Η Βιέννη ενθουσιάζεται και ενθουσιάζει! (της Ξένης Δ.Μπαλωτή)

0
241

Ξένη Δ.Μπαλωτή

 

 

Αφιερωμένο στην Gerlinde Strauss

 

«Ο ενθουσιασμός είναι το ντελίριο της λογικής» έλεγε ο Γάλλος Αυτοκράτορας Ναπολέων Α’ και είχε δίκιο. Το δικό του «ντελίριο» να εισβάλει στη Ρωσία, αρχές του 1812, παρασέρνοντας μαζί του σε μία παρά φύση συμμαχία, την Αυστρία, είχε οδηγήσει τους Βιεννέζους σε ψυχολογική κατάπτωση.

Το μόνο που μπορούσε να τους κρατήσει ζωντανούς ήταν η μουσική. Είχαν ήδη ξαναδοκιμάσει αυτή τη γιατρειά και είχε αποδώσει. Άλλωστε, δεν ήταν τυχαίος ο μεγάλος αριθμός μουσικών που είχε παράξει η χώρα τους, ούτε βέβαια ο επίσης μεγάλος αριθμός ξένων συνθετών που είχαν επιλέξει τη Βιέννη για νέο τόπο κατοικίας τους, με πρώτο απ’όλους τον L.w.Beethoven.

Όμως, εκείνη η χρονιά του 1812 ήταν ιδιαίτερα δύσκολη. Τέλη Νοεμβρίου, σ’έναν ανοικτό χώρο στο κέντρο της Βιέννης, 5000 άτομα συγκεντρώθηκαν για να ακούσουν και να δουν 600 πρωταγωνιστές να ερμηνεύουν την όπερα του Georg Friedrich Haendel (1685-1759), βασισμένη στο λιμπρέτο του βρετανού Newburgh Hamilton (1691-1761), «Alexander’s Feast» (1736), δηλ. «Η γιορτή του Αλέξανδρου». Το έργο πραγματεύεται τη γιορτή που οργάνωσε ο Μέγας Αλέξανδρος όταν κατέλαβε την Περσέπολη (333 π.Χ.) και στο «ντελίριο» που τον οδήγησε η εταίρα Θαϊς να κάψει την πόλη.

Εν τούτοις, εκείνο το απόγευμα του 1812, στη Βιέννη, το έργο παρουσιάστηκε με τον τίτλο «Τιμόθεος ή η δύναμη της μουσικής». Το όνομα «Αλέξανδρος» καλό ήταν να αποφευχθεί. Η μεν σύγκριση του Ναπολέοντα Α’ με τον Μακεδόνα στρατηλάτη ήταν ήδη διαδεδομένη, Αυτοκράτορας δε της Ρωσίας δεν ήταν άλλος από τον Αλέξανδρο Α’ της δυναστείας των Ρομανώφ!

Ο Μέττερνιχ μπορεί να είχε προσδέσει τη χώρα του στο άρμα της Γαλλίας, αλλά ωστόσο η λογοκρισία του κατάφερνε να σώζει τα προσχήματα. Άλλωστε, ο «Τιμόθεος» ήταν μέρος της όπερας!

Αν η τεχνολογία της γρήγορης ενημέρωσης υπήρχε εκείνη την εποχή, οι Βιεννέζοι θα μάθαιναν ότι αυτό το βράδυ του Νοεμβρίου 1812, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, η όπερα έπρεπε να παιχθεί με το αρχικό της όνομα γιατί ο Ναπολέων Α’ επιστρέφοντας ηττημένος από την Μόσχα, στον ποταμό Μπερεζινά, «έκαψε» και τους τελευταίους στρατιώτες που του είχαν απομείνει.

Όμως η δύναμη της μουσικής, από σύμπτωση, λειτούργησε όπως έπρεπε. Με το τέλος της Όπερας του Haendel, ντελίριο χαράς κατέλαβε τους ακροατές. Ζητούσαν το έργο να ξαναπαιχτεί. Αμέσως, χωρίς δεύτερη σκέψη, ο Jozeph von Sonnleitner (1766-1835),  λιμπρετίστας μεταξύ άλλων του Fidelio του Beethoven, μπήκε μπροστά και πρότεινε να ιδρύσουν την «Εταιρεία των φίλων της μουσικής». Τον ακολούθησαν άλλοι 507 και πριν τελειώσει το 1812, ο Αυτοκράτορας της Αυστρίας Φραγκίσκος Α’ έλαβε το αίτημα να εγκρίνει τη δημιουργία του «Σωματείου των ντιλετάντηδων», δηλ. των ερωτευμένων με την μουσική ερασιτεχνών, όπως το αποκάλεσαν και όχι χωρίς λόγο. Από το 1812 έως το 1851, οι μουσικοί που ερμήνευαν τα έργα ήταν ερασιτέχνες, αλλά εξαιρετικά υψηλού επιπέδου. Μόνο μετά το 1852 καθιερώθηκαν οι επαγγελματίες μουσικοί.  Και τι μουσικοί!

Ο Αυτοκράτορας όχι μόνο αποδέχτηκε το αίτημα τους, αλλά τους παραχώρησε έδρα σε κτήριο στο κέντρο της Βιέννης και ο αδελφός του Ροδόλφος (1788-1831), μουσικός ο ίδιος και μαθητής του Beethoven, έγινε ο προστάτης και μαικήνας τους.

Έτσι, μία στιγμή ενθουσιασμού έγινε θεσμός που ενθουσιάζει έως και σήμερα.

Το 1863, ο Αυτοκράτορας Φραγκίσκος-Ιωσήφ, γνωστότερός μας ως σύζυγος της πριγκίπισσας Σίσσυ (της πραγματικής, όχι της Romy Schneider) χάρισε στην «Εταιρεία των φίλων της μουσικής» ένα οικόπεδο, μέρος της περιουσίας του, στην πλέον όμορφη και αριστοκρατική γωνιά της Βιέννης, εντός του αποκαλούμενου «Δακτυλιδιού» (Ringstrasse) και δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Καρόλου (Karlskirche), για να χτιστεί ένα Μέγαρο Μουσικής «που θα προάγει την μουσική σε όλους τους τομείς της».

Στις 6 Ιανουαρίου 1870, το Μέγαρο Μουσικής εγκαινιάστηκε.

Τέσσερα χρόνια μετά την τραυματική ήττα που υπέστη η Αυστρία από τον πρωσικό στρατό του Βίσμαρκ (1866), μόνο η μουσική θα μπορούσε να απαλύνει τον πόνο της. ‘Ήδη, από την επομένη κιόλας της ήττας, ο Johann Strauss (1825-1899) έλαβε παραγγελία από τον Johann Herbeck, τον Διευθυντή του «Σωματείου της  χορωδίας της Βιέννης» να συνθέσει ένα έργο χαρούμενο για να τονώσει το ηθικό των Αυστριακών. Το μεν ταμπεραμέντο του Strauss έφτασε έως την σύνθεση του πασίγνωστου «Στον όμορφο Γαλάζιο Δούναβη» (An der schönen blauen Donau), το δε προαναφερόμενο σωματείο δεν ήταν τίποτα λιγότερο από τη Χορωδία που ιδρύθηκε ταυτόχρονα με το «Σωματείο των ντιλετάντηδων» και που έμελε να γράψει τη δική της ιστορία στη χορωδιακή μουσική, ως Singerverein. Οι χορωδοί όπως και οι μουσικοί ήταν αρχικά ερασιτέχνες, αλλά το 1858 έγιναν επαγγελματίες και ένα χρόνο αργότερα ίδρυσαν δική τους Ορχήστρα.

Τα εγκαίνια του Μεγάρου Μουσικής ήταν εντυπωσιακά. Όχι από κοινωνικής απόψεως, αλλά αρχιτεκτονικής. Ο Δανός Thomas Hansen είχε αναγεννήσει την αρχαία Ελλάδα μέσα στην καρδιά της Βιέννης. Ο Τ.Hansen συνδέοντας τη δύναμη της μουσικής να δημιουργεί αισθήματα αγάπης με τον Ορφέα που νίκησε, με τον έρωτα του για την Ευρυδίκη, το θάνατο, έθεσε όλο το αρχιτεκτόνημα του υπό την προστασία του Ορφέα. Αυτός είναι και ο πρώτος ήρωας που συναντάμε στο βιεννέζικο Μέγαρο Μουσικής πριν ανέβουμε τα ελάχιστα πρώτα σκαλιά για να βρεθούμε στο εσωτερικό του.

Και εκεί, μας περιμένει μία δεύτερη έκπληξη: ο Hansen αποδεχόμενος την σκέψη πως η μουσική μπορεί να μας φτάσει έως τα ουράνια, έβαλε τις δύο αίθουσες συναυλιών (την Μεγάλη και την Μικρή ή Αίθουσα Brahms) στο δεύτερο όροφο συνδυάζοντας αφενός το αρχαιοελληνικό «τα καλά κόποις κτώνται» με το απόσπασμα από την «Ωδή της Χαράς» του Beethoven, το «όλοι οι άνθρωποι γίνονται αδέλφια…», για αποδείξει ότι η μουσική ακυρώνει κάθε κοινωνική διάκριση. Τα σκαλιά θα τα ανέβαιναν και οι φτωχοί και οι πλούσιοι. Είναι μία σταθερά που ισχύει ακόμη, παρά την εγκατάσταση των ασανσέρ τα οποία είναι διαθέσιμα μόνο για εξαιρετικά ηλικιωμένους και άτομα με κινητικά προβλήματα.

Και ο Hansen δεν σταμάτησε εκεί τους συμβολισμούς του. Με την είσοδο στην Μεγάλη Αίθουσα, αυτήν που όλοι βλέπουμε στην Πρωτοχρονιάτικη συναυλία, χωρητικότητας 2000 ατόμων, δύο σημεία τραβούν την προσοχή μας: η οροφή και το Εκκλησιαστικό Όργανο. Για την οροφή, ο Hansen επέλεξε τον θεό Απόλλωνα και τις 9 μούσες και για την περίπτωση που ο επισκέπτης δεν καταλάβει ότι οτιδήποτε συμβεί εκεί μέσα τελεί υπό «θεϊκή» παρακολούθηση, περιέβαλε το Όργανο με δύο Καρυάτιδες, όμοιες με αυτές του Παρθενώνα, για να δώσει την αίσθηση του ναού.

Ο Hansen πέτυχε από κάθε άποψη τους στόχους του. Το Μέγαρο Μουσικής της Βιέννης δεν είναι η «γκλαμουριά» που αποπνέει ο χώρος κάθε 1η Ιανουαρίου όταν η Φιλαρμονική Ορχήστρα της Βιέννης δίνει εκεί την καθιερωμένη συναυλία της, που από το 1959 παρακολουθούν 70 χώρες σε απευθείας μετάδοση. Είναι ένας ναός της μουσικής όπου οποιοσδήποτε «ντιλετάντης» ακροατής, από οπουδήποτε προερχόμενος και με χαμηλό αντίτιμο εισιτηρίου, μπορεί να μπαινοβγαίνει καθημερινά παρακολουθώντας μουσικές εκδηλώσεις. Όλη την καλλιτεχνική περίοδο γίνονται περί τις 750 μουσικές εκδηλώσεις, σε ημερήσια βάση προσφέρονται εκπαιδευτικά προγράμματα, η πλουσιότερη από ιδιωτικές Συλλογές Βιβλιοθήκη είναι ανοικτή σε κάθε ενδιαφερόμενο, το Ωδείο αποδέχεται μαθητές χωρίς κατώτατο ηλικιακό όριο και όλα αυτά με βασικό μότο τους τον τίτλο ενός βαλς του Johann Strauss «Ζήσε τη ζωή»!

Άλλωστε, ήταν ο Johann Strauss που διηύθυνε εκεί το έργο του, όταν για πρώτη φορά, επίσης το 1870, το Μέγαρο Μουσικής της Βιέννης απέκτησε μπαλέτο και καθιερώθηκε, όπως και για την Πρωτοχρονιάτικη Συναυλία, κάθε χρόνο ένα διήμερο, εντός του Ιανουαρίου, αφιερωμένο στο χορό.

Και τι δεν έγινε εκείνο το 1870! Ο Brahms δεν αρκέστηκε να είναι ο καλλιτεχνικός διευθυντής του μουσικού ναού, ούτε φάνηκε αυτάρεσκος γνωρίζοντας πως η «Μικρή Αίθουσα», η προορισμένη για έργα μουσικής δωματίου, θα είχε πλέον το όνομα του, αλλά ζήτησε από την Clara Schumann να εγκαινιάσει την αίθουσα με δικό της ρεσιτάλ πιάνου. Θέλαμε και άλλη απόδειξη ότι η μουσική γεννά αισθήματα αγάπης;

Κάπως έτσι πορευόταν η ζωή στο Μέγαρο Μουσικής του «Σωματείου των Φίλων της Μουσικής», όταν ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος διέλυσε την Αυστρο-ουγγρική Αυτοκρατορία, καθιστώντας την Αυστρία ένα μικρό κρατίδιο, που πριν προλάβει να ανασάνει ξεπετάχθηκε μέσα από τα σπλάχνα της ένας εγκληματίας, ο Α.Χίτλερ που την έπεισε ότι δεν έχει δική της εθνική ταυτότητα και ότι πρέπει να ενταχθεί στο γερμανικό ράιχ γιατί είχαν την ίδια γλώσσα και αυτό ήταν ένα «ακλόνητο» επιχείρημα. Το 1938, η Αυστρία ψήφισε το Anschluss δηλ. την προσάρτησή της από τη Γερμανία. Η ιστορία θα κρίνει εάν οι Αυστριακοί κατάλαβαν τότε ή αργότερα, τι είχαν κάνει. Το σίγουρο είναι πως η χρονιά που ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1939, γεμάτη δυσάρεστα προμηνύματα για την Ευρώπη, επιδείνωσε την κρίση ταυτότητας των Αυστριακών. Χρειαζόταν επειγόντως το γνωστό γιατρικό: τη μουσική. Έτσι γεννήθηκε η Πρωτοχρονιάτικη Συναυλία, σύμφωνα με την επίσημη ιστορία του θεσμού.

Ήταν όνειρό μου να παρακολουθήσω ένα κονσέρτο στην Μεγάλη Αίθουσα. Όταν το πέτυχα, άκουσα έργα Mendelssohn και Schumann, με την Helene Grimaud στο πιάνο και την Gewandhausorchester της Λειψίας, υπό τη διεύθυνση του Andris Nelsons.

Όταν διαπίστωσα πόσο εύκολο ήταν να βρεθώ εκεί, όχι μόνο δεν απογοητεύτηκα, αλλά φεύγοντας έστρεψα το βλέμμα στο φωταγωγημένο κτήριο και αντέδρασα όπως και ο Lang Lang όταν το αντίκρισε για πρώτη φορά, σύμφωνα με την μαρτυρία του: «όταν έστριψα από τη γωνία και είδα μπροστά μου τον λόγο που με έφερε στη Βιέννη, αυτή την κομψή πόλη, δάκρυα κύλησαν στα μάτια μου.»

Όμως, εμείς ξέρουμε πλέον το κρυφό γιατρικό για κάθε δάκρυ: μουσική.

Prosit Neujahr, Καλή Χρονιά

Υ.γ. H γωνία που έστριψε ο Lang Lang ήταν αυτή της Dumbastraße, δηλ. της Οδού Νικολάου Δούμπα, του βασικού χρηματοδότη του κτηρίου του Μεγάρου Μουσικής της Βιέννης. Η μεγάλη πιανίστρια Έφη Αγραφιώτη μας δίνει όλες τις πληροφορίες που τον αφορούν στο ακόλουθο άρθρο της:

http://www.tar.gr/content/content.php?id=3321&fbclid=IwAR0U71kM_1xZc8ZKhYnHppm8izHJX3sBccFR3v58BdgX25u_lCaUZQFXrGA

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here