γράφει η Αλεξάνδρα Χαΐνη
Μια ακόμη Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης ολοκληρώθηκε. Και όσα χρόνια και αν περάσουν δεν θα πάψει να μας εκπλήσσει και να αποτελεί μια όαση, ένα τετραήμερο χαράς ανάμεσα σε βιβλία, εκδότες και συγγραφείς. Πήγαν όλα καλά; Σε γενικές γραμμές πιστεύω πως ναι. Υπήρξαν πράγματα που θα μπορούσαν να πάνε καλύτερα; Εννοείται. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι η φετινή έκθεση είναι «μεταβατική», το επισήμανε άλλωστε και ο ίδιος ο Νίκος Μπακουνάκης, ο Πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ), του νεοσύστατου φορέα που έχει και την ευθύνη για τη διοργάνωση.
Υπό αυτό το πρίσμα οπότε θα την δούμε και πάντα με διάθεση θετική και το βλέμμα μπροστά.
Χώρος
Ως γνωστόν ο χώρος που φιλοξενεί όλα αυτά τα χρόνια την έκθεση βιβλίου είναι η ΔΕΘ-HELEXPO. 16.000 τετραγωνικά μέτρα, 3 μεγάλα περίπτερα, τα δύο σε σύνδεση μέσω μιας αερογέφυρας (η οποία φέτος φιλοξενούσε έναν «κήπο» που διαφήμιζε την πολυσυζητημένη ανάπλαση) και ένα τρίτο, το 12, λίγο πιο μοναχικό. Για μένα ο χώρος της ΔΕΘ δεν είναι ιδανικός για το βιβλίο, μια και έχω πάντα την αίσθηση ότι θα δω τρακτέρ ή σκάφη αναψυχής, αλλά καλύπτει εδώ και χρόνια τις ανάγκες της διοργάνωσης λόγω αφενός του μεγέθους του και αφετέρου της γειτνίασής του με το κέντρο της πόλης. Πλέον δε, εξυπηρετείται και με το μετρό, στη στάση Συντριβάνι, που βρίσκεται ακριβώς στην είσοδό της. Μάλιστα, η προοπτική μεταφοράς της έκθεσης σε κάποιον χώρο εκτός κέντρου, δεν φαίνεται να χαροποιεί τους συμμετέχοντες, καθώς ένας από τους στόχους του νέου φορέα είναι και η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη διείσδυση των δράσεων για το βιβλίο σε ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη (βλ. παρακάτω.)
Εκδηλώσεις
Φέτος φιλοξενήθηκαν στη ΔΕΒΘ πάνω από 450 εκδηλώσεις, οι οποίες γίνονταν ταυτόχρονα, μοιρασμένες στα τρία μεγάλα περίπτερα. Οι ομιλητές και ομιλήτριες ξεπέρασαν τους/τις 1.000. Γενικά η έκθεση ήταν ένας αγώνας δρόμου. Άκουσα συμμετέχοντες σε πάνελ να διαμαρτύρονται γιατί έπρεπε να βρεθούν σε χρόνο dt από τη μια μεριά της έκθεσης στην άλλη για την επόμενη ομιλία τους. Για τους δημοσιογράφους υπήρχε ευτυχώς ένα εξαιρετικά οργανωμένο γραφείο Τύπου που φρόντιζε να καλύπτει τα κενά μας, μια και ο διακτινισμός δεν περιλαμβάνεται (ακόμη) στα προσόντα μας. Προσωπικά επέλεξα κυρίως ομιλίες ανάλογα με το θέμα που με ενδιέφερε και όχι μεμονωμένες παρουσιάσεις βιβλίων, κάποιες από τις οποίες ελπίζω να έχω την ευκαιρία να παρακολουθήσω σε άλλη φάση και σε πιο στενό κύκλο. Η αλήθεια είναι ότι θεωρώ πως ο συγκεκριμένος χώρος δεν ενδείκνυται για παρουσιάσεις βιβλίων.
Θεματικές
Οι εκδηλώσεις για την Τεχνητή Νοημοσύνη, που ήταν και η κεντρική θεματική της έκθεσης, «έπαιζαν» διάσπαρτες κάθε ημέρα – ενδεχομένως να τις προτιμούσα συγκεντρωμένες όλες μαζί (σε μια γωνιά θα τις κόλλαγα εγώ βέβαια, αλλά μην μου δίνετε σημασία). Επίσης, παρότι δεν τις παρακολούθησα όλες, είχα την αίσθηση ότι οι συμμετέχοντες, ειδικοί, δημοσιογράφοι ή συγγραφείς, ήταν μιας κάποιας ηλικίας, πάλαι ποτέ λάτρεις του χαρτιού και του εντύπου. Μου έλειψε η κατάθεση της νεότερης γενιάς που παίζει στα δάχτυλα το ΑΙ, και η άποψή της για το πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα χρήσιμο εργαλείο και για μας τους γηραιότερους/ες και πιο παραδοσιακούς/ές.
Μίκης vs Camilleri
Επιβλητική, δε λέω, η εικόνα του Μίκη Θεοδωράκη που δέσποζε πάνω από τον χώρο εκδηλώσεων με το όνομά του, ωραίο το αφιέρωμα στα 100 χρόνια από τη γέννησή του, όπως και η έκθεση αντιγράφων από παρτιτούρες έργων του και βιβλίων που έγραψε ή γράφτηκαν για εκείνον. Όμως, ας μου συγχωρεθεί η ύβρις, πλέον το βρίσκω όλο αυτό κομματάκι παρωχημένο. Περισσότερο με συγκίνησε o Πέτρος Μάρκαρης και η απολαυστική του αφήγηση για την γνωριμία του με τον Ιταλό συγγραφέα Andrea Camilleri -από τη γέννηση του οποίου πέρασαν επίσης 100 χρόνια- παρά οι μαρτυρίες για τον Μίκη.
Συμπερίληψη
Ένα άλλο ζήτημα που με προβλημάτισε και το συζήτησα με κάποιους ανθρώπους, ήταν εκείνο της συμπερίληψης. Πέρσι μου είχαν κάνει (καλή) εντύπωση οι αναφορές στην ταυτότητα φύλου με τις σχετικές κουβέντες και παρουσιάσεις. Φέτος, αντιθέτως, όχι μόνο έλειπε αυτό, αλλά επιπλέον παρατήρησα την υιοθέτηση όρων παλαιάς κοπής, όπως πχ. «γυναικεία λογοτεχνία». Πίστευα ότι είχαμε ξεμπερδέψει πια με αυτή την ιστορία, αλλά όπως μου είπε κάποιος, «μην ξεχνάς εκεί έξω υπάρχει ο Τραμπ με ό,τι αυτό συνεπάγεται και για τον υπόλοιπο πλανήτη». (Χτύπησα ξύλο στα κρυφά, για καλό και για κακό.)
Εξωστρέφεια-Διείσδυση
Το ΕΛΙΒΙΠ «προσεγγίζει την έκθεση ολιστικά και με διάθεση αλληλεπίδρασης και συνεργασίας με πολιτιστικούς και άλλους φορείς της πόλης, με στόχο και τη μεγαλύτερη παρουσία τους στην έκθεση». Αυτό τόνισε ο Ν. Μπακουνάκης μιλώντας στους δημοσιογράφους κατά την τελευταία ημέρα της διοργάνωσης. Μας παράπεμψε επίσης σε πρόσφατη έρευνα (The Impact of Book Fairs) του Advisory Board for the Arts (του μεγαλύτερου διεθνούς οργανισμού για τον πολιτισμό) που έχει αναρτηθεί στο site του ιδρύματος, και η οποία αναφέρει ότι οι εκθέσεις βιβλίου έχουν μεγάλη επίδραση όχι μόνο στον εκδοτικό κλάδο, αλλά και στη γενικότερη πολιτιστική δραστηριότητα, στην οικονομία των πόλεων, στην επισκεψιμότητα και στην εικόνα τους, καθώς και στην πολιτιστική διπλωματία. Μένει να δούμε τον σχεδιασμό του ΕΛΙΒΙΠ για την επόμενη χρονιά. Προς το παρόν ο κ. Μπακουνάκης δεν έδωσε περισσότερα στοιχεία – «όταν είμαι απολύτως σίγουρος, θα τα ανακοινώσω» είπε χαρακτηριστικά. Το μόνο hint ήταν ότι και του χρόνου, η τιμώμενη χώρα θα είναι ευρωπαϊκή.
Ορατότητα
Φέτος η έκθεση επιδίωξε να γίνει πιο ορατή στην πόλη και στους ανθρώπους της, μια προσπάθεια που θα ενταθεί περισσότερο στο μέλλον. Με παρουσία από το αεροδρόμιο μέχρι το δημαρχείο και σε κεντρικά σημεία της πόλης, με συμμετοχικές δράσεις που έφταναν παντού μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με τη δική της λίστα τραγουδιών που εμπλουτίστηκε και από το κοινό και διατηρείται και με το πέρας της έκθεσης ή με διαδραστικά κουίζ. Επίσης φαίνεται πως η διοργάνωση θέλει να ακούσει τη γνώμη του κοινού και των ανθρώπων του χώρου του βιβλίου, γι’ αυτό και έφτιαξε online έρευνα, τα αποτελέσματα της οποίας υποθέτω ότι θα αξιοποιηθούν για την επόμενη χρονιά.
Ιταλικό περίπτερο και εκθέσεις
Πολύ καλαίσθητο το ιταλικό περίπτερο (ειδικά σε σύγκριση με το περσινό) – παρόλο που η κοπέλα της υποδοχής δεν γνώριζε τον σκιτσογράφο Hugo Pratt και ως εκ τούτου δεν μπόρεσε να με κατατοπίσει για τον χώρο που φιλοξενούσε την έκθεση με αφίσες του. Την ανακάλυψα μόνη μου -ήταν στο κτίριο 12- κάπως εξοβελισμένη θα έλεγα και παραμελημένη. Θα την προτιμούσα σε κεντρικό σημείο με φωτισμό ανάλογο με το μπόι του Corto Maltese. Την ίδια εντύπωση είχα και με το χρονολόγιο του Camilleri που είχε αναρτηθεί στο κτίριο 14, αλλά μάλλον είμαι δύσκολος πελάτης. Ιδιαίτερη αναφορά οφείλω στα εξαιρετικά negroni που μας κέρασαν οι Ιταλοί την πρώτη ημέρα της έκθεσης.
Παιδική και Εφηβική Γωνιά
Παιδιά και έφηβοι επέστρεψαν φέτος στο βασικό τμήμα της έκθεσης. Το κτίριο 12, εκτός από το ότι είναι πιο απομονωμένο, επιπλέον είχε κριθεί ακατάλληλο από τους εκδότες παιδικών βιβλίων, οι οποίοι ζήτησαν και πέτυχαν την ενσωμάτωσή τους στο κτίριο 13. Η αλήθεια είναι ότι μάλλον άξιζε η «θυσία» κάποιων περιπτέρων στο κεντρικό κτίριο, μια και τα πολλά παιδιά όλων των ηλικιών που κατέκλυζαν τον χώρο, έφεραν μαζί τους έναν αέρα γιορτής που συνήθως λείπει από τόσο μεγάλες διοργανώσεις.
Μικρές γλώσσες
Εντυπωσιάστηκα με τη συζήτηση που έγινε στο πλαίσιο του European Union Prize for Literature-EUPL (Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης). Συμμετείχαν δύο συγγραφείς που το έχουν λάβει στο παρελθόν, η Raquel Martínez-Gómez από την Ισπανία και η Lidija Dimkovska από τη Βόρεια Μακεδονία, καθώς και ο δικός μας Μάκης Μαλαφέκας, υποψήφιος στη βραχεία λίστα για το φετινό βραβείο. Έγινε μια μεγάλη συζήτηση σχετικά με τη διείσδυση των «μικρών γλωσσών» στο εξωτερικό από την οποία διαπίστωσα με θλίψη πόσο πίσω είμαστε (και) σε αυτόν τον τομέα: Τα βιβλία της Dimkovska έχουν μεταφραστεί σε 30 γλώσσες!
Εκκλησιαστικά βιβλία
Στα μείον, η μεγαλειώδης παρουσία των εκδόσεων με εκκλησιαστικά και θρησκευτικά βιβλία, βίους αγίων κλπ. και οι ανάλογες εκδηλώσεις με ιερείς που δεν συνάδουν ιδιαίτερα με το ύφος της έκθεσης – και δεν αναφέρομαι σε ζητήματα πίστης. Όπως νιώθω περίεργα όποτε βλέπω νέους ανθρώπους να σταυροκοπιούνται όποτε περνάνε από εκκλησίες, έτσι δεν θα σταματήσει ποτέ να με εντυπωσιάζει η κοσμοσυρροή σε ένα θρησκευτικό περίπτερο και μάλιστα 60 τετραγωνικών! Είχα καιρό να δω τόσους ρασοφόρους με μικρόφωνα και κυρίως, τόσο αφοσιωμένο κοινό.
Διαμαρτυρία για το Ισραήλ
Στην έκθεση συμμετείχε και η πρεσβεία του Ισραήλ, υπό την αιγίδα της οποίας είχε προγραμματιστεί η εκδήλωση «Μεταβαλλόμενα τοπία της εβραϊκής λογοτεχνίας» με προσκεκλημένο τον Ισραηλινό συγγραφέα Oded Wolkstein (διαβάστε τη συνέντευξή του στην Athens Voice). Η υπόθεση είναι γνωστή. Η εκδήλωση ακυρώθηκε μετά από παρέμβαση με πανό στον χώρο της. Πολλά γράφτηκαν έκτοτε, εκδότες και συγγραφείς κονταροχτυπήθηκαν για άλλη μια φορά στην ψηφιακή αρένα, ενώ το ΕΛΙΒΙΠ διευκρίνισε ότι «καταδικάζει κάθε μορφή λογοκρισίας και δεν αποκλείει συγγραφείς, βιβλία, συζητήσεις, εκδότες και φορείς που διοργανώνουν εκδηλώσεις με περιεχόμενο εστιασμένο στη λογοτεχνία, στη γλώσσα και στον πολιτισμό. Η θέση αρχής του ΕΛΙΒΙΠ είναι ότι οι διεθνείς εκθέσεις βιβλίου αποτελούν πλατφόρμες ελευθερίας, ανταλλαγής ιδεών και διαλόγου, καθώς και πολιτιστικές γέφυρες για τη δημοκρατία και την πολυφωνία.» «Μήπως, ωστόσο, να αφήναμε τις πρεσβείες απ’ έξω την επόμενη χρονιά;», ρωτήσαμε τον κ. Μπακουνάκη.
Αριθμός επισκεπτών
Το θέμα της μέτρησης των επισκεπτών της έκθεσης παραμένει ανοιχτό, παρότι το know-how είναι διαθέσιμο εντός και εκτός ΕΕ. Μια λύση, είπε ο Ν. Μπακουνάκης, θα ήταν να μπει ένα συμβολικό εισιτήριο, πιθανόν χωρίς αντίτιμο. Αυτό βέβαια θα απαιτούσε μια πλήρη αναδιάρθρωση του χώρου, ο οποίος αυτή τη στιγμή έχει πολλές εισόδους, οι περισσότερες από τις οποίες προς το παρόν δεν ελέγχονται.
Η πόλη
Όσο για τη Θεσσαλονίκη, εκτός από τα συνήθη περί ωραίας νύφης του Θερμαϊκού κλπ., ομολογώ ότι με εξέπληξε ευχάριστα και η καθαριότητά της, ένα προνόμιο που αν και αυτονόητο δεν απολαμβάνουμε δυστυχώς εμείς εδώ στην Αθήνα. Εννοείται ότι με το μετρό ένιωσα σαν μικρό παιδί και το εκμεταλλεύτηκα δεόντως για τα καθημερινά πηγαινέλα. (Μπουγάτσα με τυρί, δυστυχώς, δεν έφαγα.)
INFO: Δελτία Τύπου, βίντεο στο www.thessalonikibookfair.gr και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης @thessalonikibookfair και @elivip. Φωτογραφικό υλικό ΕΔΩ. Επιλεγμένα στιγμιότυπα της 21ης ΔΕΒΘ και ΕΔΩ.
