του Γιάννη Πανούση
“Ό,τι θεωρεί Κακό μια εποχή, είναι συνήθως ένα ανεπίκαιρο κατάλοιπο αυτού που άλλοτε θεωρούνταν Κακό” (Νίτσε)
Α.ΦΙΛΟ-ΣΟΦΙΚΑ
Στο έργο του Φρ. Νίτσε «Πέραν του Καλού και του Κακού» ανθρώπινη φύση, ψυχολογία του βάθους, αντινομία αξιών, φυσικά δικαιώματα, ηθική των ηθών εμπλέκονται και διαπλέκονται με την αλήθεια, την ελευθερία της βούλησης, την αναγκαιότητα, τη δύναμη της εξουσίας.
«Είναι η ίδια η ηθική, δεν υπάρχει άλλη» ισχυρίζεται εννοώντας ότι «μέσα μας» θα βρούμε τα όρια του Καλού- Κακού.
Τα ερωτήματα που ο ίδιος θέτει στο «Πέραν του Καλού και του Κακού» παραμένουν ανοικτά.
- Από το Κακό πάμε στο Καλό ή αντίστροφα;
- Πόσο έτοιμη είναι η σύγχρονη κοινωνία να ταυτοποιήσει το Κακό και να συμφωνήσει στον ηθικό και θεσμικό τρόπο διαχείρισης του; Υπάρχει ηθική συναίνεση;
- Η εμπειρία της κοινής ζωής (και μοίρας) συνιστά το βασικό κριτήριο για να διακρίνουμε το Καλό από το Κακό;
- Πράγματι δεν υπάρχουν ηθικά φαινόμενα και μόνον ηθική ερμηνεία των φαινομένων;
- Ακόμα όμως κι αν ο Θεός είναι «ο πατέρας του Κακού», ο άνθρωπος δεν παραμένει ο ενεργοποιών το Καλό;
- Το Καλό και το Κακό δια-θέτουν μόνο σύμβολα;
- Το Καλό και το Κακό είναι συμβατικές κατηγορίες;
- Υπάρχει δικαίωση του Kαλού ;
- Νοείται Καλό χωρίς το Κακό και vice versa δίχως συνάρτηση με τη θεία πρόνοια;
- Η ελευθερία του να πράττει κανείς το Καλό ή το Κακό είναι θέμα ανθρώπινης φύσης (και των παθών του) ή συνθηκών;
Το ηθικό Kακό αν προέρχεται από την αυτόνομη βούληση συνδέεται με νοήματα ελευθερίας και με τον τρόπο ύπαρξης και υπαρκτικού αυτοπροσδιορισμού (αυτοελευθερία).
Η ελευθερία ως βάρος ανυπόφορο, θείον δώρον-άδωρον συνεπάγεται το ότι πρέπει μόνοι μας να επιλέγουμε το καλό ή το κακό (μας).
Άξιοι για το Καλό αλλά και άξιοι για το Κακό με ανεπηρέαστη βούληση είμαστε δυνάμει όλοι.
Το Κακό γίνεται κι αυτό το στοιχείο της ουσίας του Ανθρώπου.
Μέσα από τους δρόμους του Κακού συνειδητοποιούμε τα όρια της ελευθερίας μας
Η λειτουργία του «Κακού» ως επιλογή, το μίσος για τον «Άλλον», η εξέγερση-ελευθερία, η απελπισία να «είσαι ο εαυτός σου», δημιουργούν στιγμές προσωρινής ελευθερίας που δίνουν νόημα στην (παράλογη;) ζωή.
Ακόμη και η όσμωση και μέθεξη Καλού-Κακού συνδέεται με τα όρια της ελευθερίας. Το ένα εξηγεί το άλλο, το ένα νομιμοποιεί/αγιοποιεί το άλλο, το ένα διεκδικεί το άλλο, το ένα κυριαρχεί στο άλλο.
Το Κακό ως αντικανονικότητα, ως «ελευθερία με το μέρος του διαβόλου» παρέχει στον άνθρωπο την (ψευδ)αίσθηση του αυτεξούσιου.
Αναρωτιέται κανείς λοιπόν αν το Κακό και το Καλό είναι τελείως διαχωρισμένα ή μήπως το Κακό προετοιμάζει το Καλό και «ελέγχει» τις ελεύθερες επιλογές του ανθρώπου;
Το Καλό και το Κακό είναι ένα, γι΄αυτό και «η ευτυχία μέσα στο Κακό» δεν ταυτίζεται με το αρνητικό πεπρωμένο. Τα συστήματα αξιολογήσεων δεν είναι σταθερά. Η ηθική αίσθηση (moral sens) σχετικοποιείται καθώς οι αξίες της ομάδας δεν ταυτίζονται πάντοτε με την προσωπική ταυτότητα. Κάτω από αυτήν την οπτική δεν (μπορεί να) υπάρχει ένα συνεχές (continuum) ηθικών ή μη-ηθικών συμπεριφορών.
Είναι συνεπώς παράλογο να βλέπουμε το Καλό χωρίς το Κακό γιατί συνδέονται διαλεκτικά.
Η συνύπαρξη του Καλού και του Κακού μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο και η επίγνωση αυτού του δυϊσμού επιτείνει την αξία της επιλογής, γιατί τελικά το Κακό και το Καλό συλλειτουργούν, έστω και ως εχθροί. Η όποια κλίμακα του Κακού ή το όποιο ριζικό Κακό (το κακό χάριν του κακού) για τον Ντοστογιέφσκι δεν είναι παρά μια αντεστραμμένη αγάπη[1]
Β.ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟ-ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ
Το ερώτημα είναι αν οι παραπάνω πτυχές του Κακού εμ-περιέχονται στη θεωρία της αστυνομικής μυθοπλασίας
Γνωρίζουμε ότι έγκλημα ,ιστορία και πολιτική συνδέονται μέσω της Αστυνομικής Λογοτεχνίας[2].Το ίδιο ισχύει και με τη σύνδεση εγκλήματος κι επιστήμης,ιδίως όταν ο κεντρικός ήρωας σπουδάζει Εγκληματολογία[3]
Σε κάθε περίπτωση η σύνδεση Αστυνομικής Λογοτεχνίας με το Κακό[4]ή με την Αταξία[5]είναι δεδομένη,αφού έχουν ως κοινό παρονομαστή τις παραβάσεις και αποκλίσεις
Ακόμα κι αν η ζωή του ανθρωπίνου είδους ξεκίνησε με τη Βία ή αν οι Δαίμονες είναι πανταχού παρόντες στη Θρησκεία και στη Λαογραφία,οι αστυνομικές περι-γραφές για τη Σκοτεινή Πόλη[6] και τη Σκοτεινή Ψυχή[7]δεν φαίνεται να στοχεύουν στο ν’αποκηρύξουν το Κακό υπέρ του Καλού[8][αλλιώς τί noir θα ήταν;]
Η ανοχή στο Κακό στην αστυνομική μυθοπλασία συχνά παίρνει τη μορφή μιάς ορθολογικής επιλογής για επιβίωση των ‘από κάτω΄’[αντι-δραστικό Κακό][9],δίνοντας την εντύπωση ότι η α[ντι]κοινωνικότητα συνιστά αναπόσπαστο στοιχείο της αντί-στασης
Η υπερπροβολή αυτού του τύπου Κακού και η απουσία του Καλού[10]δεν συνδέεται με την [έστω και αλλοιωμένη]επίσημη εγκληματικότητα[11],αλλά με μία [μόνιμη;] πολιτική κι όχι κοινωνική παθολογία[στην οποία προφανώς συμμετέχουν και οι ‘θετικοί ήρωες’ της πλοκής][12]
Η σύγκρουση εξουσιαζόντων/εξουσιαζομένων δημιουργεί την αίσθηση ότι ο κόσμος δια-χωρίζεται εξαρχής σε καλούς/αθώους και κακούς/ένοχους ανθρώπους,ενώ είναι γνωστό ότι ουδείς γεννιέται ‘κακός’,όπως γνωστή είναι η ρηχότητα της διάπραξης μίας κακής πράξης[13],συχνά και λόγω έλλειψης ενσυναίσθησης ως προς τον προκαλούμενο πόνο,που δεν απο-δεικνύει όμως μία μοιρολατρική αποδοχή σαν πεπρωμένο. Η αστυνομική μυθοπλασία,όταν ακολουθεί τέτοια στερεότυπα[κακός ο δυνατός/καλός ο αδύνατος] , καθίσται κοινότυπη καθώς υιοθετεί κατά συροοή τα ίδια μοτίβα και τα ίδια προφίλ του Κακού[14]
Ακόμα και η εγκληματική περιπλάνηση των κακών[15]δεν δημιουργεί αυτομάτως δικαίωση των βίαιων αντι-δράσεων των καταπιεζόμενων[16],χωρίς κάποια στέρεη μη-ιδεολογική αναφορά ή ηθική βάση
Μπορεί ‘οι βρυκόλακες ν’αγαπάνε τα σκοτάδια’[17] δύσκολα όμως-ακόμα και λογοτεχνική αδεία-θα μπορούσαμε να ταυτίσουμε τους[εξουσιαστικούς] κακούς με κοινωνικά ή πολιτικά βαμπίρ.
Η προβολή των μη-ένοχων θυμάτων,όταν εντάσσονται στους ‘από κάτω’[18],που ζητάνε δικαιοσύνη από τη ανάλγητη εξουσία των ‘από πάνω’[19] σε αντι-παρα-βολή με τους πάντοτε κακούς δράστες της ωμής θεσμικής βίας[20] δεν πρέπει να μας οδηγούν στην αποδοχή ότι το έγκλημα του[εκδιωχθέντος] Κά’ι’ν συνιστά την αρχή της ανθρωπότητας[21] ή στη ‘θεωρία των πιθήκων-δολοφόνων’,δηλαδή μιάς φυσικής βίας της επιβίωσης ή της εξουσίασης[22]
Δεν γνωρίζω αν οι κακοί πρωταγωνιστές ενός αστυνομικού μυθιστορήματος ‘χαρακτηρίζουν τον συγγραφέα’[23], ο οποίος ρισκάρει στο να ‘αυτο-αποκαλυφθεί’ η ιδεολογία του[24],γράφοντας για όσα εξ ιδίων γνωρίζει ή πιστεύει
Ακόμα και η αλληγορική αναζήτηση νοήματος στο έγκλημα[25]με την [αθωωτική ;συμψηφιστική;]αφήγηση των κοινωνικών παραγόντων[ανισότητες,αποδιοργάνωση κλπ] στην πραγματικότητα χτίζει μία ‘νομιμοποίηση’ στο Κακό[26]που διαρρηγνύει κάθε δυνατότητα κοινής διαχείρισης των κινδύνων[27]
Μπορεί ‘να συνηθίσαμε τους δολοφόνους’[28],αφού ορισμένοι συγγραφείς[δυστυχώς και επιστήμονες] ισχυρίζονται πως ‘έχουμε έμφυτο μέσα μας-εξουσιαστές κι εξουσιαζόμενοι;- το Κακό’[29],ενώ είναι δεδομένο ότι οι δολοφόνοι δεν γεννούν δολοφόνους,αφού ούτε από το Κακό πάντοτε προκύπτει Κακό,ούτε από το Καλό προκύπτει Καλό[30]
Αν έτσι έχουν τα πράγματα αναρωτιέμαι τι έλκει και τι απωθεί τον αναγνώστη μιάς αστυνομικής μυθοπλασίας[31]: το ανεξήγητο κίνητρο;[32],η διεφθαρμένη εξουσία;[33],ή μήπως το άγγιγμα του Κακού[το οποίο μπορεί να συμβεί στον καθένα,είτε ανήκει στους ‘από κάτω’ ,είτε εντάσσεται στους ‘από πάνω’];
Γ.ΚΑΤΑΛΗΚΤΙΚΑ
Επειδή στη σύγχρονη κοινωνία,αλλά και στη λογοτεχνία,δεν ανα-γνωρίζεται κοινός ηθικός κώδικας και μολονότι κάθε μυθοπλαστικός ήρωας[δράστης/θύμα] έχει συνήθως δύο πρόσωπα[ένα ‘καλού ανθρώπου’ κι ένα ‘κακού’],γεγονός που δικαιώνει τις σχετικές απόψεις του Νίτσε,δύσκολα θα χαρακτηριζόταν ένας τυπικός λογοτεχνικός φόνος σαν πράξη ελευθερίας κι αυτεξούσιου.Τις περισσότερες φορές ο συγγραφέας επενδύει πάνω στην εκδίκηση,το φόβο,το φθόνο,τα κρυμμένα μυστικά κι αποφεύγει να θέσει υπαρξιακά ερωτήματα
Επειδή ’τα σπίτια πολλών συγγραφέων έχουν γίνει μαντεία’[34] κι επειδή στα διαδραστικά μυθιστορήματα ο αναγνώστης λειτουργεί σαν ντετέκτιβ[35],θέλω να πιστεύω ότι το πέρασμα από τη λευκή λογοτεχνία του ρομάντζου στην κόκκινη λογοτεχνία του ρέοντος αίματος έχει αφήσει μυθολογικό χώρο για την περι-γραφή της ηθικής προσέγγισης κρίσιμων ζητημάτων ,όπως αυτό του Κακού[36]ή της ενδεχόμενης ευτυχισμένης ζωής των κακών’
Πάντοτε προτιμούσα και προ-τιμώ τον αστυνομικό συγγραφέα που πλαισιώνει το έγκλημα με φιλοσοφική προδιάθεση [37]από εκείνον που αρκείται στο να αφηγείται φόνους και αστυνόμους σε noir αποχρώσεις
Αν ισχύει το ότι ‘πρέπει να διαβάζουμε τουλάχιστον ένα παλιό βιβλίο για κάθε τρία καινούργια’[38] θα πρότεινα στους νέους αστυνομικούς συγγραφείς να μελετήσουν Ντοστογιέφσκι ,Νίτσε και Καμύ.Θα τους βοηθήσει περισσότερο στο να κατανοήσουν την ψυχή του[κακού;] εγκληματία[απ’όπου κι αν προέρχεται ή όποιο ρόλο κι αν παίζει] απ’ότι τα ογκώδη πονήματα των σκανδιναβών συγγραφέων
ΥΓ.Κατά πόσον σήμερα το Καλό στην αστυνομική λογοτεχνία πρέπει να συνεχίσει τα αφηγήματα με τους ανίσχυρους πολίτες εσαεί μη-ένοχους και το Κακό με τους ab initio ισχυρούς πολιτικούς-ένοχους είναι μέγα ζητούμενο για την πρωτοτυπία της θεματικής[και της ηθικής;]
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ-ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ*
[1]βλ.γενικότερα Γ.Πανούσης,Χωρίς Θεό κι Αφέντη,Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ,Μά’ι’ος 2019
[2]Διονύσης Μπαλτζής,Ακόμα κι αν κερδίσεις,τελικά θα χάσεις:το πολάρ του Thomas Cantaloube,fractalart.gr 12/1/26
[3]Κατερίνα Τσαμπά,Αγωνία,δολοφονίες και …Χημεία[Βαγγ.Νάστος,Είναι έγκλημα χημ…ίου,Bell 2025],fractalart.gr 12/1/26
[4]πρβλ.Γ.Ε.Τζιτζικάκης,Δικαίωμα στο Καλό[Δ.Μαμαλούκας,Πασκάρ και Μία,εκδ.Μονόκλ 2025],fractalart.gr 12/1/26
[5]Φ.Φιλίππου,Έγκλημα σε τόπο αναψυχής[Friedrich Dűrrenmatt,Η κοιλάδα της αταξίας,μτφ.Β.Πατέρας,επιμ.Πελαγία Τσινάρη,Ροές 2025],Βήμα Κυριακής 11/1/26
[6]Thomas Mullen,Darktown,μτφ.Χίλντα Παπαδημητρίου,επιμ.Σταμάτης Θοδωρής ,Πόλις 2025
[7]Γ.Ν.Σχορετσανίτης,Cormac McCarthy,Αφτιασίδωτη σκιαγράφηση του σκότους της ανθρώπινης ψυχής[Τέκνο του Θεού,1973],oanagnostis.gr 10/1/26
[8]πρβλ.Τάκης Ψαρίδης,Η απαξία της Αριστεράς-ένα ψυχοπολιτικό ρεπορτάζ,Εύμαρος 2025,9,13,96
[9]Lee Child,Σχετικά ασφαλής κι άλλες ιστορίες,μτφ.Ν.Ιβραήνιας,Bell 2025,235-236[ο φιδοφάγος και τα νούμερα]
[10]Τ.Ψαρίδης,οπ.π.,198
[11]οπ.π.,199
[12]πρβλ.Χόρχε Λουίς Μπόρχες,Το εγκώμιο της Σκιάς,μτφ.Αχ.Κυριακίδης,Πατάκης 2014
[13]πρβλ.Hannah Arendt,Δύο επιστολές για τη ρηχότητα του Κακού,μτφ.Π.Τσιαμούρας,Άγρα 2017
[14]πρβλ.Τ.Ψαρίδης,οπ.π.,111
[15]Φ.Φιλίππου,Το νήμα μεταξύ δύο υποθέσεων[Αγγ.Νικολούλη,Απαγωγή,Καστανιώτης 2025],Βήμα Κυριακής 4/1/26
[16]πρβλ.Αλέξης Σταμάτης,Όταν σπάει η φλέβα,Βήμα Κυριακής 7/12/25-πρβλ.Ευάρεστος Πιμπλής,’η ελευθερία δεν βρίσκεται αναγκαστικά στο περιθώριο’,Βήμα Κυριακής 21/12/25
[17]Ευάγγελος Αυδίκος,Τσούτσκες Πρεσπών,Θράκα 2025,17
[18]πρβλ.Susan Neiman,Η Αριστερά δεν είναι woke,πρόλογος Κ.Π.Αναγνωστόπουλος,μτφ.Ελ.Κοτσυφού,Επίκεντρο 2025,35,41
[19]οπ.π.,99[άποψη Φουκώ]
[20]οπ.π.,105
[21]πρβλ.Carl Schmitt,The concept of the political,Chicago university press 2007,27
[22]S.Neiman,οπ.π.,127,151-βλ.και Antony Johnston,Μπορείς να εξιχνιάσεις τον φόνο;,μτφ.Κυριάκος Γιαλένιος,Μεταίχμιο 2025,24
[23]πρβλ.Αλέξης Σταμάτης,Παράγεις αρκετό εαυτό;,Βήμα Κυριακής 21/12/25
[24]πρβλ.Αλέξ.Ζωγραφάκης,Μητέρα και γιός-δύο άγνωστοι[Ν.Δαββέτας,Η δεσμοφύλακας,Πατάκης 2025],Καθημερινή Κυριακής 21/12/25
[25]Hermann Hesse,Σιντάρτα,μτφ.Μ.Αγγελίδου/Άγγ.Αγγελίδης,Διόπτρα 2025
[26]Τ.Ψαρίδης,οπ.π.,102
[27]πρβλ.Ελ.Στελλάτου,Καιρός των κρυστάλλων,Πόλις 2025
[28]Αντρέα Καμιλλέρι,Συζήτηση για τον Τειρεσία και Ο αντίλογος του Κά’ι’ν,μτφ.Φ.Ζερβού,Πατάκης 2020,56
[29]οπ.π.,75
[30]οπ.π.,101
[31]Lee Child,οπ.π.,xii
[32]οπ.π.,22[το πιο μεγάλο κόλπο]
[33]οπ.π.,59[φυσιολογικό από κάθε άποψη]
[34]οπ.π.,159
[35]A.Johnston,οπ.π.,9
[36]πρβλ.Δ.Ντζαδήμα,Υπό Γραφή:η ηθική και μεταφυσική διάσταση του αφηγηματικού χώρου[Όλγκα Τοκαρτσούκ,Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών,μτφ.Α.Χατζηγιαννίδη,Καστανιώτης 2025],fractalart.gr 23/12/25
[37]Α.Καμιλλιέρι,οπ.π.,12,23[η μεταμόρφωση από πρόσωπο σε χαρακτήρα]-πρβλ.Ελισάβετ Κοτζιά,Το ανθρώπινο και ο ανθρωπισμός [ Χάρολντ Μπλουμ,Ο Δαίμων ξέρει,μτφ.Ευάγγ.Τζιγκουνάκης,επιμ.Δ.Δημηρούλης,Gutenberg 2025],Καθημερινή Κυριακής 4/1/26-πρβλ.Philip Kerr,Φιλοσοφικά εγκλήματα,μτφ.Ιλ.Διονυσοπούλου,επιμ.Σοφ.Αλεξάκη,Κέδρος 2015
[38]C.S.Lewis,Introduction,in Athanasius,On the incarnation,Kentucky,GLH publ.2018
*οι αναφορές σε άρθρα των sites αφορούν στο χρόνο αναζήτησης κι όχι ανάρτησης
