γράφει η Νατάσα Ζαχαροπούλου
Η ποίηση της Θεώνης Κοτίνη δεν ξεκινά από μια ιδέα για τον κόσμο· ξεκινά από την εμπειρία του. Στη συλλογή Με το σώμα ο κόσμος δεν παρουσιάζεται ως έννοια προς ερμηνεία αλλά ως κάτι που αγγίζεται, έχει γεύση, μυρωδιά και θύμηση. Οι εικόνες των ποιημάτων γεννιούνται από μικρές κινήσεις του σώματος: ένα χέρι που απλώνεται προς τον καρπό, ένα χάδι στο πρόσωπο, μια μυρωδιά που επιστρέφει από τη μνήμη. Το σώμα δεν είναι απλώς θέμα των ποιημάτων· είναι ο ίδιος ο τρόπος επαφής με τον κόσμο.
Ήδη ο τίτλος της συλλογής λειτουργεί ως ποιητική δήλωση. Το Με το σώμα δεν δηλώνει μόνο σωματικότητα αλλά έναν τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας. Ο άνθρωπος δεν κατανοεί τον κόσμο μέσα από αφηρημένες έννοιες αλλά μέσα από τις αισθήσεις, τη μνήμη και τη σχέση με τον άλλον. Το σώμα γίνεται έτσι το όχημα μιας άμεσης επαφής με το πραγματικό.
Η συλλογή οργανώνεται σε τέσσερις ενότητες — «Μακριά», «Συνήθεις έρωτες», «Ταυτότητες» και «Σπασμένος καιρός» — που κινούνται από τον χώρο της μνήμης και της προσωπικής εμπειρίας προς τον ταραγμένο καιρό της πρόσφατης ιστορίας.
Η γλώσσα της αφής
Ένα από τα πιο σταθερά μοτίβα της συλλογής είναι το χέρι: αγγίζει, κρατά, χαϊδεύει, απλώνεται στο δέντρο· είναι το μέσον με το οποίο ο άνθρωπος συναντά τον κόσμο.
Στο ποίημα «Τι γίνεται η μουσική όταν δεν την ακούμε πια» η μνήμη εμφανίζεται μέσα από μια σκηνή καθαρά αισθητηριακής εμπειρίας:
«Το χέρι σου στικτό μες στη βατομουριά
ψάχνοντας σάρκα των καρπών».²
Η εικόνα δεν εξηγεί· δείχνει. Η μνήμη δεν παρουσιάζεται ως αφηρημένη ανάκληση αλλά ως επιστροφή μιας εμπειρίας του σώματος. Το χέρι που ψάχνει τον καρπό γίνεται ταυτόχρονα εικόνα αφής, γεύσης και παιδικής ανάμνησης.
Η ίδια χειρονομία επανέρχεται σε διάφορα ποιήματα της συλλογής: μια παλάμη που κρατά κάτι ζεστό, ένα χάδι στο μάγουλο, μια μικρή κίνηση που σημαίνει παρουσία. Η σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους εκφράζεται μέσα από τέτοιες ανεπαίσθητες πράξεις εγγύτητας.
Η γλώσσα της Κοτίνη κινείται με έναν ρυθμό χαμηλόφωνο και κοφτό. Οι στίχοι είναι συχνά σύντομοι, σχεδόν αποσπασματικοί, σαν μικρές αναπνοές που αφήνουν χώρο στην εικόνα να σταθεί μόνη της. Η λιτότητα αυτή δεν λειτουργεί ως αφαίρεση αλλά ως τρόπος να παραμείνει η εμπειρία άμεση, σχεδόν σωματική.
Οι εικόνες της συλλογής δεν έχουν τον χαρακτήρα μεγάλης ποιητικής μεταφοράς. Είναι μικρές σκηνές, σχεδόν χειρονομίες: ένα χέρι στη βατομουριά, ένα χάδι στο μάγουλο, ένα σύκο που ανοίγει. Η ποίηση δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει τον κόσμο· αρκείται στο να τον δείξει τη στιγμή που αγγίζεται.
Σώμα και σχέση
Στην ενότητα «Συνήθεις έρωτες» το σώμα γίνεται ο τόπος όπου συναντιούνται επιθυμία και φθορά. Στο ποίημα «Σώμα» η ποιήτρια γράφει:
«το σώμα
μόνο απόλυτα υλικό
γίνεται κάποτε ουράνιο».³
Η υλικότητα του σώματος δεν περιορίζει την εμπειρία· τη θεμελιώνει. Το σώμα γνωρίζει τα όριά του και ταυτόχρονα επιχειρεί να τα υπερβεί. Από αυτή την ένταση γεννιέται η ερωτική εμπειρία.
Ωστόσο το ποίημα καταλήγει και πάλι σε μια απλή χειρονομία:
«το χέρι
και η μικρή του κίνηση στο μάγουλο».³
Η μικρή αυτή κίνηση συμπυκνώνει την ποιητική της συλλογής. Ο έρωτας δεν παρουσιάζεται ως δραματική αφήγηση αλλά ως στιγμή επαφής.
Το σώμα της μνήμης
Η σχέση ανάμεσα στο σώμα και στη μνήμη εμφανίζεται ακόμη καθαρότερα στην ενότητα «Ταυτότητες». Στο ποίημα «Τα μεγάλα γεγονότα του ύπνου» η εμπειρία της ζωής παρουσιάζεται μέσα από μια αλληλουχία αισθητηριακών εικόνων:
«η μυρωδιά ρούχου ζεστού μόλις που πλύθηκε
ο πόνος ξαφνικά παλιού αρώματος
κάθε που ανοίγει η πόρτα στον καιρό».⁴
Η μνήμη εδώ επιστρέφει μέσα από τις αισθήσεις, σαν μια μορφή παρουσίας που γεννιέται από την απουσία. Ο κόσμος του ποιήματος οργανώνεται γύρω από μια ήσυχη υπόσχεση παρουσίας:
«κοιμήσου εσύ και εγώ είμαι εδώ,
θα είμαι εδώ κι όταν ξυπνήσεις».⁴
Η μνήμη στα ποιήματα της Κοτίνη δεν εμφανίζεται ως αφήγηση του παρελθόντος αλλά ως επιστροφή μιας αίσθησης. Μια μυρωδιά, η υφή ενός καρπού, η ζεστασιά ενός ρούχου επαναφέρουν τον χρόνο στο παρόν. Είναι σαν να θυμάται πρώτα το σώμα και ύστερα η σκέψη.
Ο καρπός της εμπειρίας
Δίπλα στο μοτίβο του χεριού εμφανίζεται συχνά και ένα δεύτερο: ο καρπός της γης. Σύκα, βατόμουρα, κυδώνια και βελανίδια επανέρχονται σε διάφορα ποιήματα της συλλογής. Η φύση παρουσιάζεται ως χώρος αφθονίας όπου ο κόσμος προσφέρεται στον άνθρωπο σαν κάτι που μπορεί να αγγίξει και να γευτεί.
Στο ποίημα «Ανεπίκαιρη φύση» η εικόνα είναι χαρακτηριστική:
«απλώνεις το χέρι
και το σύκο ανοιχτό».⁵
Ο καρπός λειτουργεί ως σύμβολο εμπειρίας. Είναι κάτι που ωριμάζει, ανοίγει και μοιράζεται. Με αυτή την έννοια γίνεται και μεταφορά του ίδιου του βιώματος που ωριμάζει μέσα στον χρόνο.
Το υπόγειο μοτίβο του χρόνου
Πίσω από τα εμφανή μοτίβα της αφής και του καρπού λειτουργεί ένα ακόμη, λιγότερο ορατό μοτίβο: ο χρόνος. Ο χρόνος δεν εμφανίζεται πάντοτε ως λέξη αλλά μέσα από τις μορφές της ωρίμανσης, της εποχής και της μνήμης.
Οι καρποί ωριμάζουν, οι μήνες περνούν, το σώμα βιώνει τη φθορά. Στο ποίημα «Σώμα» η ποιήτρια μιλά για το σώμα που υπάρχει «στην περατότητά του».³ Ο χρόνος γίνεται εδώ εμπειρία της ύλης.
Στην τελευταία ενότητα της συλλογής, «Σπασμένος καιρός», ο χρόνος αποκτά και μια δεύτερη διάσταση: την ιστορική. Ωστόσο ακόμη και εκεί η ποίηση επιστρέφει συχνά στον κυκλικό χρόνο της φύσης, όπου τα δέντρα εξακολουθούν να δίνουν καρπούς.
Συνομιλίες με την ποιητική παράδοση
Η ποίηση της Κοτίνη συνομιλεί διακριτικά με την ελληνική ποιητική παράδοση που ανέδειξε την αισθητηριακή εμπειρία του κόσμου. Σε μια ποιητική παράδοση που συναντά κανείς στον Σεφέρη και στον Ελύτη, το τοπίο και τα στοιχεία της φύσης λειτουργούν συχνά ως φορείς μνήμης.
Ωστόσο η Κοτίνη απομακρύνεται από τον υψηλό λυρισμό αυτής της παράδοσης. Εκεί όπου ο Ελύτης αναδεικνύει το φως και το ελληνικό τοπίο σε κοσμική κλίμακα, η Κοτίνη στρέφεται προς μικρές σκηνές της καθημερινότητας: ένα σύκο, ένα χάδι, ένα χέρι.
Σε αυτό το επίπεδο η χαμηλόφωνη ποιητική της θυμίζει περισσότερο την καθημερινή στοχαστικότητα του Τίτου Πατρίκιου — και, σε μια πιο εσωτερική τονικότητα, τη διακριτική παρατηρητικότητα του Νίκου Φωκά — χωρίς όμως να χάνει τη δική της αισθητηριακή ένταση.
Η εμμονή στη μικρή, καθημερινή χειρονομία είναι και η δύναμη της ποίησης της Κοτίνη. Ωστόσο γεννά και ένα ενδιαφέρον ερώτημα: μέχρι ποιο σημείο η σύγχρονη ποίηση μπορεί να στηρίζεται σε αυτή τη χαμηλόφωνη εγγύτητα χωρίς να χάνει την ένταση της μεγάλης ποιητικής κίνησης. Στην περίπτωση της Κοτίνη η ισορροπία διατηρείται· αλλά το ερώτημα παραμένει ανοιχτό για την ποίηση της εποχής μας.
Στον καιρό όπου μεγάλο μέρος της ποίησης κινδυνεύει να γίνει είτε καθαρά διανοητική είτε καθαρά εξομολογητική, η ποίηση της Κοτίνη υπενθυμίζει κάτι πιο στοιχειώδες: ότι η εμπειρία του κόσμου περνά πρώτα από το σώμα. Οι αισθήσεις —η αφή, η γεύση, η όσφρηση— δεν είναι εδώ διακοσμητικά στοιχεία της εικόνας αλλά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο ο κόσμος γίνεται παρών.
Η αφή του κόσμου
Στην ποίηση της Κοτίνη οι έννοιες δεν δηλώνονται· παίρνουν σώμα. Γίνονται καρποί, μυρωδιές, μικρές κινήσεις του χεριού.
Και μέσα από αυτές τις μικρές στιγμές επαφής — ένα χέρι, έναν καρπό, μια φωνή — ο κόσμος αποκαλύπτεται ξανά ως εμπειρία που μπορεί να βιωθεί μόνο με έναν τρόπο:
με την αφή του.
Υποσημειώσεις
- Θεώνη Κοτίνη, «Σώμα», σελ. 45
- Θεώνη Κοτίνη, «Τι γίνεται η μουσική όταν δεν την ακούμε πια», σελ. 21
- Θεώνη Κοτίνη, «Σώμα», σελ. 45
- Θεώνη Κοτίνη, «Τα μεγάλα γεγονότα του ύπνου», σελ. 63
- Θεώνη Κοτίνη, «Ανεπίκαιρη φύση», σελ. 111
Θεώνη Κοτίνη,Με το σώμα, (εκδ. Ενύπνιο, Αθήνα 2024)
