από την Αλεξάνδρα Χαΐνη
Σε ένα από τα επεισόδια της εξαιρετικής σειράς «Οι κεραίες της εποχής μας» (ΕΡΤ, 2006-2013), ο Ανταίος Χρυσοστομίδης και η Μικέλα Χαρτουλάρη επισκέπτονται τον Paul Auster στο διαμέρισμά του στο Μπρούκλιν. Βρισκόμαστε στο 2008, στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του Ομπάμα. Οι τρεις τους συζητάνε για πολιτική, για την πορεία του Auster στα γράμματα, για τον τρόπο που γράφει. Κάποια στιγμή, και ενώ το γύρισμα πλησιάζει προς στο τέλος του, χτυπάει το κουδούνι. Για κάποιο λόγο ανοίγει την πόρτα ο ίδιος ο Χρυσοστομίδης. Το περιστατικό θα καταγράψει αργότερα στο βιβλίο του, Οι κεραίες της εποχής μας. Ταξιδεύοντας με συγγραφείς απ’ όλο τον κόσμο (Εισαγωγή Μικέλα Χαρτουλάρη, εκδόσεις Καστανιώτη): «Μπαίνει μια πολύ ωραία γυναίκα με μεγάλα μαύρα γυαλιά και μια μεγάλη καπελαδούρα στο χρώμα της άμμου. Έχει την άνεση χολιγουντιανής σταρ. “Γεια σε όλους! Δεν τελειώσατε ακόμα;” ρωτάει. “Σε λίγο, δεν θα αργήσουμε πολύ”, απαντάει ο Όστερ. “Ωραία”, απαντάει εκείνη, “γιατί μας περιμένουν για φαγητό”. Και ανεβαίνει την ξύλινη σκάλα που οδηγεί στους πάνω ορόφους. Είναι η Σίρι Χούστβεντ, συγγραφέας και σύζυγος του Όστερ». Η σκηνή δεν κόπηκε στο μοντάζ, και αποτελεί ομολογώ μια πολύ ωραία νότα – ακόμη και αν υποθέσουμε ότι ήταν σκηνοθετημένη εκ των προτέρων από το ζεύγος Auster- Hustvedt.
Η Siri Hustvedt έζησε παντρεμένη με τον Paul Auster για 43 χρόνια, μέχρι τον θάνατό του από καρκίνο του πνεύμονα στις 30 Απριλίου 2024, στο ίδιο σπίτι όπου είχαν συναντηθεί μαζί τους δεκαέξι χρόνια νωρίτερα οι Χρυσοστομίδης-Χαρτουλάρη. Γνωρίστηκαν όσο εκείνη ολοκλήρωνε το διδακτορικό της στο πανεπιστήμιο Columbia και ενώ ο Auster ήταν ακόμη παντρεμένος αλλά σε διάσταση, με την επίσης συγγραφέα Lydia Davis με την οποία είχε αποκτήσει έναν γιο, τον Daniel.
Παντρεύτηκαν το 1982 και το 1987 γεννήθηκε η κόρη τους Sophie, επιτυχημένη στιχουργός και μουσικός σήμερα, από την οποία λίγο πριν πεθάνει, ο Αμερικανός συγγραφέας είχε τη χαρά να γνωρίσει ένα εγγόνι, τον Miles.
Όσο έζησαν μαζί, η Hustvedt και ο Auster έγραψαν συνολικά περισσότερα από 30 μυθιστορήματα και διηγήματα, αρκετά μη μυθοπλαστικά έργα και κάποιες ποιητικές συλλογές. Ο Auster εξέδωσε επίσης πέντε memoirs, με πρώτο το The Invention of Solitude (1982) που κυκλοφόρησε στα ελληνικά από το Μεταίχμιο το 2022 ως Η επινόηση της μοναξιάς, σε μετάφραση Σταυρούλας Αργυροπούλου και τελευταίο το Report from the Interior (2013).
Κατάθεση ψυχής
Το Ιστορίες Φαντασμάτων, όμως, που εκδίδεται αυτές τις ημέρες από το Μεταίχμιο σε μετάφραση Ιωάννας Ηλιάδη, είναι το πρώτο αυτοβιογραφικό βιβλίο της Siri Hustvedt. (Σημείωση: τα αποσπάσματα που ακολουθούν είναι δική μου μετάφραση, καθώς όταν έγραφα αυτό το κείμενο το βιβλίο δεν είχε βγει ακόμη στα ελληνικά.)
Ξεκίνησε να το γράφει λίγο μετά τον θάνατο του Auster και πέρα από κατάθεση ψυχής για μια συναρπαστική ιστορία έρωτα, λογοτεχνίας, αλλά και έρωτα για τη λογοτεχνία, συνιστά επίσης μια σημαντική μαρτυρία σχετικά με την πολιτικο-κοινωνική και πολιτιστική κατάσταση της Αμερικής τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες.
Το διάβασα στα αγγλικά, λίγο αφότου κυκλοφόρησε σε e-book και παρόλο που αρχικά ήμουν επιφυλακτική -όπως μου συμβαίνει πάντα όταν διαβάζω αυτοβιογραφίες-, κυριολεκτικά δεν ήθελα να τελειώσει.
Υπήρχαν βέβαια μερικές ακόμη παράμετροι που το προκάλεσαν αυτό, καθώς όσο βυθιζόμουν στις Ιστορίες φαντασμάτων είχα ένα είδος déjà vu – τηρουμένων των αναλογιών πάντα: Η μητέρα μου πέθανε το 2008 από καρκίνο του πνεύμονα. Από την ημέρα που διαγνώστηκε έζησε περίπου ενάμιση ακόμη χρόνο, όσο δηλαδή και ο Auster, ενώ ο πατέρας μου έφυγε το 2024 μετά από μια άσχημη πτώση μέσα στο σπίτι του, με λίγους μήνες διαφορά μόνο από τον Αμερικανό συγγραφέα του οποίου υπήρξε μεγάλος φαν. Ο Auster έγραψε το κύκνειο άσμα του, Μπαουμγκάρτνερ (μετ. Ιωάννα Ηλιάδη, εκδ. Μεταίχμιο), αφότου διαγνώστηκε. Το βιβλίο κυκλοφόρησε ενόσω βρισκόταν ακόμη σε θεραπεία· εγώ το διάβασα μετά τον θάνατο του πατέρα μου και έκλαψα με λυγμούς. Σε μια συνέντευξη που με είχαν ρωτήσει ποιο βιβλίο θα διάλεγα να γίνει ταινία, είπα αυτό, γιατί για κάποιον λόγο, μου τον θύμιζε. Ο πατέρας μου άφησε πίσω την αγαπημένη του σύντροφο με την οποία έκτοτε έχω βρεθεί ακόμη πιο κοντά. Στα λόγια της Hustvedt αναγνώρισα εκείνα της Μ, η οποία αναπολεί τις στιγμές που πέρασε με τον πατέρα μου, τον βλέπει και τον ακούει διαρκώς, ενώ πολλές φορές μιλάει για εκείνον σαν να βρίσκεται ακόμη στο πλάι της.
Η αίσθηση του χρόνου
«Είμαι ζωντανή. Ο σύζυγός μου Paul Auster είναι νεκρός.» Έτσι ξεκινάει το βιβλίο της η Hustvedt και συνεχίζει λέγοντας ότι παρόλο που είχε πολλές φορές σκεφτεί πώς θα ήταν η ζωή της χωρίς εκείνον, αυτό που δεν μπορούσε ποτέ να φανταστεί είναι το πόσο «διαστρεβλωμένη και πέρα από κάθε αναγνώριση» θα ήταν η αίσθησή της για το χρόνο. Θυμάται τι έχει να κάνει και την επόμενη στιγμή το ξεχνάει, φτάνοντας να φοβάται ότι θα χάσει τον προσανατολισμό της.
Έχοντας ασχοληθεί και η ίδια για χρόνια με τη νευρολογία και την ψυχανάλυση, ούσα όμως ταυτόχρονα αρκετά πραγματίστρια και προσγειωμένη, απορεί με το πόσο δυσκολεύεται να λειτουργήσει μετά τον θάνατο του άντρα της. Τον βλέπει, τον μυρίζει, παντού. Δεν μπορεί να απλωθεί στο κρεβάτι, νιώθει ότι δεν θα καταφέρει να περπατήσει. Πιέζει τον εαυτό της να χωνέψει ότι δεν θα τον πάρει ξανά τηλέφωνο, δεν θα του μαγειρέψει, δεν θα νιώσει το άγγιγμά του όταν γυρίσει το βράδυ, μια σειρά από ατελείωτα «δεν».
Ο πόνος της σωματικοποιείται: δυσκολεύεται να αναπνεύσει, έχει ταχυκαρδίες. Δεν μπορεί να κοιμηθεί χωρίς φαρμακευτική αγωγή. Μετά από πολλά χρόνια (ευεργετικής, όπως γράφει) ψυχοθεραπείας, αναζητά βοήθεια εκ νέου. Ο θάνατος του συντρόφου, λέει, είναι σαν ακρωτηριασμός. Παραπέμπει σε σχετική βιβλιογραφία της νευροφυσιολογίας για να συγκρίνει τα συναισθήματά της ως χήρας με το σύνδρομο του μέλους-φάντασμα, της αίσθησης ότι ένα ακρωτηριασμένο ή χαμένο άκρο εξακολουθεί να υπάρχει και να λειτουργεί. Αναρωτιέται γιατί οι άνθρωποι φοβούνται τις λέξεις θάνατος, χήρα και δηλώνει αποφασισμένη να λέει στο εξής τα πράγματα με το όνομά τους, όπως άλλωστε της είχε μάθει από νωρίς η Νορβηγίδα μητέρα της: «Τι θα πει “έφυγε”. Οι άνθρωποι δεν φεύγουν. Πεθαίνουν.»
Χρόνια και βιβλία
Και μαζί με όλον αυτό τον πόνο και την προσπάθεια να διαχειριστεί το πένθος, γράφει για τα κοινά τους χρόνια. Για το πώς γνωρίστηκαν, για την αρχή της σχέσης τους όταν εκείνος την άφησε για να επιστρέψει στην πρώτη του σύζυγο για χάρη του παιδιού τους που αντιμετώπιζε προβλήματα· για τις ερωτικές επιστολές που του έστελνε εκείνο το διάστημα χωρίς να γνωρίζει αν υπήρχε πιθανότητα να τον ξανακερδίσει. Μιλάει ακόμη για το τραγικό γεγονός του θανάτου του πρώτου του εγγονιού που οδήγησε τελικά στον χαμό και του γιου του Daniel και τη θλίψη που ένιωθε ο Auster μετά από αυτή την τραγωδία. Δεν κάνω spoiler, όλα αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά.
Βέβαια, μεγάλο κομμάτι της αφήγησης αφορά τα βιβλία που έγραψαν όσο ζούσαν μαζί αλλά και τις μακροσκελείς συζητήσεις τους για τα βιβλία τρίτων. Αναγνωρίζει το πόσο την επηρέασε – και το αντίστροφο όμως. Ο ένας διάβαζε ενδελεχώς τη δουλειά του άλλου πριν πάρει το δρόμο της προς τους εκδότες. Οι παρατηρήσεις του ήταν καίριες για εκείνην, όπως φαίνεται και οι δικές της για εκείνον. Κάποιες φορές ένιωθε ότι οι ήρωές τους μπερδεύονταν, αλληλοσυμπληρώνονταν, όπως κατά μια έννοια και οι προσωπικότητές τους. Δε λένε άλλωστε ότι οι άνθρωποι που έχουν περάσει πολλά χρόνια μαζί αρχίζουν να μοιάζουν μεταξύ τους; Ότι ο ένας κοπιάρει ασυναίσθητα τις συνήθειες του άλλου, ακόμη και τις γκριμάτσες ή τα τικ του; «Εάν είχαμε ζήσει μαζί εκατό ακόμη χρόνια θα είχαμε γίνει ένας άνθρωπος», της είχε πει κάποια στιγμή ο Auster.
Παρόλη ωστόσο την αδιαμφισβήτητη αγάπη και τον θαυμασμό της για τον μεγάλο Αμερικανό συγγραφέα, δεν τον μυθοποιεί. «Ζω σε ένα στοιχειωμένο σπίτι, που κατοικείται από το φάντασμα που φτιάξαμε μαζί, ένα “μαζί” που δεν υπάρχει πια, τουλάχιστον στο παρόν, το οποίο όμως έχει διαποτίσει όλα τα δωμάτια. […] Όμως σκοτεινά και ασαφή σύννεφα σε σχέση με εκείνον [τον Paul] είναι επίσης παρόντα όσο γράφω», εξομολογείται.
Πολιτικό πένθος
Από την αφήγηση δεν λείπει και η στάση του ζεύγους απέναντι στο πολιτικοκοινωνικό γίγνεσθαι. Όσες ελπίδες τους ενέπνευσε η εκλογή Ομπάμα το 2008, τόση οργή και απογοήτευση ένιωσαν με την πιθανότητα μιας δεύτερης θητείας Τραμπ. Έχει ενδιαφέρον το ότι ο Auster, όσο ήταν εν ζωή, αλλά και η Hustvedt (ως ένα σημείο τουλάχιστον) αποφεύγουν να κατονομάσουν τον νυν Αμερικανό πρόεδρο. O μεν τον αναφέρει ως «45ο» (πρόεδρο των ΗΠΑ), η δε και ως «47ο», μέχρι που κάποια στιγμή, όταν κατά πως φαίνεται το ποτήρι ξεχείλισε, καταφεύγει σε ονομαστική, σχεδόν καταγγελτική, αναφορά στον ίδιο και στους συνεργάτες του. «Δεν μπορώ να μετρήσω το ποσοστό που ο θάνατος του Paul ενέτεινε τόσο τον πολιτικό μου φόβο όσο και την αίσθηση της αδυναμίας μου, αλλά ξέρω ότι το έκανε. Οι πενθούντες επιθυμούν το αδύνατο: Θέλουμε τους νεκρούς πίσω στη ζωή μας. Το πολιτικό πένθος έρχεται από την ίδια αίσθηση ματαιότητας. Πώς μπόρεσαν να τον ψηφίσουν όλοι αυτοί οι άνθρωποι; Τι μπορώ να κάνω εγώ;»
Ο πολιτικός σχολιασμός τους όμως ξεπερνάει τα σύνορα των ΗΠΑ. Στο βιβλίο γίνονται αναφορές στον πόλεμο στην Ουκρανία και ακόμη πιο συχνά στη Γάζα. Υπενθυμίζω ότι ο Auster ήταν Εβραίος, χωρίς να είναι θρήσκος. Παρόλα αυτά δε δίστασε να στηλιτεύσει την κατάσταση στο Ισραήλ: «Ο Paul έζησε αρκετά για να δει τον Νετανιάχου και την ακροδεξιά κυβέρνησή του να ξεκινά το αιματοκύλισμα στη Γάζα. Έζησε αρκετά για να συζητήσει μαζί μου τα ακαδημαϊκά debates για το αν το Ισραήλ διέπραξε γενοκτονία στη Γάζα.» Παρόμοια ήταν η στάση του και απέναντι στον Ερντογάν. Το 2012 αρνήθηκε να επισκεφθεί την Τουρκία μετά από πρόσκληση του Τούρκου προέδρου, λόγω της έλλειψης ελευθερίας λόγου στη χώρα και επειδή συγγραφείς και δημοσιογράφοι φυλακίζονται. Ο Ερντογάν τον είχε χαρακτηρίσει δημοσίως τότε, «αδαή άνθρωπο».
Γράμματα-φαντάσματα
Μεγάλο τμήμα του βιβλίου κατέχουν δύο σειρές επιστολών τις οποίες η Hustvedt έχει ενσωματώσει ατόφιες (πέρα από τις ερωτικές, που του είχε γράψει στην αρχή της σχέσης τους). Οι πρώτες, που είναι ουσιαστικά σε μορφή email, γράφτηκαν από την ίδια και έχουν ως παραλήπτες τους στενούς φίλους του Auster, τους οποίους ενημέρωνε συχνά πυκνά για την κατάσταση της υγείας του. Οι δεύτερες, που έχουν και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, είναι κανονικές επιστολές (ο Auster δεν χρησιμοποιούσε υπολογιστή) που άρχισε να συνθέτει ο συγγραφέας αφότου διαγνώστηκε, προς τον εγγονό του Miles. Εκεί γράφει για τη ζωή του, για τη κόρη του και τον γαμπρό του (με τον οποίο είχε πολύ στενή σχέση), για τη «Mormor» (το νορβηγικό υποκοριστικό για τη λέξη «γιαγιά»), για τους προ-παππούδες του, για την πορεία της αρρώστιας του. Στόχος του ήταν να τις βγάλει σε βιβλιαράκι, αλλά δυστυχώς δεν πρόλαβε. Παραμένουν όμως μια κληρονομιά μοναδική για τον Miles.
Λίγο πριν πεθάνει, και συγκεκριμένα στις 27 Απριλίου του 2024, ο Paul Auster είχε πει «ότι θέλει να επιστρέψει ως φάντασμα», γράφει η Hustvedt και καταλήγει: «Αφηγούμαι ιστορίες φαντασμάτων. Τα γράμματα που έγραψε [για τον Miles] είναι επίσης φαντάσματα».
Who is who: Η Σίρι Χούστβεντ γεννήθηκε το 1955 στο Νόρθφιλντ της Μιννεσότα από Νορβηγίδα μητέρα και Αμερικανό πατέρα. Σπούδασε ιστορία και λογοτεχνία. Το 1978 μετακόμισε στη Νέα Υόρκη και το 1986 έλαβε το διδακτορικό της στην Αγγλική Λογοτεχνία από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια. Εμφανίστηκε στα γράμματα το 1981, δημοσιεύοντας ποιήματά της στο περιοδικό The Paris Review. Έχει εκδώσει μια ποιητική συλλογή, επτά μυθιστορήματα, δύο συλλογές δοκιμίων και αρκετά βιβλία non-fiction. Πολλά από τα βιβλία της κυκλοφορούν στα ελληνικά από διάφορους εκδοτικούς οίκους. Το τελευταίο της, Ιστορίες φαντασμάτων, θα κυκλοφορήσει αυτες τις ημέρες από τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε μετάφραση Ιωάννας Ηλιάδη.
Info: sirihustvedt.net.
Siri Hustvedt, Ιστορίες Φαντασμάτων, μτφρ. Ιωάννα Ηλιάδη, Μεταίχμιο
