του Στέφανου Δημητρίου
I
Πώς αναζητούμε τα όρια ανάμεσα στο τι είναι αγαθό και το αντίθετό του; Το, αποτελούμενο από πέντε βιβλία, διαλογικό κείμενο του Κικέρωνα, γραμμένο το 45 π.χ., αναδεικνύει ως πλοηγό για την πορεία αυτής της αναζήτησης το σωκρατικό-πλατωνικό ερώτημα «πώς πρέπει να ζούμε;». Ήδη, όμως, η υποβολή και η οδηγητική λειτουργία ενός τέτοιου ερωτήματος προσανατολίζει σε ένα συγκεκριμένο αγαθό, υπέρτερο άλλων. Είναι το ύψιστο αγαθό (finis bonorum ή summum bonum). Αυτό θα πρέπει να επιδιώκει ένας άνθρωπος, ώστε έτσι να δίνει νόημα στην πορεία μέσω της οποίας θα ιχνηλατήσει και την απάντηση στο ερώτημα περί το πώς πρέπει να ζούμε. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, θα αναγνωρίζει και το αντίθετο του ύψιστου αγαθού, δηλαδή το μέγιστο κακό, το οποίο θα πρέπει να αποφεύγει. Παραμένει όμως αδιευκρίνιστο το σε τι συνίσταται αυτό το ύψιστο αγαθό, δηλαδή το ποια είναι η φύση του.
Όλα αυτά περιέχονται σε αυτήν την άρτια και καλαίσθητη έκδοση των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, σε μία υποδειγματική μετάφραση, η οποία τιμά την αυτάρκεια της νεοελληνικής μας γλώσσας ως προς το να αποδώσει τις έννοιες οι οποίες έχουν οργανώσει τη σκέψη μας∙ έννοιες που ο αρχαίος ελληνικός λόγος κληροδότησε στα λατινικά, ώστε από εκεί να περάσουν στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Ο Κικέρων, ο ρήτορας, πολιτικός και φιλόσοφος της παράδοσης του πλατωνικού, ακαδημεικού σκεπτικισμού, είναι αυτός ο οποίος αποδίδει αυτές τις έννοιες στα λατινικά. Η πλούσια εισαγωγή και τα σχόλια της μετάφρασης, από τον Γιώργο Καραμανώλη, εξηγούν με επάρκεια αυτήν την απόδοση. Όπως επισημαίνει ο ίδιος στην εισαγωγή του «Είναι εκείνος λοιπόν που δημιούργησε μια σειρά από λατινικούς φιλοσοφικούς όρους, όπως qualitas (ποιότης), quantitas (ποσότης), impression (εντύπωσις), prudentia (φρόνησις), scientia (επιστήμη), affectus (πάθος), ratio (λόγος), principia (αρχαί), probabile (πιθανόν), vita beata (ευδαιμονία), sapientia (σοφία), adsensio (συγκατάθεσις), apperitus (ορμή), notio (έννοια). Οι παραπάνω όροι αποτελούν μεταφραστικές δημιουργίες του Κικέρωνα από τα ελληνικά, οι οποίοι στη συνέχεια πέρασαν στο λεξιλόγιο της μεσαιωνικής και αναγεννησιακής λατινικής και από εκεί στις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, λατινογενείς και μη» (σς.17-18).
Το De finibus bonorum et malorum περιλαμβάνει την πραγμάτευση του ζητήματος περί του υψίστου αγαθού και του πώς πρέπει να ζει κανείς σε τρεις διαλόγους. Ο πρώτος (Βιβλία I-II) είναι διάλογος ανάμεσα στον Κικέρωνα και τον Τορκουάτο και αντικείμενο της συζήτησής τους είναι οι κύριες αρχές της ηθικής θεωρία των Επικούρειων, η οποία εκλαμβάνει ως ύψιστο αγαθό την ηδονή ορίζοντάς την αρνητικά, δηλαδή ως απουσία πόνου. Ο δεύτερος διάλογος (Βιβλία III-IV) διεξάγεται μεταξύ Κικέρωνος και Κάτωνος και αντικείμενό του είναι η ηθική θεωρία των Στωικών. Ο Κάτων εκθέτει την ηθική θεωρία των Στωικών, σε σχέση με το ύψιστο αγαθό. Κύρια έννοια εδώ είναι η οἰκείωσις (conciliatio). Αυτή αφορά την εγγενή τάση, την ορμή (appetition), η οποία υπάρχει σε κάθε άνθρωπο, ήδη από την παιδική του ηλικία, και είναι αυτή που τον κατευθύνει στο να επιλέγει οτιδήποτε διασφαλίζει την αυτοσυντήρησή του, άρα και να αποδιώκει οτιδήποτε θα μπορούσε να την θέσει υπό διακινδύνευση. Οι Στωικοί δεν θεωρούν σημαντική την επιδίωξη της ηδονής διά της αποφυγής του πόνου. Δεν συνδέουν το αγαθό με την ηδονή. Αυτό που για εκείνους είναι σημαντικό είναι η επιμέλεια, η φροντίδα του εαυτού και πρωτίστως η εγγενής τάση για αυτοσυντήρηση. Αυτή η τάση, η ορμή οδηγεί στην ὁμολογία (convenientia), συγκατάθεση και, κατά συνέπεια, η θεώρησή τους για το αγαθό και τη ζωή έγκειται στο να την ζει κανείς ευρισκόμενος σε συμφωνία με τη φύση, αλλά και με τον λόγο, τη λογική, η οποία διευθύνει τις πράξεις και τις επιλογές, τις επιθυμίες των ώριμων ανθρώπων. Έτσι, ο άνθρωπος, κατά την πρώτη περίοδο της ζωής του, θα επιδιώκει τη σωματική του υγεία και ευρωστία ως προϋπόθεση για τη διασφάλιση της αυτοσυντήρησής του. Στη συνέχεια, οδηγούμενος από την ορμή, τη ροπή στο να ζει σύμφωνα με τη φύση (convenienter vivere) θα επιζητήσει και την πνευματική του υγεία, που προκύπτει από τη γνώση, μαζί με τη σωματική. Με αυτόν τον τρόπο, η φύση λογίζεται ως αξία (aestimatio), ως το αγαθό, κατά τον Κάτωνα. Η φύση είναι αυτή που εξηγεί, στο πεδίο μιας αιτιώδους σχέσης, ό, τι συμβαίνει κάθε φορά και έτσι οδηγεί προς τη γνώση του ύψιστου αγαθού, που είναι η σοφία. Η φύση είναι η οργανωτική αρχή της ενότητας του ανθρώπινου βίου. Για τους Στωικούς, αγαθό είναι το ηθικά ορθό, έτσι όπως το ορίζουν. Όμως, το ορίζουν μονοσήμαντα, δηλαδή παραβλέποντας τη σωματική διάσταση, τη σωματική υπόσταση αντίστοιχων αγαθών, οπότε, παραβλέποντας τα αγαθά του σώματος, παραβλέπουν και υποτιμούν ένα σημαντικό μέρος της υπόστασης του ανθρώπου, άρα και της συγκατάθεσης ως προς το να ζει κανείς σε συμφωνία με τη φύση. Για τον Κικέρωνα, αυτή η θεώρηση είναι άτοπη. Το γεγονός ότι οι Στωικοί υποτιμούν τη σωματική διάσταση του ανθρώπου τούς οδηγεί σε αδιέξοδο, «αφού κανείς άνθρωπος και κανείς Ρωμαίος ειδικότερα δεν μπορεί να ζήσει μια ευτυχισμένη ζωή κατά την αντίληψη των Στωικών για το ύψιστο αγαθό» (σ.44).
Ο τελευταίος διάλογος (Βιβλίο V) είναι ανάμεσα στον Κικέρωνα και τον Πείσωνα, που συζητούν για την ηθική θεωρία του Αντίοχου του Ασκαλωνίτη, ο οποίος είναι πλατωνικός φιλόσοφος, επηρεασμένος από τον Αριστοτέλη. Ο Πείσων, όπως και ο Αντίοχος, υποστηρίζει ότι το ύψιστο αγαθό είναι διφυές και συνίσταται στη αριστεία του νου και του σώματος. Ο Κικέρων θα υποβάλει σε έλεγχο τη θεωρία του Αντίοχου, δοκιμάζοντας το πόσο πειστική είναι. Ως προς αυτό, η εν λόγω θεωρία πάσχει ως προς το ότι η επιδιωκόμενη ευδαιμονία, η ευτυχία δεν εξαρτάται πλήρως από τον άνθρωπο, εφόσον συγκαθορίζεται από την τυχαιότητα η οποία χαρακτηρίζει τη σωματική της διάσταση. Η διάκριση που κάνει ο Αντίοχος, ανάμεσα σε ευτυχία και απόλυτη ευτυχία, και την παρουσιάζει ο Πείσων, ο οποίος αναγνωρίζει αναβαθμούς του αγαθού ως σύνδεσης νου και σώματος, δεν λύνει το πρόβλημα, μιας και εμφανίζει την ευτυχία να εξαρτάται, αλλά και να μην εξαρτάται, από τον άνθρωπο. Ο Κικέρων διατυπώνει αυτές τις ενστάσεις κατά την άσκηση της ελεγκτικής του εξέτασης, αλλά δεν καθοδηγεί τον αναγνώστη προς μία συγκεκριμένη επιλογή σε κάποια από τις συζητούμενες θεωρίες. Δεν υπάρχει κερδισμένη θεωρία, δηλαδή κάποια από αυτές που εκτίθενται και συζητούνται στο De Finibus, η οποία να αντεπεξέρχεται επιτυχώς τη δοκιμασία που της ασκεί η ελεγκτική βάσανος του Κικέρωνα. Κερδισμένη όμως είναι η αμφιβάλλουσα κριτική σκέψη, την οποία διαφυλάσσει ο μεθοδολογικός, ακαδημεικός σκεπτικισμός του Κικέρωνα, χωρίς, από την άλλη, αυτή αμφιβολία και ο κριτικός έλεγχος να στερούν τη δυνατότητα για την αποδοχή θέσεων απόψεων. Αυτό που κάνουν είναι να αποτρέπουν από τη δογματική αποδοχή και την εύκολη κατάφαση της προβαλλόμενης ορθότητάς τους.
II
Το κριτήριο, λοιπόν, με το οποίο ο Κικέρων ελέγχει τις τρεις θεωρίες είναι το κατά πόσο αυτές αντεπεξέρχονται επαρκώς στη δοκιμασία των απαντήσεων που δίνουν στα κρινόμενα ζητήματα. Αυτό σημαίνει ότι ο Κικέρων, ο οποίος με τη μέθοδό του εντάσσεται στην παράδοση και τη σχολή του πλατωνικού, ακαδημεικού σκεπτικισμού και την παράδοση του σωκρατικού ελέγχου, σκέφτεται ελεύθερα, δηλαδή αδογμάτιστα, χωρίς αποφασιστική και στέρεα δέσμευση σε κάποια παράδοση, ακόμη και σε αυτήν από την οποία εμπνέεται. Αντιθέτως, μπορεί να θέτει υπό έλεγχο και σε δοκιμασία, άρα να αμφιβάλλει, για την ουσιαστική δικαιολόγηση, τη θεμελίωση, των θέσεων οι οποίες διατυπώνονται σε σχέση με τα υπό συζήτηση φιλοσοφικά ζητήματα: «Έτσι, ο Κικέρων είναι ένας εξαιρετικά ενδιαφέρων φιλόσοφος, όχι μόνο για τον ιστορικό λόγο ότι μας διασώζει τη μεθοδολογία του ακαδημεικού σκεπτικισμού εν δράσει, ούτε επειδή με τον τρόπο αυτό εμφανίζεται να είναι συνεπής και δεσμευμένος ως προς μία μόνο φιλοσοφική σχολή και στάση – την πλατωνική σκεπτική Ακαδημία, όπως εκείνος την κατανοεί, και ταυτόχρονα τη σωκρατική παράδοση –, αλλά κυρίως επειδή πίσω από την παρουσίαση και την κριτική των φιλοσοφικών θέσεων που παρελαύνουν στα γραπτά του προσπαθεί να μας μεταφέρει τις γενικές και ειδικές φιλοσοφικές δυσκολίες που προσιδιάζουν στα εν λόγω ζητήματα και στα εκάστοτε επιχειρήματα με τα οποία οι φιλόσοφοι της εποχής δοκιμάζουν να τα λύσουν. Ο Κικέρων δεν χάνει το ενδιαφέρον του – το πολιτικό και πολιτιστικό – ως ένας σημαντικός εκπρόσωπος της philosophica togata αλλά προβάλλει επίσης ως ένας αυθεντικός φιλόσοφος με ιδιαίτερο στίγμα και διακριτή φιλοσοφική στάση» (σς. 27-28).
Είναι λοιπόν αυτή, σωκρατικής και πλατωνικής εμπνεύσεως, μέθοδος της σκεπτικής αμφιβολίας και του ελέγχου που επιτρέπει στον Κικέρωνα να υποβάλλει σε δοκιμασία κάθε θέση και παραδοχή, ώστε να ελέγχει την πιθανή υποτροπή της σε δογματισμό. Είναι η συνθήκη της συνεχούς απορίας, η οποία δεν αρνείται την ύπαρξη της αλήθειας εν γένει ούτε και καταφάσκει την εγγενή αδυναμία του ανθρώπου να την γνωρίσει, αλλά απορεί, ενώ, ταυτοχρόνως, μπορεί και να διατυπώνει μια θέση ή να αποδέχεται κάποια ήδη διατυπωθείσα, κρατώντας τη συνεχή απορία και παραμένοντας ενεργός εντός της ζητητικής εγρήγορσης. Η τελευταία αρνείται μόνο την καθησυχαστική βεβαιότητα. Όπως αναφέρει και ο Γιώργος Καραμανώλης, το γεγονός ότι ο Κικέρων «παραμένει ζητητικός και με αυτήν την έννοια απορητικός» είναι αυτό που τον «κάνει έναν φιλόσοφο με σαφές στίγμα, που αξίζει την προσοχή μας αλλά και μια θέση μεταξύ των σημαντικών φιλοσόφων της Αρχαιότητας. Αν μη τι άλλο, ο Κικέρων διασώζει τον απορητικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας, ο οποίος στην Αρχαιότητα θεωρούνταν ουσιώδης. Μάλιστα το κάνει συστηματικά απέναντι σε εκείνους που διαφωνούσαν με αυτόν, δηλαδή όχι μόνο στους επικούρειους και τους στωικούς αλλά και στους νεοδογματικούς πλατωνικούς, όπως ο Αντίοχος, που διαχωρίζουν τη σωκρατική από την πλατωνική φιλοσοφία και αποποιούνται την πρώτη. Στον αντίποδά τους, ο Κικέρων θωρεί ότι η πλατωνική φιλοσοφία είναι ουσιαστικά σωκρατική, και την αντίληψη αυτή υπερασπίζεται ο ίδιος με το παράδειγμά του στις φιλοσοφικές αναζητήσεις του» (σς. 57-58). Υπ’ αυτήν την έννοια, είναι και ο ιδρυτής ενός φιλοσοφικού, θεωρητικού λεξιλογίου, που είναι συνάμα και λεξιλόγιο πρακτικής χρήσης για επικοινωνία και συνεννόηση, για αναζήτηση και εκφορά νοημάτων, αλλά και ορισμών, ώστε να καταλαβαινόμαστε χρησιμοποιώντας έννοιες με σαφή σημασία. Είναι το λεξιλόγιο της νοηματικής οργάνωσης και του κοινού εννοιολογικού υλικού, σε όλον τον δυτικό κόσμο και τις γλώσσες του, λατινογενείς και μη. Είναι το λεξιλόγιο ενός πολιτισμού και της οικουμενικότητας των εννοιών και των αξιών του. Η συγκεκριμένη έκδοση του De finibus bonorum et malorum, με την κατατοπιστική εισαγωγή, την εξαιρετική μετάφραση του Γιώργου Καραμανώλη και της Ειρήνης Μητούση, τον πλούσιο σχολιασμό, καθώς και τον σημαντικό κατάλογο εννοιών-φιλοσοφικών όρων, είναι ένα επιστημονικό, μεταφραστικό και εκδοτικό επίτευγμα, το οποίο καθιστά την ανάγνωσή του άσκηση στην κριτική σκέψη και το επιχείρημα.
(*) Ο Στέφανος Δημητρίου είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου























