της Αγγελικής Γιαννικοπούλου(*)
Επειδή η άνοια αποτελεί μια πραγματικότητα της σύγχρονης ζωής την οποία δεν αποκλείεται να συναντήσουν στον κοινωνικό τους περίγυρο ή την ευρύτερη οικογένεια ακόμη και πολύ μικρά παιδιά, ήδη κυκλοφορούν και στην Ελλάδα τα πρώτα εικονογραφημένα παιδικά βιβλία, ελληνικά αλλά και μεταφρασμένα, που αναφέρονται σε αυτήν. Έτσι, αναδύονται ορισμένα σημεία που χρήζουν προσοχής, τόσο κατά τη διαδικασία επιλογής των βιβλίων με θέμα την άνοια όσο κυρίως κατά τη συν-ανάγνωσής τους από παιδιά-αναγνώστες και ενήλικους-συναναγνώστες.
Αρχικά, μεγάλη δυσκολία δημιουργεί η παρουσίαση μιας δυσνόητης νόσου, όπως είναι η άνοια, αφού είναι γεγονός ότι ο γραμματισμός για την άνοια (dementia literacy), αποτελεί απαιτητικό ζητούμενο ακόμη και για τους ενηλίκους που επιθυμούν να τη γνωρίσουν και να την αντιμετωπίσουν. Φυσικά, ασύγκριτα περισσότερα είναι τα προβλήματα κατανόησης για τα μικρά παιδιά που οφείλουν να ενημερωθούν χωρίς να επιβαρυνθούν γνωστικά και συναισθηματικά. Στο εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο σε καμία περίπτωση το ζητούμενο δεν είναι η ιατρικοποίηση της άνοιας (π.χ. συμπτώματα, εξέλιξη της νόσου), με την έμφαση να τοποθετείται στο έλλειμμα (τι δε μπορεί να κάνει). Αντίθετα, σκοπός ενός εικονογραφημένου βιβλίου για πολύ νεαρούς αναγνώστες είναι μια πρώτη επαφή με την ασθένεια και κυρίως η ανάδειξη της συμβολής της οικογένειας και της κοινωνίας στην αποφυγή της απομόνωσης του ασθενούς (κοινωνικό μοντέλο της ασθένειας), ο οποίος οφείλει με κάθε τρόπο (π.χ. μέσω της μουσικής, της αφής, της λογοτεχνίας) να παραμείνει «παρών» και ενεργός.
Στο χώρο του εικονογραφημένου παιδικού βιβλίου για την κατανόηση της άνοιας συχνά επιστρατεύονται μεταφορές. Πολλές από αυτές ενδέχεται να είναι μηχανιστικές (ο εγκέφαλος σα χαλασμένη μηχανή), φυσικές (η απώλεια μνήμης σα φθινοπωρινά φύλλα που πέφτουν) ή ακόμη και προσωποποιήσεις (η ασθένεια σαν εισβολέας, κλέφτης αναμνήσεων ή ακόμη και επικίνδυνο τέρας). Στο βιβλίο Το Κύμα, σε κείμενα Clare Helen Welsh και εικόνες Ashling Lindsay, η μνήμη του παππού περιγράφεται «σαν το κύμα που σκάει στα πόδια μας και είναι γεμάτο ζωή!». Η ελληνική μετάφραση προτιμά τη μεταφορά του κύματος διαφωνώντας ακόμη και με τον τίτλο του πρωτοτύπου The Tide που επιλέγει τη μεταφορά της παλίρροιας. Όμως, επειδή τόσο το κύμα όσο και η παλίρροια ως φυσικά φαινόμενα είναι μεγαλειώδη, το βιβλίο μειώνει το στίγμα που συνεπιφέρει η απώλεια της μνήμης, ενώ η περιοδικότητα και των δύο φυσικών φαινομένων της δίνουν χαρακτήρα μη οριστικό και έντονο.
Άλλες φορές οι μεταφορές της άνοιας στο εικονογραφημένο βιβλίο είναι μόνο οπτικές. Στον Παππούκα μου της Marta Altés η άνοια αισθητοποιείται με τα πεσμένα φθινοπωρινά φύλλα, και κυρίως μέσω της έλλειψης σκηνικού. Σε αρκετά σαλόνια του βιβλίου το φόντο εξαφανίζεται εντελώς αφήνοντας τον παππού και το εγγόνι να αιωρούνται μέσα σε ένα λευκό αδιαμόρφωτο χώρο παραπέμποντας στη σταδιακή απώλεια λεπτομερειών, ονομάτων και τόπων από το μυαλό του παππού. Καθώς το εξωτερικό περιβάλλον σβήνει, οι μόνοι που παραμένουν παρόντες, έντονοι και χρωματιστοί, είναι οι δύο χαρακτήρες, παππούς και εγγονός, που, εξαιτίας του μινιμαλισμού της σύνθεσης, επιτρέπουν στο παιδί-αναγνώστη να εστιάσει στη χειρονομία, στην επαφή, στην εγγύτητα των σωμάτων. Γιατί, ακόμα κι όταν ο κόσμος γύρω από τον παππού «αδειάζει», η σχέση του με το εγγόνι του παραμένει ζωντανή.
Σε όλα τα εικονογραφημένα παιδικά βιβλία που κυκλοφορούν στην Ελλάδα, η άνοια, όπως είναι αναμενόμενο, συνδέεται με τα γηρατειά και συνήθως αφορά τον παππού ή τη γιαγιά. Μάλιστα, παρόλο που σε απόλυτους αριθμούς τα αναφερόμενα στην άνοια βιβλία δεν είναι πολλά, εντούτοις αυτά συγκροτούν ένα αξιοσημείωτο ποσοστό των ήδη πολύ περιορισμένων εικονογραφημένων που αναφέρονται στην τρίτη ηλικία. Η σύνδεση της άνοιας με το γήρας όχι μόνο εκφράζει μια ιατρική πραγματικότητα -όχι απόλυτη αν αναλογιστούμε την πρώιμη άνοια– αλλά παράλληλα αποτρέπει τη δημιουργία μεγαλύτερου άγχους στα παιδιά-αναγνώστες, αφού τουλάχιστον δεν αφορά τα ίδια και τους γονείς τους…
Ωστόσο, η αυτόματη σύνδεση της τρίτης ηλικίας με την άνοια συμβάλλει καθοριστικά στην ενίσχυση του αφηγήματος της παρακμής, το οποίο κυριαρχεί στον τρόπο που η σύγχρονη δυτική σκέψη κατασκευάζει αντιλήψεις για την τρίτη ηλικία. Σύμφωνα με τη Margaret Morganroth Gullette, πρωτοπόρο στις Σπουδές της Ηλικίας, στην κοινωνία μας το γήρας δεν αποτελεί απλώς μια βιολογική μοίρα, αλλά και μια κοινωνική συνθήκη, που επέρχεται και εξαιτίας της αντιμετώπισης της κοινωνίας (aged by culture), η οποία περιθωριοποιεί τους ηλικιωμένους επιβάλλοντας τον παροπλισμό τους πολύ πριν τη φυσική τους φθορά. Στην περίπτωση της άνοιας, παρόμοιες ιδέες όχι μόνο ενισχύουν την εικόνα του γήρατος ως μιας διαρκούς πορείας προς την πτώση, αλλά παράλληλα πυροδοτούν τον κίνδυνο ενός κοινωνικού θανάτου πολύ πριν το βιολογικό, αφού, αμέσως μετά τη διάγνωση, το άτομο με άνοια σχεδόν διαγράφεται από το κοινωνικό σύνολο.
Στα εικονογραφημένα βιβλία κάτι τέτοιο οπτικοποιείται όταν η εικόνα προσδίδει στον παππού ή τη γιαγιά με άνοια έντονα χαρακτηριστικά γεροντικής φθοράς (π.χ. κυρτωμένη πλάτη, μπαστούνι) παρουσιάζοντάς τους απομονωμένους σε μια γωνιά κι απόντες από κάθε συναναστροφή. Η ίδια αίσθηση δημιουργείται όταν ο ηλικιωμένος με άνοια δεν εικονογραφείται στην ίδια σελίδα με άλλους ανθρώπους, αισθητοποιώντας χωρικά την απόσταση, και ψυχολογική, που τον χωρίζει από αυτούς. Μάλιστα η απομόνωση του ατόμου με άνοια μεγιστοποιείται όταν εκείνος παρουσιάζεται στην εικονογράφηση με γυρισμένη την πλάτη στον αναγνώστη, στάση που υποδηλώνει την έλλειψη επικοινωνίας μαζί του.
Εξαιτίας μάλιστα του φαινομένου της τραμπάλας που παρατηρείται στο εικονογραφημένο βιβλίο, όπου, όταν ενισχύεται/ ανεβαίνει η παρουσία των παππούδων/ γιαγιάδων, τόσο μηδενίζεται/ κατεβαίνει εκείνη των γονιών, στα βιβλία με θέμα την άνοια συνήθως απουσιάζουν εντελώς οι ενήλικες. Η τοποθέτηση του ασθενούς παππού/ γιαγιάς σε ένα περιβάλλον όπου απουσιάζει τόσο η γενιά των γονιών όσο κι άνθρωποι της δικής του ηλικίας, εντείνει την απομόνωσή του και συμβάλλει στην περαιτέρω περιθωριοποίησή του. Σε πολλά βιβλία η ανθρώπινη παρουσία περιορίζεται αποκλειστικά στο εγγόνι, το οποίο αγωνίζεται να καταλάβει και να διαχειριστεί την ασθένεια. Η τάση αυτή φτάνει στην υπερβολή της όταν σε κάποια εικονογραφημένα ανατίθεται στο εγγόνι ο ιδιαίτερα απαιτητικός ρόλος του φροντιστή του παππού/ γιαγιάς με άνοια, μια συνθήκη προφανώς αδύνατη για ένα μικρό παιδί.
Άλλοτε πάλι το εγγόνι αναλαμβάνει το ρόλο του «δασκάλου», προβαίνοντας στη διαδεδομένη αντιμετώπιση του ατόμου με άνοια ως «μωρού». Η βρεφοποίηση του ατόμου τρίτης ηλικίας, όπου ο ενήλικος παρουσιάζεται να φέρει παιδικά χαρακτηριστικά ανωριμότητας και να επιδίδεται σε παιδιάστικες δραστηριότητες και ανόητες πράξεις αποτελεί την επιτομή του ηλικιακού ρατσισμού. Γιατί, ο ηλικιωμένος είναι ένας άνθρωπος με ιστορία, του οποίου η συσσωρευμένη εμπειρία ζωής, ακόμη και αν η μνήμη κι οι λέξεις τον προδώσουν, παραμένει εγγεγραμμένη στο σώμα, στις κινήσεις, στο βλέμμα του. Ο παππούς με άνοια, παρότι βιώνει μια κατάσταση ακραίας ευαλωτότητας, εξακολουθεί να είναι ένας ενήλικας με μακρά θητεία στη ζωή.
Ένα εικονογραφημένο βιβλίο οφείλει να υπογραμμίζει ότι ο παππούς /γιαγιά με άνοια παραμένει, παρά τις αλλαγές στη συμπεριφορά, το ίδιο πρόσωπο -ο παππούς δεν είναι «λιγότερο» άνθρωπος επειδή ξεχνά. Γι’ αυτό κι επιβάλλεται η μετατόπιση από το «είμαι» (ένα ανοϊκό άτομο), που ταυτίζει τον άνθρωπο με την αρρώστια, στο «έχω»: ο άνθρωπος που έχει άνοια είναι ακόμα ο παππούς, ο εξωστρεφής, αυτός που αγαπάει την παρέα, τη διασκέδαση, αυτός που εξακολουθεί να διατηρεί τις προτιμήσεις του (π.χ. του αρέσει ακόμα ο ίδιος καφές). Καθώς η έμφαση τοποθετείται σε αυτά που ο εκείνος μπορεί ακόμα να κάνει (π.χ. να αισθάνεται αγάπη, να ακούει μουσική, να γελάει) και όχι μόνο σε όσα έχασε, ο «πυρήνας» του εαυτού του παραμένει αλώβητος (ongoing personhood).
Μια και η προσωπικότητα του ανθρώπου με άνοια δεν είναι μια ατομική γνωστική ιδιότητα που χάνεται, αλλά και μια κοινωνική κατάσταση που διατηρείται όσο οι άλλοι συνεχίζουν να τον αποδέχονται και να τον συνδέουν με την ιστορία του, το εικονογραφημένο βιβλίο οφείλει να δείχνει τον ηλικιωμένο ως ενεργό μέλος της οικογένειας (π.χ. να συμμετέχει στο τραπέζι της γιορτής) και της κοινωνίας (π.χ. σε βόλτα στην πόλη). Στο βιβλίο Μεγαλώνω τη γιαγιά μου σε κείμενα Βαγγέλη Ηλιόπουλου και ζωγραφιές Κάτιας Βαρβάκη, η αγάπη για τα βιβλία ενώνει γιαγιά και εγγονό και, όπως βεβαιώνουν και οι σχετικές έρευνες, εξακολουθεί να υφίσταται ακόμη κι όταν η γιαγιά αποκτήσει άνοια.
Στο εικονογραφημένο βιβλίο που αναφέρεται στην άνοια οι διαγενεακές σχέσεις κυρίως ανάμεσα σε παππούδες/ γιαγιάδες και εγγόνια οφείλουν να είναι ισχυρές και ορατές. Στο βιβλίο Θυμάμαι των Τζιν Γουίλις και Ρακιέλ Καταλίνα, γιαγιά και εγγονός μαζί γεύονται τα αγαπημένα τους κουλουράκια, παίζουν συναρπαστικά παιχνίδια και χορεύουν αγκαλιασμένοι. Κι η γιαγιά ακόμη ανακαλεί τα τραγούδια που σιγοψιθύριζε στον εγγονό της όταν ήταν μικρός, ενώ δεν ξεχνά τα μεγάλα κατορθώματά του τώρα που έγινε πέντε -το κούμπωμα του παλτού του. Παρόλο που η γιαγιά έχει λησμονήσει πολλά, ακόμη και το όνομα του εγγονού της, διατηρεί πάντα στη μνήμη της το πόσο καλό παιδί είναι και πόσο πολύ τον αγαπά. Γιατί, ακόμη κι όταν χαθούν οι λέξεις και το μυαλό ξεστρατίσει, οι καρδιές εξακολουθούν να θυμούνται…
(*) Αγγελική Γιαννικοπούλου, Καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας, Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία, ΕΚΠΑ.
Εικονογραφημένα βιβλία για την Άνοια
Altés, M. (2015). Ο παππούκας μου, Key Books.
Γουίλις, Τ. & Καταλίνα, Ρ. (2025). Θυμάμαι, (μτφ. Ράνια Μπούμπουρη). Susaeta.
Ηλιόπουλος, Β. (2016). Μεγαλώνω τη γιαγιά μου, εικ. Κάτια Βαρβάκη, Παιδική Νομική Βιβλιοθήκη.
Πιπίνη, Α. (2014). Το δικό τους ταξίδι, εικ. Μαριλένα Μελισσηνού, Καλειδοσκόπιο.
Welsh, C.A. (2019). Το κύμα, εικ. Ashling Lindsay, (μτφ. Ράνια Τζιαμπίρη),Τζιαμπίρης – Πυραμίδα.
