γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Τελευταία ολοένα και πληθαίνουν οι έγκριτες έρευνες και οι ανάλογες δημοσιεύσεις επιστημονικών περιοδικών οι οποίες αναφέρονται στα απώτερα αποτελέσματα της πανδημίας του κορονοϊού στην υγεία των ανθρώπων. Από τις τελευταίες, εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν εκείνες οι οποίες εστιάζονται στην πρόωρη γήρανση του εγκεφάλου ως απότοκο αυτής, με κύρια εστίαση στα σκληρά περιοριστικά μέτρα εξόδου, το γνωστότερο λοκντάουν. Οι επιστήμονες ισχυρίζονται ότι εκείνη η αναγκαστική διακοπή στις καθημερινές κοινωνικές δραστηριότητες είχε αρνητική επίδραση, κυρίως στην ψυχική υγεία των εφήβων. Το σοβαρότερο αυτών είναι ότι παρατηρήθηκε μια ασυνήθιστη γήρανση του εγκεφάλου, ειδικά των κοριτσιών, ενός έως τεσσάρων ετών, μια κατάσταση η οποία συνοδεύεται από διαταραχές της συμπεριφοράς, και σε βάθος χρόνου και της νευροψυχιατρικής σφαίρας. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η πανδημία κατέστρεψε τα γνωστά κανάλια επικοινωνίας των κοριτσιών μεταξύ τους, με την αναπόφευκτη απομόνωσή τους, αφού παραδοσιακά αυτά είναι συχνότερα εκείνων των αγοριών. Τώρα αναρωτιούνται οι επιστήμονες μένει να απαντηθεί το ερώτημα εάν και κατά πόσο όλη αυτή η κατάσταση του εγκεφαλικού φλοιού είναι αναστρέψιμη!
Ταυτόχρονα, παρατηρώντας κάπως αναδρομικά εκείνη την πανδημία που βιώσαμε πριν λίγα χρόνια, μέσα από το πρίσμα πάντοτε των επιστημονικών δημοσιεύσεων, διαπιστώνουμε αρκετές σωματικές και ψυχολογικές παρενέργειες, όχι μόνο στους νοσήσαντες, αλλά και σε όσους δεν νόσησαν, γεγονός που παραπέμπει στο συμπέρασμα ότι και άλλοι παράγοντες πέραν του ιού ήταν υπεύθυνοι για το παρατηρηθέν φαινόμενο, υπαινισσόμενοι προφανώς τον εγκλεισμό! Άλλες μελέτες κάνουν αναφορά για περισσότερες απροσδόκητες επιπτώσεις σε ηλικιωμένους, σε άτομα με μειωμένη ανοσολογική ανταπόκριση, χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και εισόδημα ή ακόμα σε έχοντες προβλήματα στέγασης, αλλά κυρίως σε όσους μολύνθηκαν. Το κοινό χαρακτηριστικό όμως αυτών των δημοσιεύσεων είναι ότι όλες οι παρατηρούμενες παρενέργειες της πανδημίας συμβαδίζουν και αντικατοπτρίζουν τις πολυποίκιλες επιπτώσεις της γήρανσης των ανθρώπων που ανήκουν σε πιο ευάλωτα κοινωνικοοικονομικά στρώματα.
Κάποια χρόνια πριν, η αφροαμερικανίδα συγγραφέας Οκτάβια Μπάτλερ (Octavia E. Butler, 1947-2006) μας άφησε παρακαταθήκη φεύγοντας από τον γήινο κόσμο μας, ένα σύνολο έργων μυθοπλασίας που βρήκαν δεκτικό κοινό σε φυλές και φύλα, ακόμα και πέρα από το παραδοσιακό αναγνωστικό κοινό του χώρου της επιστημονικής φαντασίας. Οι τιμητικές διακρίσεις που έλαβε, απλώς πιστοποιούν τόσο την δημοτικότητά της όσο και την εξαιρετική ποιότητα της αφήγησής της. Γεννημένη το 1947 στην Πασαντίνα της Καλιφόρνια, η Μπάτλερ μεγάλωσε σε ένα αυστηρό σπίτι Βαπτιστών, από τη μητέρα και τη γιαγιά της. Ως παιδί και έφηβη, δεν της επιτρεπόταν να βγει από το σπίτι και να συναναστραφεί με άλλους νέους. Ως εκ τούτου, εξομολογήθηκε, ένιωθε πάντα σαν ξένη, σημειώνοντας ότι η επιστημονική φαντασία από τότε άρχισε αναγκαστικά να διαμορφώνεται μέσα της. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, γνώρισε και συνεργάστηκε με μερικούς από τους καλύτερους συγγραφείς που είχε να επιδείξει ο χώρος της επιστημονικής φαντασίας, συμπεριλαμβανομένων των Χάρλαν Έλισον (Harlan Ellison, 1934-2018) και Τζοάνα Ρας (Joanna Russ, 1937-2011).
Το διήγημά της, ‘Ήχοι ομιλίας’ (Speech Sounds, 1983), ξεδιπλώνει μια ζοφερή ιστορία διάλυσης της κοινωνικής τάξης που ακολουθεί την απώλεια της γλώσσας σε μια μεγάλη αμερικανική πόλη, κερδίζοντας το ετήσιο βραβείο Hugo για το καλύτερο έργο επιστημονικής φαντασίας του. Ο κόσμος, εκεί, έχει αποδεκατιστεί από μια μυστηριώδη πανδημία, με αποτέλεσμα οι επιζώντες να παρουσιάζουν διανοητικά ελλείμματα και να μην μπορούν πλέον να μιλήσουν, να κατανοήσουν λέξεις ή να διαβάσουν. Είναι πλέον φανερό πως η επικοινωνία ανάμεσά τους διακυβεύεται και η προσπάθεια να εκφραστούν με χειρονομίες ή γρυλίσματα δημιουργεί παρεξηγήσεις και συγκρούσεις. Οι άνθρωποι έχουν γίνει εξαιρετικά επιρρεπείς στη βία που προκαλείται από την δυσαρέσκεια για τα δικά τους μειονεκτήματα και τρέφουν ζήλια απέναντι στους πολύ λίγους που μπορούν ακόμη να μιλήσουν και, ως εκ τούτου, κρύβουν αυτή την ικανότητα. Η Βαλέρια ζει στο Λος Άντζελες και η ασθένεια έχει σκοτώσει τους γονείς, τον σύζυγο, την αδερφή και τα παιδιά της. Συντετριμμένη από τον πόνο και τη μοναξιά, αποφασίζει να πάρει ένα λεωφορείο για να μεταβεί στον αδερφό της, στην Πασαντίνα, ο οποίος μάλλον είναι ακόμα ζωντανός, αλλά εκεί μέσα ξεσπάει καβγάς, που πυροδοτήθηκε από δύο επιβάτες για ασήμαντους λόγους. Το λεωφορείο σταματά και η Βαλέρια αναγκάζεται να κατέβει καθώς η βία σταδιακά κλιμακώνεται. Με δυσκολία, έχοντας χάσει την ικανότητα ανάγνωσης και γραφής και, ως εκ τούτου, να ερμηνεύσει τον οδικό χάρτη, καταφέρνει να κάνει έναν άντρα να καταλάβει ότι θέλει να πάει προς την Πασαντίνα. Φυσικά οι περιπέτειες δεν σταματούν σε εκείνο το σημείο, με τη βία να συνεχίζεται ασταμάτητα, λόγω ακριβώς των περιορισμών της επικοινωνίας στην κοινωνία. Ο καυγάς στο λεωφορείο, άλλωστε, ξεκίνησε από ένα λάθος βλέμμα. Υπάρχει ακόμη κάποια ιεραρχική πτυχή στις ικανότητες που εξακολουθούν να διατηρούνται μεταξύ όλων. Οι αριστερόχειρες θεωρούνται πιο διανοούμενοι και λιγότερο επιρρεπείς στην επιθετικότητα και τον παραλογισμό. Οι άνδρες επιβάτες του λεωφορείου, με εμφανείς μικρότερες ικανότητες, κάνουν άσεμνες χειρονομίες στο πρώτο μισό της ιστορίας, πολλές από τις οποίες αντιπροσωπεύουν τώρα τις εκδοχές της κατάρας της νέας κοινωνίας. Η πτώση της διανοητικής ικανότητας έχει αφήσει τους πάντες να φροντίζουν τους εαυτούς, μόνοι πια στον καινούργιο ορίζοντα που ανατέλλει. Ακόμη, κι’ όταν συνάντησε η Βαλέρια για πρώτη φορά έναν αστυνομικό του Λος Άντζελες με στολή, ήταν επιφυλακτική για τις προθέσεις του, φοβούμενη ότι μπορεί να της κάνει κακό.
Οι ‘Ήχοι ομιλίας’ και η άλλη επίσης βραβευμένη μυθοπλασία της Οκτάβια Μπάτλερ βρίσκονται σε μια συλλογή με τίτλο ‘Bloodchild’, η ιστορία του τίτλου της οποίας (1984) μεταφέρει την απώλεια της αθωότητας ενός νεαρού καθώς αντιμετωπίζει την επικείμενη εμφύτευση εξωγήινου υλικού στο σώμα του ως μέρος ενός συμφώνου μεταξύ των προσφύγων ανθρώπων και των εξωγήινων όντων που τους προστατεύουν. Είναι ίσως το πιο αντιπροσωπευτικό από τα έργα της Μπάτλερ, όχι μόνο για τις αναπαραστάσεις της βίας, αλλά και για τα θέματά του και κυρίως για το πώς αυτά διαβάζονται ή συχνά παρερμηνεύονται. Υπάρχουν παραδείγματα κειμένου που θα μπορούσαν να υποδεικνύουν ότι η σχέση μεταξύ των ανθρώπων της ιστορίας και της εξωγήινης φυλής παρουσιάζει αλληγορικά την προ του εμφυλίου πολέμου σκλαβιά. Οι άνθρωποι φυλάσσονται αυστηρά, τρέφονται με ναρκωτικές ουσίες που τους κρατούν ικανοποιημένους και δεν επιτρέπεται να οδηγούν ή να έχουν στη διάθεσή τους πυροβόλα όπλα. Ωστόσο, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η συγκεκριμένη συλλογή παρουσιάζει ένα διαφορετικό σύνολο θεμάτων που διατρέχει μεγάλο μέρος του έργου της Μπάτλερ, όπως τη συμβιωτική σχέση μεταξύ ενός είδους και του περιβάλλοντος του ή με ένα άλλο είδος, καθώς παρουσιάζονται οι αλλαγές στην ανθρωπότητα ως άκρως απαραίτητες για την περαιτέρω επιβίωση όλων. Κάποιοι, μάλιστα, πρόσφατα προχωρούν ακόμα παραπέρα κάνοντας λόγο για τα εμβόλια που χρησιμοποιήθηκαν στην πανδημία του κορονοϊού και των απώτερων αποτελεσμάτων τους στον ανθρώπινο οργανισμό. Η ζωή τελικά κάποιες φορές ίσως ακολουθεί, σε μερικές τουλάχιστον παραμέτρους, την λογοτεχνία του φαντασιακού!
Τα βιβλία της Butler στα ελληνικά
Octavia E. Butler, Εξ αίματος, Αίολος
Octavia E. Butler, Η παραβολή του σπορέα, Αίολος
