της Ελένης Σβορώνου
Τύχη αγαθή να εκδοθούν μέσα στο 2025 τρία μυθιστορήματα με αναφορές στη μεγάλη κυρία της αστυνομικής λογοτεχνίας.Ο λόγος αφενός για τις Άγκαθες, σειρά νεανικών αστυνομικών μυθιστορημάτων (περιλαμβάνει προς το παρόν δυο τόμους) των Kathleen Glasgow (γνωστής από την τριλογία Διαλυμένο κορίτσι, O φίλος μου το σκοτάδι, Κορίτσι από γυαλί) και Liz Lawson (The Lucky Ones) και αφετέρου για το τελευταίο βιβλίο της Μάρως Δούκα, το Ζήτω η Άγκαθα Κρίστι.
Η μεγάλη βρετανίδα συγγραφέας έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην αστυνομική λογοτεχνία. Σήμερα όμως φαίνεται ότι εμπνέει και ως σύμβολο της γυναικείας ευφυίας και αμφισβήτησης της καθεστηκυίας τάξης. Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται. Βασική αρχή της αστυνομικής λογοτεχνίας. Μαζί με τον δολοφόνο όμως κρύβεται και ένα ολόκληρο σύστημα αξιών, ένα πλέγμα συμφερόντων που διαιωνίζει την αδικία. Ένα γυναικείο μάτι όμως βλέπει. Στο προσκήνιο (ως κορίτσι ή γυναίκα ντετέκτιβ) ή στο παρασκήνιο (ως δημιουργός ιστοριών) παρατηρεί, αμφισβητεί, ανατρέπει, κινδυνεύει και τελικά αποκαλύπτει το άδικο. Οι σύγχρονες Άγκαθες φαίνεται ότι διεκδικούν και μια διαφορετική θέση στην κοινωνία για τις ίδιες. Μέσα από τη δράση (πραγματική ή στο φαντασιακό τους, όπως συμβαίνει με την ηρωίδα της Μάρως Δούκα) δουλεύουν και για τους εαυτούς τους. Αγωνίζονται να αποτινάξουν έναν ρόλο που δεν επέλεξαν. Η Άλις και η Άιρις, το δίδυμο των έφηβων ντετέκτιβ από την Καλιφόρνια, συναντιούνται με την ηλικιωμένη (τη λες ηλικιωμένη άραγε σήμερα τη γυναίκα των 75 χρόνων;) Πολυξένη από την Αθήνα εντελώς απροσδόκητα στην εκδοτική αυτή σύμπτωση που μας καλεί να τολμήσουμε μια αιρετική σύγκριση.
Αιρετική, γιατί πώς να συγκρίνεις δυο “feelgood” νεανικά μυθιστορήματα των 500 σελίδων το καθένα, με εξώφυλλα που παραπέμπουν ακριβώς σε αυτού του είδους τα μυθιστορήματα που απευθύνονται κυρίως σε γυναίκες 17+ και τα βρίσκεις πάντα στη συγκεκριμένη θέση στα ράφια των βιβλιοπωλείων (τα βλέπεις αμέσως, ογκώδη, αλλά ελαφριά, η μορφή τους αντιστοιχεί στη λειτουργία τους, είναι πραγματικά «page turners») με ένα μυθιστόρημα ενήλικης λογοτεχνίας με την ποιότητα γραφής μιας Μάρως Δούκα; Στη δεύτερη περίπτωση δε θες να γυρίσεις γρήγορα τις σελίδες, θες να τις διαβάσεις ξανά και ξανά για να χαρείς το ύφος, τον τρόπο γραφής που φιλοτεχνεί με μονοκοντυλιές το πορτρέτο όχι μόνο της Πολυξένης και ενός ανεξιχνίαστου εγκλήματος αλλά και της σύγχρονης ζωής.
Αν όμως η συνάντηση των Αμερικανίδων νεαρών κοριτσιών με την Πολυξένη πάρει ασφαλείς αποστάσεις από ανίερες συγκρίσεις σε λογοτεχνικό επίπεδο, αφήνει ελεύθερο το πεδίο για γόνιμες σκέψεις. Τι ζητούν οι σύγχρονες Μις Μαρπλ και θηλυκές Πουαρό από τις ακτές του Ειρηνικού Ωκεανού ως τις ακτές του Σουνίου; (Σε γκρεμούς κοντά ζούνε και οι τρεις ηρωίδες. Η θάλασσα είναι εκείνη που τις γαληνεύει στις δύσκολες στιγμές τους, αλλά κι εκείνη που ξεβράζει πτώματα.)
Οι δεκαεξάχρονες Άλις και η Άιρις ζούνε σε μια φανταστική πόλη στην Καλιφόρνια, το Κάστλ Κόουβ, ένας τόπος για τους πλούσιους και τους υπηρέτες τους. Η Άλις ανήκει στην πρώτη κατηγορία και η Άρις στη δεύτερη. Στο σχολείο τους οι διακρίσεις είναι ολοφάνερες. Οι πλούσιοι λέγονται «Κεντρικοί» (από τη θέση που καταλαμβάνουν στο εστιατόριο) και οι φτωχοί «Παρακατιανοί». Η Άλις έχει βιώσει μία μεγάλη απογοήτευση όταν μία από τις κολλητές της φίλες (από τους «Κεντρικούς» βέβαια) της έκλεψε το αγόρι. Η αντίδρασή της ήταν ακραία. Εξαφανίστηκε από το σπίτι, το σχολείο, την πόλη. Οι πάντες την έψαχναν. Εκείνη επανεμφανίστηκε μυστηριωδώς μια μέρα χωρίς να αποκαλύψει σε κανέναν που πήγε, τι και γιατί το έκανε. Θεμέλιος λίθος της πλοκής, λοιπόν, στον πρώτο τόμο της σειράς Άγκαθες είναι μία εξαφάνιση αντίστοιχη με εκείνη της Άγκαθα Κρίστι όταν ανακάλυψε ότι την απατά ο άνδρας της. Μυστήριο καλύπτει ακόμη τα κίνητρα αυτής της κίνησης της συγγραφέως. Ήταν πράξη διεκδίκησης του συζύγου, εκδίκησης, ένα αστείο (δεδομένου ότι έμεινε σε ένα ξενοδοχείο με το όνομα της ερωμένης του συζύγου);
Η Άλις πάντως είναι τώρα απομονωμένη. Κανείς δεν τη θέλει. Αναστάτωσε μια ολόκληρη πόλη χωρίς να δώσει καμία εξήγηση. Έχει μείνει πίσω στα μαθήματα. Η Άιρις, παιδί ενός ακραία κακοποιητικού πατέρα και μιας μάνας που εργάζεται νυχθημερόν για να βγάλει πέρα, αναλαμβάνει, έναντι αμοιβής, να βοηθήσει την Άλις στα μαθήματα. Στόχος της Άιρις είναι να μαζέψει χρήματα και να φύγουν από την πόλη, μακριά από τον πατέρα ο οποίος, παρά τα ασφαλιστικά μέτρα που έχουν ασκηθεί εναντίον του, εξακολουθεί να γυροφέρνει μάνα και κόρη και να απειλεί.
Η Άλις και η Άιρις είναι εξίσου δυστυχισμένες. Οι γονείς της πρώτης είναι παντελώς απόντες από τη ζωή της, πλήρως απορροφημένοι από την καριέρα τους. Το κορίτσι μεγαλώνει στην ουσία με τη νταντά της. Τώρα έχει χάσει και τους φίλους της. Μόνη της παρηγοριά τα μυθιστορήματα της Αγκάθα Κρίστι που ανακάλυψε στη βιβλιοθήκη ενός ξενοδοχείου όταν προσπαθούσε να σκοτώσει τις ατελείωτες ώρες που έμενε μόνη ενώ η μαμά της ήταν απασχολημένη με τις δουλειές της. Εν μέσω αυτής της πολλαπλής κρίσης στις ζωές των κοριτσιών ξεσπά το κακό. Η πρώην καλύτερη φίλη της Άλις, η Μπρουκ, εκείνη που της έκλεψε το αγόρι, εξαφανίζεται. Η αστυνομία κινείται με πολύ αργούς ρυθμούς υποθέτοντας ότι πρόκειται για ένα ακόμη κοριτσίστικο καπρίτσιο. Η Μπρουκ μιμείται την Άλις. Η Άλις και η Άιρις όμως καταλαβαίνουν ότι κάτι άλλο συμβαίνει. Αισθάνονται και οι δυο κάπως ένοχες, η κάθε μία για τους δικούς της λόγους. Όταν η Μπρουκ βρεθεί νεκρή στη θάλασσα τα δυο κορίτσια θα αναλάβουν ρόλο ντετέκτιβ αμφισβητώντας την εύκολη λύση που έδωσε η αστυνομία ενοχοποιώντας τον φίλο της Μπρουκ.
Στο δεύτερο τόμο, στην «Τρισκατάρατη νύχτα», οι Άγκαθες θα αναλάβουν να εξιχνιάσουν έναν παραλίγο φόνο μιας άλλης μαθήτριας και εξέχοντος μέλους των «Κεντρικών». Οι υποθέσεις συνδέονται καθώς το Κάστλ Κόουβ, βαρύνεται με μια σειρά από ανεξιχνίαστες γυναικοκτονίες προοικονομώντας, έτσι, τις μελλοντικές υποθέσεις που θα αναλάβουν τα δυο κορίτσια.
Ένα καλά στημένο οικοδόμημα εγκλημάτων και μια ωραία δοσμένα πλοκή που αξιοποιεί τεχνικές της Άγκαθα Κρίστι καθηλώνει τον αναγνώστη. Ταυτόχρονα, όπως σε όλα τα καλά αστυνομικά, ανατέμνονται οι παθογένειες της κοινωνίας. Ευτυχώς οι συγγραφείς δεν αρκούνται σε μια καταγγελία της πατριαρχίας με μια απλοϊκή, μανιχαϊστική παρουσίαση καλών κοριτσιών/γυναικών -κακών αγοριών/αντρών. Κορίτσια που υιοθετούν τα ίδια πατριαρχικές, καταπιεστικές και ανήθικες συμπεριφορές στέκονται «επάξια» δίπλα σε ανδρικές φιγούρες κακών. Βεβαίως όλα εκτυλίσσονται σε ένα κλίμα παραμυθιού, οι ακρότητες, οι βίλες, τα περιδέραια, οι έρωτες, τα μαχαιρώματα…Αλλά εντέλει τα βιβλία αυτά επισημαίνουν την ανάγκη διάσωσης κάποιας ηθικής σε έναν κόσμο που έχει ξεχάσει τι σημαίνει ηθική. Ευφυώς αναδεικνύονται οι συνέπειες της αδιαφορίας. Δε χρειάζεται να κάνεις κάτι κακό, μπορεί απλώς να μη νοιαστείς για τον φίλο σου την κρίσιμη στιγμή. Γίνεσαι έτσι ένας μικρός συνεργός στο έγκλημα.
Οι Άγκαθες, η Άλις και η Άιρις, δε θα καταφέρουν, όχι ακόμη τουλάχιστο, να ξεπεράσουν ακριβώς τα προβλήματά τους μέσα από τις υποθέσεις που λύνουν. Ωστόσο βγαίνουν από το τέλμα και χαράσσουν έναν μέλλον για κείνες. Αποτινάσσουν τον ρόλο του πλουσιοκόριτσου που τα έχει όλα στρωμένα, αλλά δεν έχει κανέναν να την αγαπά και να αγαπήσει, μη μία, και του θύματος της φτώχειας και της ενδοοικογενειακής βίας, η άλλη. Φτάνουν στα όρια. Διακινδυνεύον τις ζωές τους στην ουσία γιατί αυτό σώζει και τις ίδιες.
Η Πολυξένη, πάλι, στα 75της, ζει σε ένα σχετικά άνετο, αν και λίγο παλιό, σπίτι στο Σούνιο. Η κόρη της είναι φευγάτη εδώ και χρόνια κυριολεκτικά και μεταφορικά. Οι σχέσεις μάνας – κόρης είναι ψυχρές. Με σύζυγο που την εγκατέλειψε μόλις έμεινε έγκυος «για μη τη σφάξει», όπως έγραψε, αφήνοντας μόνο ένα λαχείο, που ευτυχώς κέρδισε ένα σεβαστό ποσό για να τα βγάλουν πέρα μάνα και κόρη, η Πολυξένη είναι πια ήρεμη και απολαμβάνει τη μοναχικότητά της, τη θάλασσα, τους εσωτερικούς μονολόγους της και τα όνειρά της. Τα λέει με τον εαυτό της. Είναι κοκέτα. Βάφει τα νύχια της (η περιποίηση των νυχιών, ο τρόπος και ο χρόνος που αφιερώνεται σε αυτή τη διαδικασία, αποκαλύπτουν πλέον πολλά για τις ηρωίδες στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο), διατηρεί τη σιλουέτα της και, καθοδόν, θα καταλάβουμε ότι διεκδικεί και το δικαίωμα στον έρωτα.
Όταν, κι εδώ, η θάλασσα ξεβράζει ένα πτώμα, παρουσία, κατά τύχη, δυο αστυνομικών και ενός μυστηριώδους κομψού άνδρα που κάνουν τη βόλτα τους κοντά στο ναό του Ποσειδώνα, τα πρόσωπα θα αρχίσουν να συνδέονται μεταξύ τους κυρίως μέσα από την οπτική της Πολυξένης. Το οξυμμένο τώρα βλέμμα της ηρωίδας θα σταθεί και στη γειτονική ταβέρνα και τον αόρατο ως τώρα ιδιοκτήτη της. Η κόρη, από το Λονδίνο και ο πρώην σύζυγος θα εμφανιστούν στο φόντο της ιστορίας απαιτώντας από την Πολυξένη να παίξει τον ρόλο της μάνας και της συζύγου. Η ίδια όμως φαντασιώνεται τη Μις Μαρπλ, όπως την είδε στις σειρές της τηλεόρασης, και τον εαυτό της στη θέση της. Εδώ δράση της Πολυξένης, δεν έχουμε καν λύση του μυστηρίου. Η αρχική εκδοχή, μια συγκάλυψη της υπόθεσης, μένει ανεξιχνίαστη. Έχουμε μόνο υπόνοιες. Σημασία έχει ότι το βλέμμα της ηρωίδας. Η Πολυξένη στέκει καλά στα πόδια της, κι ας έρχονται στιγμές που ξεχνά το όνομά της, κι ας σκοντάφτει κάθε τόσο, αρνούμενη να παίξει τον ρόλο που επιφυλάσσουν οι άλλοι για κείνη. Μπορεί να μην είναι μία Μις Μαρπλ αλλά και μόνο η δυνατότητα ότι θα μπορούσε να γίνει ή να γράψει τη δική της εκδοχή της Μις Μαρπλ, αρκεί για να της χαρίσει την ελευθερία της. Στο κάτω κάτω και ο κομψευόμενος άνδρας στο Σούνιο ένας ένας κατά φαντασία συγγραφέας αποδεικνύεται ότι είναι.
Η Άλις, η Άιρις και η Πολυξένη γίνονται συγγραφείς της δικής τους ζωής.
Και μια εκδοτική σύμπτωση μπορεί να στείλει τους αναγνώστες της νεανικής και feelgood λογοτεχνίας στην ενήλικη και άλλων αξιώσεων λογοτεχνία και αντίστροφα. Δε θα χάσει κανείς!
INFO
Katleen Glasgow-Liz LawsonOι Άγκαθες
Oι Άγκαθες. Τρισκατάρατη νύχτα
Μτφρ. Σοφία Τάπα
Μεταίχμιο, 2025
Μάρω ΔούκαΠατάκης, 2025.
