του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου
Ποιος ήταν ο Δημήτρης Μορτόγιας και ποιος υπήρξε ο ρόλος τον οποίο έπαιξε στη διερεύνηση και στην ανάδειξη της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας; Ο Μορτόγιας παραμένει μέχρι και σήμερα μια μορφή της λογοτεχνικής λήθης, όπως ευνόητα σπεύδουν να επισημάνουν οι μελετήτριες Μαίρη Μικέ και Ελένη Κατσαβέλη, που ετοίμασαν τον ογκώδη τόμο με Άπαντα τα Ευρεθέντα του ο οποίος κυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό από το Ίδρυμα Κώστα Ουράνη. Το πρώτο δείγμα της εργασίας τους είδε το φως της δημοσιότητας στον τόμο 32 (του 2023), της επιθεώρησης Σύγκριση, με τίτλο «Λησμονημένα ίχνη. Η παρέμβαση του Δημήτρη Μορτόγια (1934-1975)» (το σχολίασα τότε εκτενώς στον Αναγνώστη).
Ο Μορτόγιας δεν τύπωσε ποτέ ούτε ένα βιβλίο με δική του πρωτοβουλία, και η κριτική, πλην ελαχίστων περιπτώσεων (καταγράφονται λεπτομερώς στην εισαγωγή των Απάντων των Ευρεθέντων), μοιάζει με τη σειρά της να σπεύδει να τον εγκαταλείψει αβοήθητο στην πάλη του με τα ορμητικά νερά της λήθης. Τα περισσότερα από τα ποιήματα του Μορτόγια (λυρικά, κοινωνικοπολιτικά και υπαρξιακά κατά τη Μικέ και την Κατσαβέλη) δεν έχουν ξεπεράσει το στάδιο της επεξεργασίας. Εκείνο που έχει σημασία για μας σήμερα, και στο οποίο θέλω να εστιάσω εν προκειμένω, είναι το δοκιμιακό του έργο. Όπως παρατηρούν οι δύο ερευνήτριες, ο Μορτόγιας απορρίπτει το δόγμα της εθνικής λογοτεχνικής συνέχειας, όπως το είχε κάνει και ο Δημήτρης Χατζής, και τούτο επειδή το βάρος της ιδεολογίας που φέρει μαζί του ένα τέτοιο δόγμα δεν του επιτρέπει να πάει προς τη ζωντανή παράδοση και προς το παρόν. Η Αριστερά ενεπλάκη μεταπολιτευτικά σε αυτή τη συζήτηση και ο Μορτόγιας δείχνει πόσο της κόστισε μια παρόμοια εμπλοκή μια και, όπως ξέρουμε πολύ καλά, αρχαιότητα δεν σημαίνει κάτι αναλλοίωτο και υπερβατικό ενώ το ίδιο ισχύει και για τον λαϊκό πολιτισμό.
Το πιο κρίσιμο τον Μορτόγια, πάντως, είναι η εγκατεστημένη του αντίληψη για την αυτονομία της τέχνης – άλλος τοίχος δογματισμού πάνω στον οποίο έπεσε κατ’ επανάληψη η Αριστερά είτε με τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και με τη θεωρία της αντανάκλασης είτε και με τον κριτικό ρεαλισμό. Όπως επισημαίνουν η Μικέ και η Κατσαβέλη, ο Μορτόγιας προεκτείνει την πάγια μαρξιστική θέση ότι «η ιδεολογία είναι ψευδής συνείδηση», σημειώνοντας πως η ιδεολογία βαραίνει πριν και πάνω απ’ όλα τη στρατευμένη τέχνη. Πώς προχώρησε τόσο πολύ ο Μορτόγιας; Συνέβαλαν τα μάλα η παραμονή του στη Γερμανία και στην Αγγλία και η εγγύτητά του με τις πηγές και τις κατευθύνσεις του δυτικού μαρξισμού. Για μη φανταστούμε πως οι μελετήτριες θεωρητικοποιύν γενικά, υπό το κράτος ενός βολικού αναγωγισμού, αρκούν όσα φρονεί ο Μορτόγιας για τον Κάλβο και για τον Καβάφη – εκτός από τις αναλύσεις για όσα πετυχαίνει το νεότερο ελληνικό μυθιστόρημα ως προς το βάθος της εικόνας με την οποία συλλαμβάνει την κοινωνία του, σε πλήρη αντίθεση με την ελληνική κοινωνιολογία και πολιτική θεωρία και τη δική της σχέση με το πραγματικό τους περιβάλλον. Ο Κάλβος γράφει σπουδαία ποίηση μολονότι είναι και θα παραμείνει αρχαϊστής επειδή ταυτοχρόνως τρέφει, όπως κάθε διαφωτιστής, μέγα σέβας για την ελληνική αρχαιότητα. Σέβας όχι φυλετικό και εθνοκεντρικό μα αμιγώς πολιτικό και δημοκρατικό. Όσο για τον Καβάφη, προβάλλοντας εαυτόν όχι ως Έλληνα, αλλά ως «ελληνικό», θα αρνηθεί με τη σειρά του την κούφια υπερηφάνεια και τη ρητορική αίγλη της αδιάσπαστης συνέχεις με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, εστιάζοντας την ποιητική του προσοχή στους χλομούς, μεταβατικούς και πολυκεντρικούς ελληνιστικούς χρόνους.
Η εισαγωγή της Μικέ και της Κατσαβέλη στα Άπαντα τα ευρεθέντα επιζητεί και εξασφαλίζει την ανάσυρση του Μορτόγια από την αφάνεια τόσο με την έμφασή της στην κριτική του ιδιότητα όσο και με την εγγραφή του στο νεοελληνικό γραμματολογικό τοπίο. Συγκεντρώνοντας όλα τα σωζόμενα κείμενα, δοκιμιακά, ποιητικά, επιστολικά, ημερολογιακά, μεταφραστικά, πολιτικά και οικονομικά, η εισαγωγή μάς βοηθάει να παρακολουθήσουμε εποπτικά τον Μορτόγια, να έρθουμε κοντά με τον μαρξισμό, με την κριτική θεωρία και με τον υπαρξισμό, να δούμε την επαφή του με τον Μαρκούζε, με τον Μπλοχ, με τον Μπρεχτ και με τον Μπένγιαμιν, αλλά και να ανοίξει ένας δρόμος για την υποδοχή τής άλλο παρά άμοιρης θεωρητικά ελληνικής κριτικής.
Ο δοκιμιογράφος, κριτικός, αρθρογράφος, ποιητής και μεταφραστής Δημήτρης Μορτόγιας γεννήθηκε στον Πύργο της Ηλείας στις 13 Μαρτίου 1934. Σπούδασε οικονομικές και πολιτικές επιστήμες στην Αθήνα και το 1958 πήγε στη Γερμανία για μετεκπαίδευση. Εκεί παρακολούθησε ευρεία γκάμα μαθημάτων Οικονομίας, Κοινωνιολογίας, Φιλοσοφίας, Πολιτικών Επιστημών και Ιστορίας, αρχικά στο Φράιμπουργκ και αργότερα στο Βερολίνο. Με την επιστροφή του στην Ελλάδα, το 1964, αρθρογράφησε και ήταν μεταφραστής για τα περιοδικά Οικονομικός Ταχυδρόμος και Εποχές. Μετά την επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών έλαβε μέρος στον αγώνα εναντίον της, από τις γραμμές της οργάνωσης «Δημοκρατική Άμυνα». Για την αντιδικτατορική του δράση συνελήφθη, φυλακίστηκε και το 1971 αυτοεξορίστηκε στο Λονδίνο, όπου και παρέμεινε μέχρι και το τέλος του βίου του. Πέθανε στις 5 Μαρτίου 1975, σε ηλικία μόλις 41 ετών, μάλλον από έμφραγμα. Σύμφωνα με ρητή επιθυμία του, η σορός του αποτεφρώθηκε και σκορπίστηκε στο Ιόνιο Πέλαγος, στη θάλασσα του Κατάκολου, με τη μουσική επένδυση της 7ης συμφωνίας του Μπετόβεν. Προ ετών ολόκληρη η βιβλιοθήκη του Μορτόγια και της συζύγου του Λένας δωρήθηκε στη Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών (Καλαμάτα) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
