της Όλγας Σελλά
Η φετινή χρονιά για την Πειραιώς 260 ήταν μια επέτειος και μια πρώτη φορά. Πριν από 20 χρόνια, μπήκαν στη ζωή μας και στα καλοκαίρια μας τα απομεινάρια των βιομηχανικών κτιρίων που στέγαζαν, στην ακμή τους, το εργοστάσιο Τσαούσογλου. Ο Γιώργος Λούκος τότε, παρέα με τον Λευτέρη Βογιατζή, διέκρινε ότι αυτός ο χώρος θα μπορούσε να στεγάσει τη νέα βάση του Φεστιβάλ Αθηνών, αυτήν που χρειαζόταν ο 21ος αιώνας. Κι από τότε, κάθε καλοκαίρι, εδώ και 20 χρόνια, για δύο μήνες περίπου, όλες οι γενιές συναντιόμαστε εκεί, βλέπουμε παραστάσεις, ακούμε μουσική, συζητάμε, διαφωνούμε, παθιαζόμαστε, γελάμε, συνδεόμαστε. Αυτή ήταν η επέτειος, τα γενέθλια της Πειραιώς 260, του μόνου χώρου πολιτισμού που έχει γίνει γνωστός μόνο με τη διεύθυνσή του.
Αλλά ήταν και η πρώτη χρονιά του Μιχαήλ Μαρμαρινού, του νέου καλλιτεχνικού διευθυντή του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου. Κι επειδή στον Μιχαήλ Μαρμαρινό αρέσουν οι γιορτές, οι προπόσεις, οι συναντήσεις, τα μεγάλα τραπέζια (σαν αυτά που άπλωσε φέτος στον αύλειο χώρο της Πειραιώς 260) και τα ανταμώματα, δεν μπορούσε να αφήσει χωρίς να γιορταστούν τα 20ά γενέθλια της Πειραιώς 260. Και γι’ αυτό αποδέχθηκε με προθυμία την πρόταση του σκηνοθέτη Ηλία Γιαννακάκη, που είχε την ιδέα να γίνει ένα ντοκιμαντέρ για «Τα χρόνια του Λούκου 2005-20015». Το ντοκιμαντέρ έγινε και προβλήθηκε στο χώρο που στεγάζει πλέον τα φεστιβαλικά καλοκαίρια μας στις 13 Ιουνίου, με παρόντα τον εμπνευστή του, τον Γιώργο Λούκο. Μια βραδιά που μας έδωσε την ευκαιρία –μέσα από τις αφηγήσεις και τις αναμνήσεις καλλιτεχνών, συνεργατών και δημοσιογράφων και μέσα από την αποτύπωση μοναδικών σταθμών της δικής του δεκαετίας του Φεστιβάλ Αθηνών που είδαμε στο ντοκιμαντέρ- να του ανταποδώσουμε τις ευχαριστίες και την ευγνωμοσύνη μας, να του ζητήσουμε συγνώμη για όσα και όσους τον πίκραναν, να του δείξουμε την κορυφαία θέση που έχει στη διαμόρφωση της ματιάς μας στον σύγχρονο πολιτισμό. Μια βραδιά που έκλεισε μ’ ένα αποθεωτικό χειροκρότημα στο Χώρο Δ, που διήρκεσε σχεδόν 10 λεπτά και με μια «Νύχτα χάρισμά του» στον Κήπο, με στέγη το παλιό αγαπημένο Τροχόσπιτο. Μια βραδιά που θα θυμόμαστε, όσοι βρεθήκαμε εκεί, οπωσδήποτε για τα επόμενα 20 χρόνια. Μια προβολή που θα επαναληφθεί τον ερχόμενο Σεπτέμβριο για όσους δεν την πρόλαβαν, στο πλαίσιο των «Απόηχων», των εκδηλώσεων που θα έχουν και δεύτερες ευκαιρίες να συναντηθούν με το κοινό.
Αυτό ήταν οπωσδήποτε ένα δείγμα του προσωπικού στίγματος του Μιχαήλ Μαρμαρινού στο τιμόνι του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου, αλλά δεν ήταν η μόνη. Και το υπόλοιπο πρόγραμμα απηχεί την αντίληψή του για τη σύνδεση των τεχνών, τις συνενώσεις τους, τους συνδυασμούς τους: του κλασικού με τις σύγχρονες τεχνολογίες, με τη μουσική, με το χορό. Ο χώρος της τέχνης μοιάζει να μην έχει στεγανά, αλλά να συνομιλεί και συνυπάρχει με διαφορετικές πολιτισμικές και καλλιτεχνικές αντιλήψεις, κάτι που είδαμε στις περισσότερες από τις παραστάσεις και τις εκδηλώσεις που φιλοξενήθηκαν φέτος στην Πειραιώς 260. Τι είδαμε λοιπόν φέτος; (Με τη διευκρίνιση ότι θα περιοριστώ μόνο στις θεατρικές παραστάσεις, γιατί αυτές παρακολούθησα).
Είδαμε πολλά και διαφορετικά, πολλούς και διαφορετικούς. Και αυτό ήταν κατ’ αρχήν το καινούργιο στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών. Συναντήσαμε δημιουργούς που δεν είχαμε ξαναδεί –είτε νεότατους Έλληνες καλλιτέχνες, στην πρώτη τους δουλειά, είτε άλλους που έφτασαν από μέρη για τον πολιτισμό των οποίων δεν γνωρίζουμε πολλά (Άπω Ανατολή, Μέση Ανατολή), κι ας έχει πολύ βαθιές ρίζες. Είδαμε παραστάσεις που συνδυάζουν το ντοκουμέντο με τη θεατρική πράξη, είδαμε παραστάσεις που άντλησαν από τη λογοτεχνία την έμπνευσή τους (αν και δεν ήταν η πλειοψηφία φέτος), είδαμε κλασικά έργα με άλλη προσέγγιση, είδαμε έργα όπου πρωταγωνιστούσαν η ιστορία με τη μνήμη και το παλίμψηστο των εκφράσεων και των έργων του πολιτισμού.
Ελληνικές παραστάσεις
Η μερίδα του λέοντος δεν ανήκε φέτος στις ελληνικές παραγωγές και οπωσδήποτε από πλευράς θεατρικής ανθρωπογεωγραφίας επικράτησαν στην Πειραιώς 260 η καταξιωμένη γενιά της πρώτης ωριμότητας και οι πολύ νέες παρουσίες.
Κατά γενική ομολογία, η ωραιότερη ελληνική παράσταση του φετινού προγράμματος ήρθε από τη λογοτεχνία του σπουδαίου Δημήτρη Χατζή με «Το φονικό της Ιζαμπέλας Μόλναρ», σε σκηνοθεσία Στεφανίας Γουλιώτη, η οποία πρωταγωνίστησε δίπλα στον θαυμάσιο Φώτη Στρατηγό.
Ιδιαίτερου ύφους και επίγευσης ήταν η παράσταση της Βάλιας Χατζοπούλου και του Θέμη Πάνου «Η μάνα μου με πέταξε στη θάλασσα», μια παράσταση αέρινη, που συνομιλούσε με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, με τον Μ. Καραγάτση, με τη λογοτεχνία αλλά και τα πάθη άλλων εποχών.
Τόσο η παράσταση της Γεωργίας Μαυραγάνη «Γη της Επαγγελίας» όσο και η παράσταση του Γιώργου Βαλαή «Stores» ήταν πολύ ενδιαφέρουσες ιδέες, με ιδιαίτερο διακύβευμα η καθεμιά και με αρκετά προβλήματα στη σκηνική απεικόνιση ή τη δραματουργία αντίστοιχα.
Χαιρετίζουμε το «φεστιβάλ μέσα στο φεστιβάλ», που ονομάστηκε Gen-260. Έξι παραστάσεις με την υπογραφή πρωτοεμφανιζόμενων νέων σκηνοθετών και σκηνοθετριών, που αποφοίτησαν από τις κρατικές Σχολές Σκηνοθεσίας. Ξεχώρισαν: το «Carcoma», εμπνευσμένο από τη νουβέλα «Σαράκι» της Λάιλα Μαρτίνεθ σε σκηνοθεσία Αλεξίας Παραμύθα και «Το τούνελ» του Φρίντριχ Ντύρενματ σε σκηνοθεσία Πάνου Ηλιόπουλου. Δύο νέοι καλλιτέχνες που πρωτοέδειξαν τη δουλειά τους σε κοινό, απόφοιτοι και οι δύο των σχολών σκηνοθεσίας της χώρας μας, που δίνουν υποσχέσεις για τη μελλοντική πορεία τους.
Ξένες παραστάσεις
Ήταν πολλές οι καινούργιες συναντήσεις με ξένους καλλιτέχνες φέτος που μας εντυπωσίασαν και μας γοήτευσαν, μια επιλογή που οπωσδήποτε διεύρυνε την αντίληψή μας για το πώς προσεγγίζουν τον κόσμο μέσω της τέχνης καλλιτέχνες από χώρες με μεγάλη ιστορία και πολιτισμό για τις οποίες λίγα γνωρίζουμε. Από το ξένο θεατρικό πρόγραμμα ξεχωρίζω:
– «Σλήμαν ΙΙΙ» του Χάινερ Γκαίμπελς, παράσταση που άνοιξε το Φεστιβάλ στις 29 του περασμένου Μαΐου.
– «Haribo Kimchi» του Νοτιοκορεάτη Τζάχα Κου, που γαργάλισε την όσφρησή μας με τις μαγειρικές του τόπου του στη μοσχομυριστή παράστασή του. Εκεί, μπροστά μας, μαγείρεψε και την ίδια στιγμή αφηγήθηκε την ιστορία των γεύσεων, των μετακινήσεων, των γεωργικών καλλιεργειών, των συνθηκών επιβίωσης, της μετανάστευσης.
– «Sleeping fires», η πρώτη συνάντησή μας με τον Ιάπωνα Κούρο Τανίνο. Μια παραμυθητική ατμόσφαιρα, μια καθηλωτική παράσταση για τις σχέσεις των ανθρώπων, για τις πληγές, την πίκρα και τις προσβολές που επιζούν στο σώμα όσων τις υπέστησαν, για τη μοναξιά, τη γειτνίαση, τη φύση.
– «The Shadows». Τρία κορίτσια από το Ιράν, κατάφεραν να πάρουν βίζα και να φτάσουν μέχρι την Αθήνα, για να μας μιλήσουν, μέσω του θεάτρου, για όσα ζουν και όσα δεν μπορούν να ζήσουν στο τόπο τους. Σκηνοθεσία, Αφσανέχ Μαχιάν.
– «A Trial». Το φετινό πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με την παράσταση της Βραζιλιάνας Κριστιάν Ζαταΐ , βασισμένη στο κλασικό έργο του Ερρίκου Ίψεν «Ο εχθρός του λαού». Τον Τόμας Στόκμαν υποδύθηκε μοναδικά ο Βάγκνερ Μόουρα. Μια παράσταση πρωτότυπη και ουσιαστική, που έθεσε προβληματισμούς χωρίς να είναι διδακτική, που έπιασε το νήμα από εκεί που το άφησε ο Ίψεν και κατάφερε να θίξει τον λαϊκισμό, τον φανατισμό, την ένταση, τη σύγκρουση, τη μισαλλοδοξία, την ευκολία του cancel για ό,τι δεν μας αρέσει.
Υπήρχαν πολλές και ενδιαφέρουσες ενότητες στο πλαίσιο του Φεστιβάλ (Αφηγηματική Αρχαιολογία, Πυγολαμπίδες, Έναστρος Ουρανός, κ.ά.) που δεν στάθηκε δυνατόν να έχουμε έστω και μια μικρή γεύση από αυτές, παρότι ο απόηχος απ’ όσους τις παρακολούθησαν ήταν θετικός. Την ερχόμενη χρονιά, με το καλό, χρειάζεται σίγουρα μια καλύτερη διευθέτηση του προγράμματος, ώστε να φτάσουν σε περισσότερους αποδέκτες οι φεστιβαλικές προτάσεις.
Σε ότι αφορά το Systema, την προβολή των ελληνικών παραστάσεων σε ξένους ενδιαφερόμενους με στόχο να ταξιδέψουν σε άλλους τόπους και να γίνει γνωστός ο σύγχρονος πολιτισμός, η συνεργασία των τριών κρατικών φορέων (Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου, Εθνικό Θέατρο και Διεθνούς Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας) ήταν μια πολύ ωραία εξέλιξη. Πιστεύω όμως ότι η επιλογή των φετινών παραστάσεων (που σωστά αντλεί προτάσεις και από τις παραστάσεις της χειμερινής σεζόν) έγινε με κάπως βιαστικά κριτήρια, υποθέτω λόγω χρόνου. Το Εθνικό Θέατρο, π.χ., σχεδόν δεν έκανε επιλογές, απλώς πρότεινε τις περισσότερες από τις παραστάσεις της χειμερινής και της καλοκαιρινής σεζόν. Ελπίζουμε και ευχόμαστε την ερχόμενη σεζόν να τεθούν κάποια κριτήρια επιλογής των παραστάσεων που θα προταθούν για το Systema, γιατί φέτος δεν ήταν σαφή.
Το Φεστιβάλ Αθηνών στην Πειραιώς 260 ολοκληρώθηκε σχεδόν όπως ξεκίνησε. Με μια γιορτή στην Πλατεία – το προαύλιο δίπλα στον Χώρο Η και με ένα ξεφάντωμα υπό τους ήχους και τα τραγούδια του συγκροτήματος παραδοσιακής μουσικής «Κιντέρια». Ο χώρος αλλάζει, μεταμορφώνεται. Το Φεστιβάλ Αθηνών θα συνυπάρχει τα επόμενα χρόνια με άλλους πολιτιστικούς φορείς (Θεατρικό Μουσείο, Μουσείο Λαϊκών Οργάνων, εργαστήρια αντιγράφων αρχαίων ευρημάτων, κ.ά.), που θα στεγαστούν σε κτίρια του χώρου. Φέτος, στο πλαίσιο της συνομιλίας των δράσεων, είχαμε «παρέα» στην Πλατεία, διάφορα φυτά της ελληνικής γης, που το φθινόπωρο θα μεταφερθούν και θα μεταφυτευτούν στο Μάτι. Σαν «υπαίθρια γλυπτική» το είδε ο Μιχαήλ Μαρμαρινός και, ναι, τα φυτά είναι κι αυτό. Συνύπαρξη ήταν κι αυτή, πολύτιμη μάλιστα, σε μια πόλη που στις νεόδμητες πολυκατοικίες «φυτεύονται» στα μπαλκόνια πλαστικές πρασινάδες!
Ο χώρος της Πειραιώς 260 θα αλλάζει μαζί με όλους εμάς που τη γνωρίσαμε από την πρώτη της μέρα. Αλλά όταν έχει κανείς συνδεθεί με πρόσωπα ή πράγματα, αγαπά και τις μεταμορφώσεις τους.
