Πέμπτη, 19 Νοεμβρίου, 2026
ΑΡΧΙΚΗ ΘΕΜΑΤΑ ΜΟΥΣΙΚΗ Ναμπούκο: μια μελωδία που δεν γνωρίζει εξορία (γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης)

Ναμπούκο: μια μελωδία που δεν γνωρίζει εξορία (γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης)

0
5

γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης

Υπάρχουν μουσικές που εξακολουθούν να σε συντροφεύουν και μετά το τέλος μιας παράστασης, δεν μένουν πίσω, μαζί με τα φώτα που σβήνουν και τους θεατές που αποχωρούν, σε ακολουθούν στον δρόμο, επιστρέφουν αργότερα, σε ανύποπτες στιγμές, και ξαναφέρνουν στη μνήμη σου εικόνες, συναισθήματα και σκέψεις που ίσως δεν πρόλαβες να συνειδητοποιήσεις όσο βρισκόσουν ακόμη μέσα στην αίθουσα, και για να είμαι ειλικρινής κάπως έτσι αισθάνθηκα χθες το βράδυ, βγαίνοντας από την αίθουσα «Ανδρέας και Μαρία Καλοκαιρινού» του Πολιτιστικού Συνεδριακού Κέντρου Ηρακλείου, μετά την παρακολούθηση του «Ναμπούκο» του Τζουζέπε Βέρντι, μιας όπερας που, σχεδόν δύο αιώνες μετά την πρώτη παρουσίασή της, εξακολουθεί να μας αφορά με έναν τρόπο σχεδόν απροσδόκητο, καθώς οι ιστορίες της δεν μοιάζουν τόσο μακρινές από όσα εξακολουθούν να συμβαίνουν γύρω μας, γιατί ο πόλεμος, η αιχμαλωσία, η απώλεια της πατρίδας, η προσφυγιά και η διαρκής αναζήτηση της ελευθερίας δεν αποτελούν απλώς κεφάλαια μιας παλιάς βιβλικής ιστορίας, είναι εμπειρίες που επανέρχονται στην ανθρώπινη περιπέτεια, συχνά με διαφορετικά πρόσωπα και ονόματα, αλλά με την ίδια οδυνηρή ουσία και  ο «Ναμπούκο» κατορθώνει να τις φέρει μπροστά μας με τη δύναμη μιας μουσικής που δεν έχει χάσει τίποτε από τη συγκινησιακή της ένταση.  

Ο Βέρντι ήταν ακόμη νέος όταν καταπιάστηκε με την ιστορία του Ναβουχοδονόσορα, του βασιλιά της Βαβυλώνας που αιχμαλώτισε τους Εβραίους και τους οδήγησε μακριά από την πατρίδα τους, ήταν για την ιστορία μόλις η τρίτη όπερά του, αλλά το έργο έμελλε να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της δημιουργικής του πορείας, και  πίσω από τη βιβλική αφήγηση, με τον βασιλιά που παρασύρεται από την εξουσία και φτάνει να διεκδικεί για τον εαυτό του θεϊκές ιδιότητες, με τη Φενένα, την Αμπιγκαΐλε, τον Ισμαήλε και τους εξόριστους Εβραίους, βρίσκεται μια σύγκρουση πολύ παλαιότερη από την ίδια την ιστορία που περιγράφεται, η σύγκρουση της αλαζονείας με την αξιοπρέπεια, της αυθαίρετης εξουσίας με την ανθρώπινη ελευθερία, της επιβολής με την αντίσταση. 

Αυτό που με απασχολεί ιδιαίτερα σε αυτή την ιστορία είναι η έννοια της πατρίδας, τι απομένει, άραγε, από αυτήν όταν κάποιος αναγκάζεται να την εγκαταλείψει, τι ακριβώς παίρνει μαζί του ο άνθρωπος που χάνει το σπίτι του, τους δρόμους όπου μεγάλωσε, τους ανθρώπους του, τις μικρές καθημερινές συνήθειες που συγκροτούσαν τον κόσμο του, μάλλον πολύ περισσότερα απ’ όσα χωρούν σε μια βαλίτσα, γιατί ένα κομμάτι της πατρίδας εξακολουθεί να ζει μέσα του, στις αναμνήσεις, στις φωνές των αγαπημένων του, σε μια αυλή, σε ένα παράθυρο, σε ένα δέντρο που κάποτε του πρόσφερε τη σκιά του, είναι ένας τόπος εσωτερικός, που δεν αποτυπώνεται σε χάρτες και δεν μπορεί να κατακτηθεί με στρατιωτικές επιχειρήσεις, κι ίσως γι’ αυτό η εξορία να είναι τόσο δύσκολο να περιγραφεί, αφού δεν πρόκειται μόνο για την απομάκρυνση από έναν γεωγραφικό χώρο, αλλά για τον αποχωρισμό από έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, και η νοσταλγία δεν αφορά πάντοτε την επιθυμία της επιστροφής, γιατί μερικές φορές είναι απλώς η ανάγκη να γνωρίζεις πως εκείνος ο κόσμος υπήρξε, πως κάποτε είχες μια θέση μέσα του και πως όσα αγάπησες εξακολουθούν να έχουν τη δική τους θέση στη μνήμη σου. 

Ο Βέρντι γνώριζε, ασφαλώς, τη δύναμη μιας τέτοιας συγκίνησης, κι όταν ο «Ναβουχοδονόσορας», όπως ήταν ο αρχικός τίτλος της όπερας, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Μιλάνο το 1842, γνώρισε εντυπωσιακή επιτυχία και έδωσε στον νεαρό συνθέτη τη δυνατότητα να αναδειχθεί σε μία από τις σημαντικότερες μουσικές φυσιογνωμίες της εποχής του, ωστόσο, όμως, η απήχηση του έργου ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της καλλιτεχνικής του αξίας, γιατί γνωρίζουμε ότι  η Ιταλία εκείνης της περιόδου βρισκόταν σε μια δύσκολη ιστορική διαδρομή, με έντονη την επιθυμία για εθνική ολοκλήρωση και ανεξαρτησία, κι έτσι, η αγωνία των αιχμάλωτων Εβραίων για τη χαμένη τους πατρίδα βρήκε μια ιδιαίτερη ανταπόκριση στους Ιταλούς θεατές, οι οποίοι αναγνώριζαν στη μουσική και στους στίχους του έργου κάτι από τις δικές τους προσδοκίες και τους δικούς τους διακαείς πόθους.

Κι ύστερα έρχεται εκείνη η στιγμή που σχεδόν επισκιάζει όλα τα υπόλοιπα, συγκεκριμένα το περίφημο «Va, pensiero, sull’ali dorate», το «Πέτα, σκέψη, πάνω σε χρυσαφένια φτερά», η χορωδία των εξόριστων Εβραίων, που στρέφουν τη σκέψη τους προς τη χαμένη πατρίδα, τον Ιορδάνη και τη Σιών, που δεν είναι απλώς ένα από τα ωραιότερα χορωδιακά της ιστορίας της όπερας, αλλά μια μουσική στιγμή όπου η προσωπική οδύνη αποκτά συλλογική φωνή, αφού οι άνθρωποι αυτοί δεν τραγουδούν μόνο για έναν τόπο που έχασαν, τραγουδούν για όλα όσα τους συνδέουν μαζί του, για τις μνήμες που δεν θέλουν να εγκαταλείψουν, για μια ζωή που συνεχίζεται πλέον μόνο μέσα στη σκέψη τους. Κάθε φορά που ακούω αυτή τη μελωδία, δυσκολεύομαι να την περιορίσω στη συγκεκριμένη ιστορική και βιβλική της αναφορά, σκέφτομαι όλους εκείνους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους, που αποχαιρέτησαν σπίτια και αγαπημένους, που έφυγαν παίρνοντας μαζί τους μια φωτογραφία, ένα αντικείμενο, ένα τραγούδι ή τη γλώσσα τους, άνθρωποι που βρέθηκαν σε ξένους τόπους και προσπάθησαν να διατηρήσουν κάτι από τον κόσμο που άφησαν πίσω, κι ίσως  αυτή να είναι και η ιδιαίτερη δύναμη του «Va, pensiero», που δεν χρειάζεται να γνωρίζει κανείς όλες τις λεπτομέρειες της ιστορίας του για να συγκινηθεί, αρκεί να έχει αισθανθεί κάποτε την απώλεια, να έχει αποχωριστεί έναν άνθρωπο ή έναν τόπο, να έχει καταλάβει πόσο δύσκολο είναι να κρατήσεις κοντά σου κάτι που η ζωή απομακρύνει και δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι το χορωδιακό αυτό συνδέθηκε τόσο στενά με το ιταλικό Risorgimento και απέκτησε σχεδόν τη θέση ενός άτυπου εθνικού ύμνου, ούτε ότι η συγκινησιακή του δύναμη βρήκε ανταπόκριση σε πολύ διαφορετικές ιστορικές περιστάσεις, κι ανάμεσά τους, για παράδειγμα, και η έναρξη της καλλιτεχνικής περιόδου της Μητροπολιτικής Όπερας της Νέας Υόρκης, τον Σεπτέμβριο του 2001, λίγες ημέρες μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, όταν το χορωδιακό ακούστηκε στη μνήμη των θυμάτων, εκεί όπου μια μελωδία που είχε γεννηθεί μέσα από την ιστορία της εξορίας μετατράπηκε τότε σε κοινή έκφραση πένθους και αλληλεγγύης, και αυτό ίσως λέει περισσότερα για τη μουσική από οποιαδήποτε ανάλυση. 

Η παράσταση που φιλοξενήθηκε για πρώτη φορά στο Ηράκλειο, από τις 12 έως τις 15 Νοεμβρίου, είχε βέβαια και τη δική της ξεχωριστή σημασία για την πολιτιστική ζωή της πόλης, γιατί η συνεργασία με την Ορχήστρα, τη Χορωδία και το Μπαλέτο της Εθνικής Όπερας της Βόρειας Μακεδονίας, καθώς και η συμμετοχή του Χορωδιακού Συνόλου Ηρακλείου, έδωσαν στην παραγωγή έναν πραγματικά διεθνή χαρακτήρα, με τον Μύρωνα Μιχαηλίδη στο πόντιουμ, ένας μουσικός που έχει συνδέσει το όνομά του με την προσπάθεια να αποκτήσει το Ηράκλειο μια σταθερότερη και ουσιαστικότερη σχέση με τη μεγάλη μουσική δημιουργία, κι ήταν όμορφο να βλέπει κανείς τη σκηνή γεμάτη από τόσους ανθρώπους, να παρακολουθεί την ορχήστρα, τη χορωδία και τους σολίστ να συνθέτουν σταδιακά ένα ενιαίο σκηνικό και μουσικό σύνολο, με δεδομένο ότι  η όπερα είναι, άλλωστε, μια τέχνη που δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη συνεργασία πολλών διαφορετικών δημιουργών και ερμηνευτών, αφού κάθε φωνή, κάθε μουσικό όργανο, κάθε σκηνική κίνηση έχει τη δική της θέση σε ένα σύνθετο καλλιτεχνικό οικοδόμημα. Ως προς την ίδια την παράσταση, τα σκηνικά και τα κοστούμια κινήθηκαν σε μια λιτή αισθητική, χωρίς υπερβολές και περιττές εντυπωσιακές παρεμβάσεις,  κι  αυτό επέτρεψε στη μουσική και στη δραματική  εξέλιξη να διατηρήσουν τον πρώτο λόγο. Ορισμένες σκηνικές στιγμές, όπως η πτώση του κεραυνού, πρόσθεσαν την απαραίτητη θεατρική ένταση, ενώ η πολυπληθής παρουσία της χορωδίας και των μονωδών έδωσε στο έργο την κλίμακα που απαιτεί, γιατί ο «Ναμπούκο» δεν είναι μόνο η ιστορία ενός βασιλιά ή οι περιπέτειες μερικών πρωταγωνιστών, είναι, πάνω απ’ όλα, η ιστορία ενός λαού και η χορωδία δεν βρίσκεται απλώς στο περιθώριο της δράσης, για να την πλαισιώσει, είναι η ίδια η φωνή αυτού του λαού, η συλλογική του μνήμη, η παρουσία εκείνων που μπορεί να μην έχουν ατομική εξουσία ή δυνατότητα παρέμβασης, αλλά εξακολουθούν να διεκδικούν το δικαίωμα να ακουστούν.  

Εκεί βρίσκεται, νομίζω, και ένα μεγάλο μέρος της αξίας μιας τέτοιας διοργάνωσης για το Ηράκλειο, γιατί δεν είναι μικρό πράγμα να μπορεί μια πόλη της περιφέρειας να φιλοξενεί παραγωγές του διεθνούς λυρικού ρεπερτορίου και να δίνει στους κατοίκους της την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με μια τέχνη που για πολλά χρόνια αντιμετωπιζόταν ως κάτι μακρινό, σχεδόν προορισμένο για τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η όπερα, όμως, δεν είναι ένα είδος που επιβιώνει απλώς από την παράδοση, ούτε μια πολυτελής ψυχαγωγία για ένα περιορισμένο κοινό, είναι μια ζωντανή μορφή τέχνης, όπου συναντιούνται η μουσική, το θέατρο, η ποίηση, η λογοτεχνία, η κίνηση και η σκηνική εικόνα, όλα αυτά που μπορούν να  συγκινήσουν πολύ περισσότερους ανθρώπους απ’ όσους ίσως φανταζόμαστε, αρκεί να έχουν την ευκαιρία να τη γνωρίσουν, κι εδώ οφείλουμε να τονίσουμε ότι  ιδιαίτερη σημασία αποκτούν, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα εκπαιδευτικά προγράμματα που πραγματοποιήθηκαν για εκατοντάδες μαθητές από σχολεία του Ηρακλείου και άλλων περιοχών της Κρήτης, και θα έλεγα μάλιστα πως εκεί βρίσκεται μια από τις πιο ουσιαστικές πλευρές της διοργάνωσης, γιατί έχει μεγάλη σημασία να προσφέρεις σε έναν νέο άνθρωπο την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά την όπερα, να ακούσει μια μεγάλη χορωδία, να δει ιδίοις όμασι πώς γεννιέται ένα σκηνικό έργο και να ανακαλύψει τις δυνατότητες μιας τέχνης που ίσως μέχρι τότε θεωρούσε ξένη προς τα ενδιαφέροντά του, και πηγαίνοντας τον συλλογισμό ένα βήμα παραπέρα,  μπορεί να μη γίνει ποτέ μουσικός ή τραγουδιστής, αλλά μπορεί όμως να φύγει από εκείνη την αίθουσα με μια διαφορετική αντίληψη για τη μουσική, για το θέατρο, για τον πολιτισμό γενικότερα, και αυτό δεν είναι καθόλου λίγο, γιατί ποιος ξέρει, άλλωστε, αν κάποια από εκείνα τα παιδιά που παρακολούθησαν την παράσταση δεν θα επιστρέψουν ύστερα από χρόνια στο ίδιο θέατρο, έχοντας πια αναπτύξει μια δική τους, προσωπική σχέση με τη μουσική; 

Τελικά, όσο περισσότερο σκέφτομαι την παράσταση, τόσο περισσότερο επιστρέφω στη χορωδία των εξόριστων και σε εκείνη τη μελωδία που μοιάζει να αιωρείται πάνω από ολόκληρο το έργο. Ο «Ναμπούκο» εξακολουθεί να μας αφορά επειδή δεν μιλά μόνο για μια μακρινή βιβλική εποχή, αλλά για κάτι που δυστυχώς δεν έχει πάψει να υπάρχει στον κόσμο μας, για την ευκολία συγκεκριμένα με την οποία η εξουσία μετατρέπεται σε αλαζονεία, για την ανθρώπινη ζωή που συνθλίβεται κάτω από πολιτικές και στρατιωτικές αποφάσεις, για τους ανθρώπους που χάνουν τον τόπο τους και αναγκάζονται να αναζητήσουν αλλού μια στοιχειώδη ασφάλεια και αξιοπρέπεια, και ίσως τελικά η πατρίδα να είναι κάτι περισσότερο από τη γη στην οποία γεννηθήκαμε ή ζούμε, είναι οι άνθρωποι, οι μνήμες, η γλώσσα, οι εμπειρίες που μας διαμόρφωσαν, είναι όλα εκείνα που εξακολουθούμε να κουβαλάμε μέσα μας, ακόμη κι όταν οι συνθήκες μάς αναγκάζουν να απομακρυνθούμε, η  μνήμη μπορεί να γίνει καταφύγιο, αλλά και τρόπος αντίστασης, και η μουσική, με την παράξενη ικανότητά της να ξεπερνά τα σύνορα και τις εποχές, μπορεί να δώσει φωνή σε όσα οι άνθρωποι δυσκολεύονται πολλές φορές να εκφράσουν με λόγια. 

Έτσι, το Ηράκλειο κράτησε για λίγες ημέρες κάτι από τη μακρινή Βαβυλώνα, από τη χαμένη Ιερουσαλήμ και από τη μουσική ιδιοφυΐα του Βέρντι, κυρίως,  όμως,  κράτησε εκείνη τη μελωδία που δεν ανήκει αποκλειστικά σε έναν λαό ή σε μια εποχή, μια μελωδία που ξεκινά από την οδύνη της εξορίας και φτάνει μέχρι την ελπίδα, που μιλά για τη χαμένη πατρίδα αλλά και για την επιμονή του ανθρώπου να μην εγκαταλείπει την ελευθερία του, και όταν οι τελευταίες νότες της σβήνουν, κάτι εξακολουθεί να μένει μέσα σου, ίσως μια ανάμνηση, ίσως μια σκέψη, ίσως η αίσθηση πως όσο υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται, αγαπούν και ονειρεύονται έναν κόσμο περισσότερο ελεύθερο, η ανθρώπινη φωνή θα βρίσκει πάντοτε τον τρόπο να ακούγεται, ακόμη και μέσα στην εξορία, ακόμη και μέσα στη σιωπή…

Προηγούμενο άρθροΤα άκρα τού ποιητή – στη μνήμη του Βασίλη Βασιλικού (γράφει ο Χρήστος Τσιάμης)
Επόμενο άρθροΗ Ρέα Γαλανακη στην 5η Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού: «Οι μεταμορφώσεις του Άλλου» (του Γιάννη Χατζηγεωργίου)

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ