συνέντευξη στην Φαίη Γκαϊνά
Η Μαρία Κουτσομάλλη είναι ιστορικός τέχνης και υπεύθυνη της συλλογής του Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή. Μεγαλωμένη στο Παρίσι και σε επαφή με τον χώρο της τέχνης από μικρή. Κάπως έτσι, τη συναντώ, μέσω zoom, στο σπίτι της στο Παρίσι. Αφορμή της συνάντησης μας στέκεται η μεγάλη περιοδική έκθεση, που μόλις την περασμένη εβδομάδα εγκαινιάστηκε, με τίτλο Belle Époque ∙ και η οποία πρόκειται να διαρκέσει έως τις 15 Φεβρουαρίου 2027.
Μία έκθεση με σαφή αναφορά στο Παρίσι της Belle Époque, στο μεταίχμιο του 19ου και 20ου αιώνα. Στο Παρίσι, την πόλη του φωτός. Εκεί, όπου πρωταγωνιστούν οι αστέρες των καμπαρέ της Μονμάρτης, οι χορεύτριες των καν-καν, οι ντανταϊστές συγγραφείς, η καλλιτεχνική αφίσα -ως μέσο διαφήμισης. Μια νέα μορφή τέχνης, σε ένα νέο χώρο προβολής, τον δρόμο. Και ένα νέο κοινό, το ευρύ κοινό εν κινήσει. Το μη ρεαλιστικό χρώμα. Αλλά κι όσα συνοψίζονταν στην κοινωνική ζωή της περιόδου, τη decadence –από την εργατική τάξη έως την αριστοκρατία της παρισινής ζωής – στα τέλη του 19ου αιώνα. Κι όλα αυτά σαν «ανθρώπινα ντοκουμέντα που εκφράζουν με παράξενο τρόπο την εποχή τους». Μια εποχή που, εκ των υστέρων, χαρακτηρίστηκε σαν την «Ωραία Εποχή». Η οποία γοήτευσε και σόκαρε μέσα από έντονες αντιφάσεις, την υπερβολή, ως απόρροια της μοντέρνας ζωής και την «κατανάλωση» των απολαύσεων της νεωτερικότητας. Μέρος αυτού του μικρόκοσμου αναβιώνει μέσα από την έκθεση «Belle Époque», στην οδό Ερατοσθένους 13, στο Παγκράτι, με τρόπο που αναγεννά την «Μποέμικη ουτοπία» της Μονμάρτης.
Με ποιο κριτήριο επιλέξατε την περίοδο της Belle Époque;
Θέλαμε μία χαρούμενη και αισιόδοξη έκθεση την περίοδο αυτή· που συμπίπτει με τα Χριστούγεννα, το τέλος του έτους. Μια περίοδο που όλοι θέλουμε να ταξιδέψουμε σε μέρη που να μας γεμίζουν με μια αισιοδοξία και μια χαρά. Έπειτα, ήταν και για μένα μια ευκαιρία να ξανασυνεργαστώ με τη Marina Ferretti. Καθώς, έχουμε δουλέψει ήδη σε δύο εκθέσεις και έχουμε πλέον μια πολύ ωραία συνεργασία.
Πως έγινε η επιλογή των έργων για την έκθεση Belle Époque; Είναι από τη συλλογή Γουλανδρή;
Αυτή τη φορά δεν έχουμε κανένα έργο που να προέρχεται από τη δική μας τη συλλογή, έχουν βοηθήσει τρεις Ευρωπαϊκές ιδιωτικές συλλογές και το κριτήριο της επιλογής των έργων ήταν ότι έπρεπε να αντιπροσωπεύσουν όσο περισσότερο γίνεται όλες αυτές τις αλλαγές που σημειώθηκαν στην πόλη του Παρισιού εκείνης της περιόδου. Όσα δηλαδή, έφερε η Belle Époque στην Γαλλική και στην παγκόσμια κοινωνία. Αυτό ήταν το πραγματικό κριτήριο: να μπορέσουμε να μιλήσουμε για τις καινούργιες τεχνολογίες που μπαίνουν, για τις αλλαγές τις κοινωνικές που προχωράνε, για το Παρίσι που αλλάζει μορφή. Για όλους αυτούς τους ανθρώπους που συμμετείχαν στην προώθηση της αφίσας ως το καλύτερο media για την Belle Époque. Και βέβαια, για όλη την εξέλιξη του Παρισιού της νύχτας, που είναι κι αυτό που νομίζω ότι έχει μείνει περισσότερο σε όλους όταν μιλάμε για Παρίσι και Belle Époque.
Τα έργα είναι αντιπροσωπευτικά ή θέλατε κάποια έργα να είναι εδώ στην έκθεση και δεν τα καταφέρατε; Και ποιο;
Αν είχα άπλετο budget και μπορούσα να φέρω οποιοδήποτε έργο ήθελα σε αυτή την έκθεση, νομίζω ότι θα την ξεκινούσα λίγο νωρίτερα και θα έφερνα την συμβολή των Ιμπρεσιονιστών. Θα έφερνα τον Σταθμό Σεν-Λαζάρ (Paris Saint Lazare), του Κλοντ Μονέ. Θα έφερνα μια πολύ ωραία θέα των Παριζιάνικων βουλεβάρτων, όπως έχει κάνει ο Καγιεμπότ και ο Πισαρό. Γιατί, νομίζω ότι πρώτοι-πρώτοι αυτοί εισάγανε όλη αυτή τη διαφορετική ατμόσφαιρα του Παρισιού εκείνης της εποχής. Εδώ, όμως θα πήγαινε αλλού η έκθεση…
Την περίοδο της Belle Époque η «Ομορφιά» είναι ζητούμενο. Η τέχνη μπορεί να αλλάξει τον κόσμο ή είναι ψευδαίσθηση αυτό;
Η τέχνη έχει πάντα ως στόχο, νομίζω, να κοιτάς προς τα ψηλά. Έχει πάντα ως στόχο να σε κάνει να πιστεύεις ότι ο κόσμος μπορεί να είναι πιο όμορφος, πιο σοφός, πιο αγαπημένος εάν ακολουθήσεις αυτή την κατεύθυνση. Η μεγάλη αλλαγή της Belle Époque είναι ότι επειδή κατορθώνει και μπαίνει πια στα σπίτια όλων, μπαίνει σε όλες τις λεπτομέρειες της καθημερινότητας – κάτι που έχει να κάνει, όπως έλεγε και ο Ανδρέας ο Γεωργιάδης μέσα στο podcast που έχουμε, ακόμα και με τη στάση του μετρό, με το πόμολο μιας πόρτας, μιας δημόσιας υπηρεσίας. Μπαίνει παντού-παντού. Είτε το θέλεις, είτε όχι, το μάτι σου εκπαιδεύεται. Αυτός είναι ο ρόλος της τέχνης, «μια εκπαίδευση της ομορφιάς». Κάτι που ακόμα και σήμερα χαρακτηρίζει τη ζωή στο Παρίσι. Δηλαδή, έχει κρατήσει αυτή την ποιότητα και την αισθητική -που περιμένει να δει τόσος κόσμος να δει φτάνοντας στο Παρίσι. Πράγμα, που πολλές πρωτεύουσες του κόσμου δυστυχώς, δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν γιατί δεν υπήρξε μια τέτοια πρωτοβουλία από την αρχή. Συνεπώς, η τέχνη δεν μπορεί να είναι μόνο ψευδαίσθηση, γιατί είναι κάτι που «φαίνεται» τόσο στην καθημερινότητα, όσο και πνευματικά στον κόσμο. Έχει μια αλληλεπίδραση σε όλα τα καλλιτεχνικά δρώμενα. Παράλληλα δουλεύει το θέατρο, δουλεύει η ζωγραφική, η φωτογραφία, ο κινηματογράφος. Όλες οι τέχνες μαζί, καθώς αλληλεπιδρούν, προχωράνε και αγγίζουν όλο και περισσότερο κόσμο.
Ποια ανάγκη οδηγεί στην αναζήτηση του Ελληνικού στοιχείου μέσω του «Η Αθήνα της Belle Époque» ;
Όταν οργανώσαμε την έκθεση, και πλέον είχαμε επιλέξει τα έργα, καταλάβαμε ότι είναι ένα θέμα που έχει πολύ ενδιαφέρον «Η Αθήνα της Belle Époque». Δυστυχώς, την αναφέρουμε μόνο στην έκθεση και γι’ αυτό σκεφτήκαμε να την εξερευνήσουμε με περισσότερη λεπτομέρεια στα podcast. Το τρίτο επεισόδιο είναι αποκλειστικά αφιερωμένο στην Αθήνα της Belle Époque. Όπως, και μέσω δύο διαλέξεων που θα κάνει ο Νίκος Βατόπουλος στο αμφιθέατρο μας – 17/12/26 και 24/01/27. Επομένως, δυστυχώς, όταν θα έρθει κάποιος να δει την έκθεση της Belle Époque θα δει το Παρίσι της Belle Époque. Αλλά, σίγουρα υπάρχουν τόσα πολλά που μπορούν να ειπωθούν για την Αθήνα της Belle Époque (που είναι λογικότατα μεταγενέστερη), και που αξίζει να γίνει αναφορά.
Οι συλλογές των εκθέσεων βάσει ποιών κριτηρίων δρομολογούνται;
Οι εκθέσεις μας δρομολογούνται πάντα προσπαθώντας να ακολουθούμε τρείς κανόνες. Ο πρώτος: Η έκθεση να έχει μια συνάφεια με τη συλλογή μας. Δηλαδή, ή να αναφέρεται σε έναν καλλιτέχνη, ένα καλλιτεχνικό κίνημα ή, μια περίοδο που υπάρχει μέσα στη συλλογή. Ο δεύτερος: Να αναδεικνύουμε κι άλλες συλλογές γιατί έχει ενδιαφέρον να δούμε τη λογική του κάθε συλλέκτη και τη στρατηγική του. Και, ο τρίτος: Να μπορούμε να προωθούμε και την Ελληνική τέχνη και κυρίως την σύγχρονη. Αυτά είναι τα τρία κριτήρια που προσπαθούμε πάντα να συνδυάζουμε. Έχουμε έναν προγραμματισμό τριών εκθέσεων το χρόνο – δύο στην Αθήνα και μια στην Άνδρο. Οπότε, προσπαθούμε πάντα να κάνουμε αυτή την εναλλαγή.
Η επιτυχία ενός μουσείου από τι εξαρτάται;
Για το δικό μας παράδειγμα, η επιτυχία του βασίζεται πρώτα από όλα πάνω στη συλλογή του. Αυτή η συλλογή είναι το θεμέλιο μας. Και η οποία είναι μια από τις ωραιότερες συλλογές που έγινε στα τέλη του 20ου αιώνα. Από εκεί κι έπειτα, ένα μουσείο για να λειτουργεί έχει ανάγκη και τις προσωρινές εκθέσεις. Αυτές είναι που ενθουσιάζουν τον κόσμο, και έρχεται και ξανάρχεται, και με την ευκαιρία αυτή ίσως δει ή, και ξαναδεί τη συλλογή. Έπειτα, με κριτήριο πάντα έναν μεγάλο επαγγελματισμό ως προς τον τρόπο που παρουσιάζεται η έκθεση, τη σοβαρότητα που θα εξερευνήσουμε το θέμα. Αλλά, και του πως θα παρουσιαστεί στο κοινό. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι, γιατί είναι και η ευθύνη μου· να μπορώ να προτείνω ένα πλούσιο προγραμματισμό που να προσελκύει τον κόσμο. Μετά, όλες οι παράλληλες δράσεις που γίνονται μέσα σε ένα μουσείο -για να μπορέσει να φανεί πραγματικά ως όαση μέσα στην πόλη. Κι αυτό περνάει και από το πωλητήριο, το καφέ του, αλλά και από όλες τις ξεναγήσεις, τα σεμινάρια, τις διαλέξεις. Ακόμα, και θεάματα που γίνονται μέσα στο μουσείο, όπως προβολές ταινιών, συναυλίες. Εκεί, είναι που παύουμε πλέον να το βλέπουμε μόνο ως μουσείο. Το βλέπουμε ως όαση.
Ποιος ο εκθεσιακός προγραμματισμός του Ιδρύματος Β&Ε Γουλανδρή για το επόμενο διάστημα;
Για αυτό δεν μπορώ να κάνω ακόμα μια επίσημη ανακοίνωση, σήμερα. Αλλά, συνεχίζουμε πολύ δυναμικά.
Υπάρχει κάποιο άλλο πρότζεκτ με το οποίο να ασχολείστε αυτή την περίοδο;
Είναι κάτι που έχει να κάνει με τα επόμενα σχέδια μου και που, πάλι δυστυχώς, δεν μπορώ να ανακοινώσω. Ωστόσο, όλο αυτό, αυτής της περιόδου, είναι που έχει ενδιαφέρον για μένα. Όταν ανοίγει μια έκθεση, είναι σαν αυτό το κεφάλαιο σχεδόν να κλείνει για μένα. Κι αυτό γιατί, πρακτικά το άνοιγμα μιας έκθεσης συμβαδίζει με το ξεκίνημα μιας άλλης. Το οποίο είναι ευχάριστο. Έτσι, οποιαδήποτε μελαγχολία που μπορεί να κυριαρχήσει- γιατί, όταν ανοίγει μία έκθεση για το κοινό κάπως κλείνει και η δική μου η δουλειά- αμέσως περνάει στον ενθουσιασμό -που επιτέλους βλέπω τους επισκέπτες να βλέπουν αυτό που ετοιμάζαμε τόσο καιρό. Ο δικός μου ορίζοντας ωστόσο, τη στιγμή εκείνη, έχει αλλάξει κι έχω πάει κάπου αλλού.
Ποια η άποψη σας για τη θέση των γυναικών στον χώρο της τέχνης;
Η σημερινή κατάσταση δεν είναι καλή. Αλλά, είναι σαφώς ασύγκριτα καλλίτερη από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στο παρελθόν. Σε αυτό παίζουμε ρόλο κι εμείς, οι οργανισμοί. Πρέπει να αναδεικνύουμε περισσότερες γυναίκες. Ή, μάλλον πρέπει να μην γίνεται καν με την ιδέα ότι αναδεικνύουμε γυναίκες. Κι αυτό θα το έχουμε καταφέρει όταν δεν θα κρίνουμε πια έναν καλλιτέχνη βάσει του φύλου του. Ως προς τη συλλογή μας έχουμε μερικές γυναίκες, επομένως ο Βασίλης και η Ελίζα Γουλανδρή είχαν κάνει μια τέτοια επιλογή. Έχουμε την Camille Claudel (Καμίλ Κλοντέλ), την Barbara Hepworth (Μπάρμπαρα Χέπγουορθ). Φέτος, κάναμε και την πρώτη μας έκθεση αφιερωμένη σε μια γυναίκα καλλιτέχνιδα, που ήταν την Germaine Richier (Ζερμαίν Ρισιέ), το καλοκαίρι στην Άνδρο. Αλλά, και ως υπεύθυνη του προγραμματισμού θέλω αυτό να γίνει πλέον κάτι το πολύ πιο τακτικό: Να φέρνουμε όλο και περισσότερες γυναίκες. Είτε ως θεματικές εκθέσεις μέσα σε ένα κίνημα, είτε με προσωπικές εκθέσεις.
Ποιον εικαστικό που δεν ζει πια θα θέλατε να συναντήσετε;
Θα ήθελα να είχα συναντήσει πολλούς, αλλά και το φοβάμαι. Πάντα φοβόμουν την ιδέα να συναντήσεις τα είδωλα σου. Νομίζω ότι πάντα χάνεται κάτι. Αν έπρεπε να συναντήσω κάποιον σήμερα, θα ήθελα πολύ να είχα συναντήσει τον Man Ray (Μαν Ρέι). Γιατί, νομίζω ότι πρώτα από όλα θα είχα διασκεδάσει πάρα πολύ. Θα ‘χα γελάσει. Το χιούμορ του Man Ray είναι μοναδικό. Επίσης, πιστεύω ότι θα με ενδιέφερε πάρα πολύ να μου μιλήσει για όλη αυτή τη δυσκολία που έζησε ως ζωγράφος, ενώ έγινε γνωστός ως φωτογράφος. Όπως, και το πώς έζησε όλη αυτή την απόσταση μεταξύ του τι ήθελε να δείξει και πως τελικά τον εκλάμβανε ο περίγυρός του.
INFO:
Διάρκεια έκθεσης: 31 Οκτωβρίου 2026 – 15 Φεβρουαρίου 2027
Περισσότερες πληροφορίες: goulandris.gr
