συνέντευξη στην Δήμητρα Διδαγγέλου (*)
Όταν οι ιστορίες γράφονται από έναν άνθρωπο που έχει ζήσει από κοντά μεγάλα ιστορικά και πολιτικά γεγονότα, δεν έχουν μόνο ιστορική αξία αλλά και τη μοναδικότητα του βλέμματος εκείνου που τις βίωσε.
Ο πρώην πρέσβης της Ελλάδας και συγγραφέας Διονύσης Καλαμβρέζος εναλλάσσει τους ρόλους του μέσα από διαφορετικά είδη αφηγήσεων, είτε μέσα από τα ιστορικά του βιβλία, είτε μέσω της μυθοπλασίας. Ο ίδιος χαρακτηρίζει το είδος που γράφει «πολιτική φαντασία». Πολλές από τις ιστορίες του εκτυλίσσονται σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η τεχνητή νοημοσύνη και το εικονικό περιβάλλον πολύ πριν μπουν στη ζωή μας.
Διπλωμάτης με μακρά διαδρομή στην Ευρώπη, την πρώην Σοβιετική Ένωση, την Αμερική και την Ασία, ανήκει στην κατηγορία των ανθρώπων που όταν συνομιλείς μαζί τους ξεχνάς τις ερωτήσεις που είχες στο μυαλό σου καθώς κάθε απάντηση ανοίγει μια νέα ολόκληρη συζήτηση.
Με αφορμή την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου με τίτλο «Εικονικός Εφιάλτης» (εκδόσεις Παπαζήση), η συζήτηση ξεκινά από τη συγγραφή και την ανάγκη της αφήγησης και επεκτείνεται προς ευρύτερα ζητήματα, όπως η σχέση του βιώματος με τη λογοτεχνία, το πώς η διπλωματική του διαδρομή διαμορφώνει το βλέμμα του ως συγγραφέα, αλλά και τη θέση του ελληνικού βιβλίου στο διεθνές περιβάλλον.
Τι σημαίνει για εσάς η γραφή; Είναι προσωπική ανάγκη, απόδραση ή κάτι υπαρξιακό;
Δεν μπορώ να σας δώσω μια μονοσήμαντη απάντηση. Από τότε που άρχισα να γράφω, γύρω στα δεκαπέντε, μάλλον το έκανα για όλους τους πιθανούς και απίθανους λόγους. Από τότε έγινε στοιχείο της ταυτότητάς μου. Ασυνείδητη προσπάθεια να αναζητήσω απαντήσεις; Προσπάθεια να κατανοήσω την ανθρώπινη μοίρα, τη φύση και τη δύναμη των συστημάτων και αφηγημάτων; Να διακρίνω τις διεξόδους, τις ρωγμές, το μέλλον και τις προοπτικές μας; Να λειτουργήσω σαν δέκτης και πομπός αυτών που συνέβαιναν- ή απουσίαζαν- γύρω μου και μπορούσα να κατανοήσω/νιώσω με έναν ιδιαίτερο τρόπο; Nα αναζητήσω τα όρια μου; Να βρω νόημα; Ίσως όλα αυτά…
Έχετε κινηθεί τόσο στην ιστορική γραφή όσο και στη μυθοπλασία. Τι σας οδηγεί κάθε φορά στη μία ή την άλλη μορφή;
Στη μυθοπλαστική γραφή με ωθεί κάποιο συμβάν γύρω μου, κάποια αίσθηση, κάποια κουβέντα συνομιλητή μου, ένα βλέμμα, κάποια σελίδα σε ένα βιβλίο, μια σκηνή στον κινηματογράφο ή στο θέατρο, μια μουσική, μια είδηση, ένα φύλλο που πέφτει, το κύμα που σκάει στην ακτή, που λειτουργεί σε μένα σαν απαρχή μιας ιστορίας, σαν άνοιγμα ενός παράθυρου από όπου μπορώ να κοιτάξω έξω (ή μέσα), πιο μακριά. Προφανώς, τόσο συνειδητά όσο και ασυνείδητα, ακολουθώ κάποιους τρόπους/κανόνες/πλαίσια γραφής και τις όποιες φιλοσοφικές, ηθικές, αισθητικές μυθολογίες μου, ενώ χρησιμοποιώ συσσωρευμένο υλικό (χαρακτήρες, εμπειρίες, εικόνες κ.λπ.) για να εμπλουτίσω την ιστορία της οποίας δεν έχω σχεδόν ποτέ ένα αρχικό σχέδιο, και είναι περισσότερο σαν ταξίδι σε ανοιχτό πέλαγος, που διαμορφώνεται στην πορεία.
H ιστορική γραφή προέκυψε τυχαία, από τις περιστάσεις, επειδή βρέθηκα μέσα σε γεγονότα που μπορούν να χαρακτηριστούν «ιστορικά». Υπηρέτησα μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ ως Πρόξενος στη Ρωσία (αλλά για ένα διάστημα και για τις άλλες χώρες της τ.ΕΣΣΔ) και είχα το προνόμιο να γνωρίσω από πρώτο χέρι την πολύ μεγάλη και ιστορική ελληνική Διασπορά σε αυτόν τον τεράστιο χώρο, σε αποστολές σε όλα τα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, στην Κεντρική Ασία κ.λπ. αλλά και να είμαι παρών δίπλα/μέσα σε μείζονα γεγονότα της εποχής (πόλεμος της Αμπχαζία, πρώτος πόλεμος της Τσετσενίας, συγκρούσεις στον Βόρειο Καύκασο, εσωτερική σύγκρουση στη Ρωσία μεταξύ Προέδρου και Κοινοβουλίου κ.λπ.). Κάποια στιγμή αποφάσισα να καταγράψω τα γεγονότα, την ιστορία που εκτυλίχθηκε, όταν ήμουν εκεί, συνειδητοποιώντας τη σημασία της ιστορικής γραφής από κάποιον που ήταν εκεί. Σε επόμενα στάδια, αναφορικά με κείμενά μου ιστορικού, διπλωματικού, επιστημονικού χαρακτήρα, μάλλον κίνητρό μου ήταν να πω κάτι νέο/ενδιαφέρον που είχα δει και κατανοήσει.
Σε ποιον βαθμό οι διπλωματικές σας εμπειρίες και η επαφή σας με διαφορετικά πολιτικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα διαμορφώνουν τους χαρακτήρες και τις ιστορίες σας;
Όπως όλοι οι συγγραφείς περιγράφουν καλύτερα, με πιο αυθεντικό, πειστικό και πλήρη τρόπο, χαρακτήρες και περιβάλλοντα που έχουν γνωρίσει και τους έχουν ασκήσει ισχυρή επίδραση, έτσι κι εγώ υπάγομαι σε αυτή τη συνθήκη. Οι περισσότερες ιστορίες μου εκτυλίσσονται σε περιβάλλοντα που έχω γνωρίσει καλά και με έχουν επηρεάσει με συγκεκριμένο τρόπο, που μπορεί να είναι κυρίως οι ΗΠΑ/Νέα Υόρκη, η Ρωσία, η Κίνα, οι Βρυξέλλες, οι διεθνείς οργανισμοί κ.λπ. και χαρακτήρες που επίσης έχω γνωρίσει εκεί.
Πόσο πολιτικό είναι το έργο σας; Ακόμη κι όταν δεν μιλά ευθέως για πολιτική.
Από τότε που αρχίζει η ιστορία των οργανωμένων κοινωνιών, η πολιτική γίνεται στοιχείο τους ως τρόπος οργάνωσης και άσκησης της εξουσίας, υιοθέτησης νόμων, λήψης αποφάσεων και κατανομής πόρων, προνομίων, ισχύος και άλλων πλεονεκτημάτων. Πάντα η πολιτική/άσκηση εξουσίας ενισχύεται από την προσθήκη κοινωνικών, θρησκευτικών, φιλοσοφικών, ηθικών κ.λπ. αφηγημάτων και συστημάτων για να της δίνουν μέγιστο κύρος και αποδοχή, και συχνά ανεξέλεγκτη δύναμη. Η δημιουργία τυραννιών, ολοκληρωτισμών και δυστοπιών, η χειραγώγηση, η εξαπάτηση και η βία είτε υλική είτε ψυχολογική, όταν απουσιάζουν οι απαραίτητες δικλείδες ασφαλείας στην πολιτική, απαντάται ως κύριο θέμα στα περισσότερα γραπτά μου. Συχνά έχω αποκαλέσει τα γραπτά μου «πολιτικής φαντασίας».
Η διπλωματία απαιτεί πειθαρχία, στρατηγική σκέψη και διαχείριση χρόνου. Πώς συνυπάρχει αυτό με τη δημιουργική διαδικασία της συγγραφής; Είναι δύο κόσμοι που συγκρούονται ή που αλληλοσυμπληρώνονται;
Οι δυο ιδιότητες κατέληξαν με τον καιρό να γίνουν ισχυρά αλληλοσυμπληρούμενα στοιχεία της ταυτότητάς μου και η μια να μπορεί να εμπλουτίζει και να τροφοδοτεί την άλλη. Η διπλωματική ζωή παρέχει σημαντικά ερεθίσματα, εμπειρία, γνωριμία με διαφορετικά μέρη και ανθρώπινους τύπους, καλύτερη κατανόηση της πολυπλοκότητας του κόσμου και της ανθρώπινης κατάστασης. Επιπλέον σε αναγκάζει να γράφεις σχεδόν κάθε μέρα, τηλεγραφήματα, εκθέσεις, αναφορές, έγγραφα κλπ. Σε ασκεί στο γράψιμο με ένα διαφορετικό τρόπο, καθώς πρέπει να είμαι σύντομο, περιεκτικό, εύληπτο, να εντοπίζει τα κύρια σημεία κ.λπ. Η λογοτεχνία, από την άλλη πλευρά, πάντα μου επέτρεπε να βιώνω με σχετικά μεγαλύτερη πληρότητα, δημιουργικότητα και ελευθερία, πέρα από καταναγκασμούς και συμβάσεις, κάθε άλλη διάσταση της ζωής, εν προκειμένω του διπλωμάτη. Κλασσική περίπτωση αμοιβαίου εμπλουτισμού νομίζω ότι είναι ο Σεφέρης (αλλά και αρκετοί άλλοι διπλωμάτες-συγγραφείς). Ομολογώ πάντως ότι στη νεανικότερη περίοδό μου είχα ερωτήματα, αν αυτές οι ιδιότητες μπορούν να συνυπάρξουν αρμονικά, καθώς διέπονται από άλλους κανόνες, περιορισμούς, στάσεις, αν η μια προδίδει την άλλη κ.λπ., και αντιμετώπισα κάποια ζητήματα διαχείρισής τους. Χρειάστηκε κάποια εμπειρία και άσκηση για να μπορώ να λειτουργώ υπό τους κανόνες που επιβάλλει η διπλωματία και στην ελευθερία που απαιτεί το λογοτεχνικό γράψιμο.
Τι σας έχει δώσει η συγγραφή σε προσωπικό επίπεδο;
Είναι δύσκολο να δώσω μια συνοπτική απάντηση. Θα τόνιζα κυρίως: τη σχετικά καλύτερη κατανόηση του κόσμου (σε συνδυασμό με την πρόσθετη ανάγνωση που προκαλεί η συγγραφή -την οποία συχνά πάντως η ανάγνωση προκαλεί και βελτιώνει). Τη διαρκή αναζήτηση εναλλακτικών απαντήσεων σε σύνθετα φιλοσοφικά, πολιτικά, ηθικά και άλλα ερωτήματα και την ταπεινότητα που επιφέρει η αμφιβολία, η απόρριψη των απόλυτων αληθειών και βεβαιοτήτων, η επίγνωση του μοναδικού και του εφήμερου. Την εξερεύνηση του εαυτού και των άλλων, και τελικά κάποια (ενδεχομένως) καλύτερη αυτογνωσία και ενσυναίσθηση. Την αίσθηση της δημιουργίας και της ανακάλυψης. Τη σχετική, διανοητική τουλάχιστον, απελευθέρωση από καταναγκασμούς, πλαίσια, συστήματα και συμβάσεις που στενεύουν τη σκέψη και το πνεύμα μας.
Συχνά λέγεται ότι κάθε συγγραφέας επιστρέφει ξανά και ξανά στον ίδιο πυρήνα θεμάτων. Υπάρχει κάποιος σταθερός άξονας που διατρέχει και τα δικά σας έργα;
Συχνά οι ήρωες μου, θύματα αυταρχικών και ολοκληρωτικών συστημάτων, είναι δέσμιοι και παγιδευμένοι από υπέρτερες δυνάμεις σε εφιαλτικά τοπία που οριοθετούνται από το «1984» του Όργουελ, τον «Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο» του Χάξλεϊ και τη «Δίκη» του Κάφκα. Έρμαια απολυταρχικών ψηφιακών καθεστώτων και κυβερνοδικτατοριών του κοντινού μέλλοντος, τρέμουν ότι μπορεί να χάσουν τα όποια υπαρκτά ή υποτιθέμενα προνόμιά τους, την ασφάλειά τους, τη «σύνδεσή» τους, ότι θα αποκλειστούν από το ευρύτερο σύστημα, αν δεν παραμείνουν υπάκουοι, πειθήνιοι. Άλλοτε, όμως, είναι οι ίδιοι δημιουργοί ή υπαίτιοι του σκοταδιού που τους τυλίγει, ανεύθυνοι, συμβιβασμένοι και αρνητές του εαυτού τους, βουλιαγμένοι σε φόβους, προκαταλήψεις και εμμονές, αδιαφορία, αδράνεια, ιδιοτέλεια, και κονφορμισμό. Όμως και στη μια και στην άλλη περίπτωση, έστω κι αν σε αυτό τον γκρίζο και ζοφερό κόσμο τους, κυριαρχεί το άγχος, η σύγχυση, η βαρβαρότητα, η απληστία και η βία, ‘’All is not lost’’ όπως γράφει ο Μίλτον. Συχνά δεν καταθέτουν τα όπλα, δεν αποδέχονται την ήττα, τον συμβιβασμό και την υποταγή, κι αναζητούν με ευθύνη και θάρρος, να δώσουν νόημα στη ζωή τους.
Τι ήταν αυτό που σας κινητοποίησε να γράψετε το τελευταίο σας βιβλίο, «Εικονικός Εφιάλτης» (εκδόσεις Παπαζήση); Τι θα θέλατε να έχει πάρει ο αναγνώστης κλείνοντας το βιβλίο;
Το βασικό μήνυμα που κατέληξε μάλλον να στέλνει το βιβλίο, όταν πήρε την τελική μορφή του, ήταν η σημασία της αντίστασης, της άρνησης υποταγής απέναντι στους κάθε είδους ολοκληρωτισμούς, και της ελπίδας. Ειδικότερα, ο «Εικονικός εφιάλτης» διαδραματίζεται στο κοντινό μέλλον, στη Νέα Υόρκη, σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούν η τεχνητή νοημοσύνη, η ψηφιοποίηση, οι κυβερνοεπιθέσεις και η ανεξέλεγκτη μετανάστευση. Παρά τους πολέμους, τις κρίσεις, τα λάθη, τις καταστροφές και τις αποτυχίες που έχουν προηγηθεί, δεν φαίνεται το εκκρεμές να έχει μετακινηθεί στη μετριοπάθεια, την ισορροπία, στη προσπάθεια να ξαναχτιστεί ό,τι έχει καταστραφεί σε υλικό και πνευματικό επίπεδο. Αντίθετα φαίνεται ότι έχουν εγκαθιδρυθεί χειρότερες και πιο ύπουλες δυνάμεις ολοκληρωτισμού, χειραγώγησης, εκμετάλλευσης και τυραννίας. Όμως εμφανίζονται άτομα και ομάδες που επιδιώκουν να δημιουργήσουν ισορροπία, αρμονία και ομορφιά στον κόσμο, έστω και εκκινώντας από διαφορετικές αφετηρίες, έστω χωρίς να έχουν το ίδιο όραμα, έστω από τύχη. Η συνέργεια αυτών των ανθρώπων, η συνάθροιση πολλών ταλέντων, συναισθημάτων, δεξιοτήτων, αλληλεγγύης, πεποίθησης, επιμονής και θάρρους μπορεί να ανατρέψει φαινομενικά πολύ υπέρτερες δυνάμεις, καθώς, «και οι τυραννίες είναι εύθραυστες», όπως έχει επιγραμματικά τονίσει η Άτγουντ, , αλλά και γιατί «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» για να επαναλάβω τη φράση του Ντοστογιέφσκι. Ελπίζω να πήρε και ο αναγνώστης αυτό το μήνυμα.
Τι γράφετε αυτή την περίοδο; Βρίσκεστε σε φάση έρευνας, σχεδιασμού ή ήδη μέσα στο κείμενο;
Επεξεργάζομαι ξανά δυο συλλογές διηγημάτων, η μια με διηγήματα φαντασίας, τα περισσότερα αναφορικά με ζητήματα που δημιουργούνται από τη γενικευμένη, χωρίς φίλτρα, χρήση τεχνητής νοημοσύνης και την αντίδραση των ανθρώπων σε δυστοπίες/καταστροφές/άκρα/έλλειψη νοήματος. Η άλλη συλλογή αφορά σύγχρονες ιστορίες με θέματα κυρίως την προδοσία, την ανιδιοτέλεια, τον ηρωισμό, τη δειλία, την απάτη, την υποκρισία. Επεξεργάζομαι επίσης, την ανασύνθεση ενός μεγάλου μυθιστορήματος πολιτικής φαντασίας με τίτλο «Ο πόλεμος στη Ρωσία και η γυναίκα στο κοχύλι», καθώς και την αγγλική μετάφρασή του. Ετοιμάζονται, τέλος, και δυο ιστορικού/ επιστημονικού χαρακτήρα εργασίες.
Ως πρέσβης της Ελλάδας στο εξωτερικό, έχετε εικόνα του πώς ταξιδεύει το ελληνικό βιβλίο εκτός συνόρων. Πώς αξιολογείτε σήμερα το ελληνικό εκδοτικό τοπίο; Υπάρχει επαρκής εξωστρέφεια και στρατηγική προβολής ή κινούμαστε αποσπασματικά;
Νομίζω ότι μπορούν να γίνουν πολλά για περισσότερο στοχευμένη ενίσχυση δημόσιων και ιδιωτικών πρωτοβουλιών για προβολή και κυκλοφορία του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό, στο μέτρο βέβαια του δυνατού, και στο πλαίσιο της σημερινής τεχνολογίας, επικοινωνίας, δημόσιας προώθησης κλπ. Χωρίς να είμαι ειδήμων, από τη γενικότερη εμπειρία μου, θεωρώ ότι μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον, οι όποιες ελληνικές προσπάθειες ήταν αποσπασματικές χωρίς στρατηγική στόχευση. Μετά την πρόσφατη δημιουργία το Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ) του οποίου ένας βασικός σκοπός είναι η ανάδειξη του βιβλίου ως μορφωτικού, πολιτιστικού και ψυχαγωγικού μέσου και η προβολή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας διεθνώς, αλλά και της προώθησης του προγράμματος GreekLit για χρηματοδότηση μεταφράσεων βιβλίων, θεωρώ ότι υπάρχει τουλάχιστον το πλαίσιο και τα εργαλεία για αποτελεσματικότερη προβολή του βιβλίου στο εξωτερικό και εξωστρέφεια.
——————————————————————–
(**) Ο Διονύσης Καλαμβρέζος ζει και εργάζεται στις Βρυξέλλες. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Ζάκυνθο. Σπούδασε νομικά, διεθνές δίκαιο και ευρωπαϊκή ιστορία σε Αθήνα (ΕΚΠΑ), Λονδίνο (LSE) και Παρίσι (PARIS-II). Έχει υπηρετήσει σε ελληνικές Αρχές στη Μόσχα, στη Νέα Υόρκη, το Πεκίνο, στις Βρυξέλλες και τη Λευκωσία, ενώ έχει αποσπαστεί στην Τιφλίδα κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Αμπχαζία (1993). Έχουν εκδοθεί τέσσερα μυθιστορήματα και τέσσερις συλλογές διηγημάτων του, τα περισσότερα πολιτικής και επιστημονικής φαντασίας, ένα ιστορικό-διπλωματικό βιβλίο του για τον Ελληνισμό της Ρωσίας/ΕΣΣΔ, ενώ έχουν δημοσιευτεί πολυάριθμες ιστορικές, ακαδημαϊκές εργασίες του, καθώς και πολλά διηγήματα του σε συλλογικούς τόμους, επιθεωρήσεις, περιοδικά και εφημερίδες.
(*) H Δήμητρα Διδαγγέλου είναι Ψυχολόγος, M.Sc. Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε., Υποψ. Διδακτόρισσα Τμ. Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου της Γάνδης
Διονύσης Καλαμβρέζος, Εικονικός εφιάλτης, Παπαζήσης
