από την Αλεξάνδρα Χαΐνη
Θα ξεκινήσω αυτό το κείμενο με την τελευταία λέξη του Γιάννη Μπασκόζου στην πρόσφατη παρουσίαση έντεκα νέων ελληνικών μυθιστορημάτων (10+1 προτάσεις ελληνικής πεζογραφίας): «Ιδιαίτερο!». Πράγματι, το βιβλίο της Ελένης Στελλάτου «Καιρός των κρυστάλλων» (Πόλις, 2025), είναι «ιδιαίτερο», είναι ξεχωριστό. Είναι χαμηλότονο και βραδυφλεγές, αλλά συνάμα ρυθμικό και ευφυές.
Δεν μπορείς εύκολα να το ταξινομήσεις. Δεν είναι μαγικός ρεαλισμός, ούτε βέβαια ανήκει στη λογοτεχνία του φανταστικού. Έχει γερές δόσεις συμβολισμού και θα έλεγα ότι διέκρινα μια συγγένεια, αν όχι πρώτου, έστω τρίτου, βαθμού, με την Olga Tokarczuk (Πολωνία, 1962) και τη Hannah Kent (Αυστραλία, 1985), παρότι η τελευταία γράφει μυθοπλασία βασισμένη κυρίως σε ιστορικά γεγονότα.
*
Τι είναι όμως ο «Καιρός των κρυστάλλων»; Η ιστορία μας μεταφέρει σε έναν απροσδιόριστο τόπο και χρόνο, σε κάποια παραθαλάσσια, ισπανόφωνη μάλλον κωμόπολη, μια εποχή που η χρήση της τεχνολογίας είναι περιορισμένη, η επαφή με τον «πολιτισμό» επίσης, ενώ οι καιρικές συνθήκες το περισσότερο διάστημα είναι οριακά πολικές.
Στο επίκεντρο, ένας ιός που εξαπλώνεται στην πόλη με μυστηριώδεις και ακατάληπτους από την κλασική ιατρική τουλάχιστον, τρόπους. «Ασθενής μηδέν», η Ιρένε Μέντες, η οποία λίγες ημέρες πριν τον γάμο της θα δει το σώμα της να αποκτά μια ασυνήθιστα παγωμένη όψη και μια δυσάρεστη δυσκαμψία και τις φλέβες της να διαγράφονται «σαν ένας χάρτης που δεν οδηγεί πουθενά», φτάνοντας να μετατραπεί σε «ένα πορσελάνινο εκμαγείο». Το οποίο, ανήμερα του γάμου της και ενώ ετοιμάζεται να χορέψει τον γαμήλιο χορό με τον αγαπημένο της Μάρκους Σεμπρούν, με την πρώτη επαφή θα κρυσταλλοποιηθεί ολοκληρωτικά για να διαλυθεί στη συνέχεια σε χίλια κομμάτια. Ο Μάρκους θα μεταφέρει τα θρύψαλά της στον ντρογκερίστα Εμμανουέλ Περόν, με την ελπίδα/οδηγία να την επαναφέρει στη ζωή.
Από εκεί και πέρα η κρυσταλλοποίηση θα πάρει διαστάσεις επιδημίας, με ραγδαία διασπορά σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, τα φύλα και τις ηλικίες.
Ο Περόν, ιδιοσυγκρασιακός και μοναχικός, ένας σαμάνος που κατέχει όλα τα μυστικά των χημικών ενώσεων, των βοτάνων και των ανθοϊαμάτων, θέλοντας και μη θα αναλάβει να εξιχνιάσει το μυστήριο. Σταδιακά, μεθοδικά, παρακολουθεί με προσήλωση τα συμπτώματα της νόσου, η οποία δείχνει να εξελίσσεται ερήμην κάθε προσπάθειας για θεραπεία, θα συνειδητοποιήσει την αληθινή, τη βαθύτερη αιτία που οδήγησε σε αυτή την τραγωδία.
Συνδέοντας πρόσωπα, κουβέντες και στοιχεία που θα μελετήσει ενδελεχώς, όπως άλλωστε έχει μάθει τηρώντας για χρόνια την ντρογκερία που έχει κληρονομήσει από τον πατέρα του, θα βγάλει τα συμπεράσματά του, τα οποία του αποκαλύπτουν ότι η φύση της ασθένειας ξεπερνάει όλα όσα ήξερε -επιβεβαιώνοντας όμως ταυτόχρονα όλα όσα φοβόταν-, μέχρι τη στιγμή που ξέσπασε.
Δεν θα πω περισσότερα για την υπόθεση του βιβλίου. Μόνο ότι η ασθένεια, το ράγισμα και η αναπόφευκτη διάλυση, μπορούν να διαβαστούν ως μια αλληγορία για τη διαρραγή των σχέσεων εμπιστοσύνης και της κοινωνικής συνοχής, για την έλλειψη ενσυναίσθησης και σεβασμού προς το διαφορετικό, για την απομάκρυνση από τη φύση.
Προσοχή, η Στελλάτου δεν γράφει ένα διδακτικό μυθιστόρημα, δεν κουνάει το δάχτυλο, δεν δίνει οδηγίες ούτε αναπαράγει στερεοτυπικές εικόνες και απόψεις. Αντιθέτως θα έλεγα. Και παρόλο που είναι λογικό το βιβλίο να παραπέμπει στο πρόσφατο συλλογικό τραύμα της πανδημίας (δεν είναι τυχαίο που η ίδια το έχει αφιερώσει «Σε όσους έγιναν ήρωες παρά τη θέλησή τους»), παραμένει ένα τρυφερό και διακριτικό αφήγημα, ενώ η ίδια η συγγραφέας δεν φαίνεται εν τέλει να χάνει την πίστη της στο ανθρώπινο είδος.
Ήρωας-αντιήρωας
Εξού, πιστεύω, και πλάθει έναν ήρωα-αφηγητή μοναδικό. Γιατί ο Εμμανουέλ Περόν, αφανής, διαφανής για την ακρίβεια -ένα «φάντασμα» για τους συμπολίτες του, καθότι αλμπίνος-, μέχρι τη στιγμή που ο Μάρκους θα περάσει το κατώφλι του με τα υπολείμματα της Ιρένε, όχι μόνο θα σηκώσει στους εύθραυστους ώμους του όλη την τύχη των συμπολιτών του, αλλά ταυτόχρονα θα έρθει αντιμέτωπος με τα δικά του τραύματα, τα οποία θα αποκαλυφθούν σε μια παράλληλη αφήγηση, στοιχειώνοντας τα όνειρά του. Θα βγει αλώβητος από όλο αυτό, άραγε;
Το σίγουρο είναι ότι στο πλευρό του -και απέναντί του όμως- θα βρεθούν πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι θα λειτουργήσουν καταλυτικά. Από τη μια η Νένα, η ηλικιωμένη πλέον οικονόμος της οικογένειάς του που συνεχίζει να τον φροντίζει σαν να είναι «ακόμη οκτώ χρονών» και να έχει «μόλις μείνει ορφανός από μητέρα», ο γιατρός Μέντες που θα του ψελλίσει το κλειδί του γρίφου, η Μαρία Λουίζα που θα ξυπνήσει μέσα του συναισθήματα που δεν ήξερε καν ότι κοιμούνταν, η πολύτιμη αδερφή Παλόμα, ο ανασύσταγος Χαβιέρ Ζανέιρο, και από την άλλη όλοι εκείνοι οι άπιστοι Θωμάδες που τον θεωρούν υπεύθυνο και τον λοιδορούν αμετανόητοι.
Η Στελλάτου σέβεται και αγαπάει όλους τους ήρωές της, καλούς και κακούς. Τους παρουσιάζει ολοκληρωμένους, αληθοφανείς, φροντίζοντας με συνέπεια να μην αφήνει κενά και απορίες σε σχέση με το ρόλο τους στην εξέλιξη της ιστορίας.
Ακριβής και λεπτολόγος
Με σπουδές φαρμακευτικής και φιλοσοφίας της τέχνης, έχει μάθει άλλωστε να είναι ακριβόλογη, όχι απαραίτητα λιτή αλλά όσο αναλυτική χρειάζεται. Σε πολλά σημεία δε, ο λόγος της είναι ποιητικός και κάποιες φορές αρκετά λοξός, γεννώντας αναπάντεχες παρομοιώσεις και μεταφορές. Αντιγράφω 2-3 από τις πολλές που ξεχώρισα: Όταν πχ. αναφέρεται στη Νένα: «Είναι εύσωμη και δυνατή, οι δουλειές της δεν τελειώνουν ποτέ, κι αυτό της δίνει μια καλή δικαιολογία για να μην πεθάνει.» Ή στον τρόπο που μιλούσε η μητέρα του με τη φίλη της: «και οι φράσεις τους, σαν αόρατα νήματα, ξεκινούσαν από τη μια κι έφταναν στην άλλη, νοερό πλεκτό που έμοιαζε αδύνατο να ολοκληρωθεί παρόλο που ποτέ δεν ξηλωνόταν, αντίθετα, φαινόταν ικανό να υφαίνεται για πάντα», αλλά και λίγο πιο κάτω για τον ίδιο: «η φωνή της …κάνει διπλή δουλειά τώρα, μου απευθύνεται και ταυτόχρονα συναρμολογεί αναμνήσεις από έναν κήπο…». Και αλλού: «τα γκρίζα μαλλιά του ηλεκτρισμένα και ατίθασα γύρω από το κεφάλι του, σαν να τα φυσάει ένας εσωτερικός άνεμος».
Η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο, και μάλιστα στον ενεστώτα χρόνο, δίνει στο κείμενο αμεσότητα και στον αναγνώστη -εγώ τουλάχιστον την είχα αυτή την αίσθηση- την ευκαιρία να σταθεί στο πλάι του ήρωα-αφηγητή, να τον συντροφεύσει στο δύσκολο δρόμο του στο ημίφως και στο χιόνι, να συμμεριστεί τις αγωνίες του, την προσπάθειά του να επουλώσει παλιές και νέες πληγές με λιγοστά εφόδια.
Ναι, εν κατακλείδι, ο «Καιρός των κρυστάλλων» είναι ένα βιβλίο «ιδιαίτερο». Όπως ακριβώς το λέει κι ο Γιάννης, δηλαδή.
Who is who: Η Ελένη Στελλάτου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1978. Κατάγεται από το Πυργί Κεφαλονιάς. Σπούδασε Φαρμακευτική και Φιλοσοφία της Τέχνης. Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί επίσης η συλλογή διηγημάτων της «Το κόκκινο και το άσπρο».
Info: 
Ελένη Στελλάτου, «Καιρός των Κρυστάλλων» | Εκδόσεις Πόλις
