικότητας που έχει κατασκευάσει η κοινωνία. Τη φέρνει αντιμέτωπη με τις δικές της αναπηρίες: την υποκρισία και την αδυναμία της να αποδεχτεί το διαφορετικό. Με όχημα την αφέλεια του ήρωα, το βιβλίο διεισδύει στα πιο σκοτεινά κοινωνικά ζητήματα των ημερών μας: την προσφυγική κρίση, τον ρατσισμό και τον θρησκευτικό φανατισμό.
Συμπερασματικά, το «Κοίτα από το παράθυρο» του Έβαλντ Φλίσαρ αποτελεί μια σπουδή πάνω στα όρια της ανθρώπινης αντίληψης και της ενσυναίσθησης. Η επιλογή του μη αξιόπιστου αφηγητή δεν εγκλωβίζει το κείμενο σε μια αποσπασματική καταγραφή, αλλά αντίθετα, απελευθερώνει τη δυναμική του. Η αφηγηματική δομή του έργου μετατρέπει το υποκειμενικό βλέμμα του ήρωα σε ένα φιλοσοφικό παλίμψηστο για την ετερότητα, τη θρησκεία και την ανθρώπινη σκληρότητα. Μεταθέτοντας την ευθύνη της ερμηνείας στον αξιόπιστο αναγνώστη, ο συγγραφέας μετατρέπει την ανάγνωση σε μια ενεργή, ηθική πράξη. Έτσι, η αφήγηση συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου θεωρητικού πλαισίου μέσα στο οποίο μπορεί να συζητηθεί η αναπηρία.
Καταλυτικός είναι και ο ρόλος της μετάφρασης της Λάρα Ούνουκ, η οποία διατηρεί τον αφηγηματικό ρυθμό και αποδίδει με ακρίβεια την εσωτερικότητα του σλοβενικού κειμένου.
Ενδεικτικές αναφορές
Booth, W. C. (1983). The Rhetoric of Fiction (2nd ed.). University of Chicago Press.
Genette, G. (1982). Palimpsestes: La littérature au second degré. Éditions du Seuil.
Watson, N., & Vehmas, S. (2025). Σπουδές για την Αναπηρία: Εγχειρίδιο Μελέτης (2η έκδ.), Μετάφραση Ευδοξία Τσάφου. Εκδόσεις Τζιόλα.
Έβαλντ Φλίσαρ, Κοίτα από το παράθυρο ,Μτφρ. Λάρα Ούνουκ ,Εκδ. Βακχικόν, 2026.
