της Δήμητρας Ρουμπούλα
Η πεζογραφία του Κολμ Τομπίν είναι τόσο κομψή στην απλότητά της όσο και περίπλοκη στο καλειδοσκόπιο των συναισθημάτων που προκαλεί. Μια συνηθισμένη οικογενειακή ιστορία γίνεται με την πένα του Ιρλανδού συγγραφέα ένα σαγηνευτικό ψυχολογικό πορτρέτο χαρακτήρων, τόπων και εποχών.
Ο Κολμ Τομπίν είναι από τους ξεχωριστούς συγγραφείς της ιρλανδικής αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, τιμημένος με πολλά αναγνωρισμένα βραβεία, τρεις φορές φιναλίστ για το Μπούκερ, δημιουργός διεθνών μπεστ σέλερ, όπως “Ο μάγος”, ένα πορτρέτο για τον Τόμας Μαν, τα μυθιστορήματα “Νόρα Γουέμπστερ“ και “Μπρούκλιν” κ.ά. που κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις “Ίκαρος”. Το τελευταίο – η ήσυχη οδύσσεια μιας νεαρής Ιρλανδής, της Έιλις Λέισι, που άφησε το απομονωμένο Ενισκόρθι της κομητείας του Γουέξφορντ (ιδιαίτερη πατρίδα και του συγγραφέα) για τη Νέα Υόρκη – κατέκτησε τις καρδιές των αναγνωστών, ενώ η κινηματογραφική μεταφορά του ήταν υποψήφια για τρία Όσκαρ. Ο συγγραφέας, όμως, φαίνεται ότι παρέμεινε γοητευμένος από την ιστορία της ηρωίδας του και της προσφέρει άλλο ένα μυθιστόρημα, το “Λονγκ Άιλαντ”.
Έχει περάσει σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα από την ιστορία του Μπρούκλιν, όπου η Έιλις, έχοντας εγκαταλείψει το βαρετό Ενισκόρθι για έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο, αναζητώντας δουλειά, ανεξαρτησία και τον ίδιο της τον εαυτό, προσπαθεί να χτίσει μια νέα ζωή στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Υποφέρει από νοσταλγία, ψάχνει τη θέση της σε ένα νέο περιβάλλον, βρίσκει την αγάπη στο πρόσωπο του γοητευτικού Ιταλοαμερικανού Τόνι Φιορέλο, παίρνει δύσκολες αποφάσεις, ώσπου ο αιφνίδιος θάνατος της αδερφής της την καλεί πίσω στην Ιρλανδία για να επιστρέψει ξανά στο Μπρούκλιν και στον γάμο της αφήνοντας μετέωρο έναν πρόσκαιρο έρωτα. Όλες οι ιστορίες μεταναστών είναι παρόμοιες, αλλά ποτέ ίδιες, ειδικά όταν περιγράφονται από ευέλικτες πένες.
Αν το “Μπρούκλιν” (Βραβείο Costa) κατακτά τον αναγνώστη σιγά σιγά με τη συναισθηματική του δύναμη, το “Λονγκ Άιλαντ” που αποτελεί τη συνέχειά του μας ρίχνει από την πρώτη σελίδα στα βαθιά με το μεγαλύτερο δίλημμα της ηρωίδας. Η Έιλις είναι παντρεμένη με τον Τόνι και έχουν δύο παιδιά, τον Λάρι και τη Ροζέλα. Ζουν στο Λονγκ Άιλαντ ως μέρος μιας μεγάλης οικογένειας, δίπλα στις οικογένειες των δύο αδερφών του Τόνι και των γονιών του. Κάποια μέρα, ένας παράξενος Ιρλανδός εμφανίζεται απροσδόκητα και δηλώνει στην Έιλις ότι η γυναίκα του είναι έγκυος στο παιδί του Τόνι, υδραυλικού στο επάγγελμα – “έκανε περισσότερη δουλειά από όση είχαμε συμφωνήσει”. Επιπλέον, δεν προτίθεται να κρατήσει το παιδί κάποιου άλλου, αλλά μόλις “αυτό το μούλικο” γεννηθεί θα το παραδώσει στην οικογένεια Φιορέλο και στην ανάγκη θα το αφήσει έξω από την πόρτα.
Μέχρι αυτή την εκρηκτική στιγμή, η Έιλις υποτίθεται πως ζει μια ευτυχισμένη ζωή. Η ίδια εργάζεται ως λογίστρια, παλαιότερα για την οικογενειακή επιχείριση, τώρα για έναν ντόπιο Αρμένιο ιδιοκτήτη συνεργείου αυτοκινήτων. Η εγγύτητα ανάμεσα στα σπίτια των Φιορέλο είναι τόσο μεγάλη που όλοι ξέρουν τι κάνει ο καθένας ανά πάσα στιγμή. Όταν εκείνος ο Ιρλανδός έρχεται με το απειλητικό τελεσίγραφό του, τα υπόλοιπα μέλη της ευρύτερης οικογένειας ήδη γνωρίζουν τι συμβαίνει, με πρώτη και καλύτερη τη μητέρα του Τόνι, Φραντσέσκα, η οποία είναι αποφασισμένη το μωρό που θα γεννηθεί να μεγαλώσει στην οικογένεια γιατί είναι μέλος της.
Όπως και στο “Μπρούκλιν”, έτσι κι εδώ τα συναισθήματα σιγοβράζουν κάτω από την επιφάνεια και αναδύονται μόνο σε κυματισμούς, νύξεις και ασάφειες. Ως προδομένη σύζυγος, η ηρωίδα εμφανίζεται συγκρατημένη και αργή. Συνεχίζει να μοιράζεται την καθημερινότητά της με τον Τόνι, που κρύβει τις προθέσεις του, και μόνο σε ένα ζήτημα δείχνει ανένδοτη: το μωρό δεν θα περάσει το κατώφλι της, ούτε η Φραντσέσκα θα το μεγαλώσει στη διπλανή πόρτα. Έχοντας αντιμιλήσει με τον πεθερό της για τον πόλεμο στο Βιετνάμ – “Δεν θα ήθελα ποτέ να δω τον γιό μου να πηγαίνει στον πόλεμο”, του είχε πει, σοκάροντας όλους με την αποφασιστικότητά της – αποφεύγει τα οικογενειακά κυριακάτικα τραπέζια. Μόνο με τον Φράνκ, τον τρίτο αδελφό του συζύγου της, δικηγόρο που ζει στο Μανχάταν, μπορεί να μιλήσει ελεύθερα. Αρκετά γενναιόδωρος εκείνος προθυμοποιείται όχι μόνο να χρηματοδοτήσει της σπουδές της Ροζέλα, αλλά και ένα ταξίδι της Έιλις στην πατρίδα της, το πρώτο μετά από τον θάνατο της αδερφής της Ρόουζ, πριν είκοσι χρόνια.
Ένα θέμα που διαπερνά μυθιστορήματα του Τομπίν είναι η νοσταλγία για το σπίτι, μόνο που οι θερμές αναμνήσεις γύρω από αυτό συντηρούνται περισσότερο στο μυαλό των χαρακτήρων. Όχι λιγότερο συχνά, οι πλοκές παρουσιάζουν μια προβληματική συναισθηματικά εικόνα της μητέρας. Φαινομενικά, η Έιλις θα επιστρέψει για τα 80ά γενέθλια της μητέρας της, αλλά αυτό το διάλειμμα θα της δώσει την ευκαιρία να σκεφθεί. Δραπετεύοντας από τη μητέρα του Τόνι, που έχει σχέδια για το μωρό, πέφτει στο πείσμα και στη σκληρότητα της δικής της μητέρας, η οποία αρνείται ακόμη και να εγκαταστήσει τις καινούργιες οικιακές συσκευές που της αγοράζει. Οι μέρες είναι δύσκολες και οι αντιαμερικανικοί χλευασμοί διαρκείς. Προκειμένου να ξεφύγει, η Έιλις πηγαίνει για λίγο στο εξοχικό που έχει αγοράσει ο αδερφός της από τη Νόρα Γουέμπστερ, μια άλλη παλιά ηρωίδα του Τομπίν.
Στο παραθαλάσσιο Κας που αποπνέει έναν αέρα ελευθερίας, η Έιλις στο “Μπρούκλιν” είχε αντιληφθεί την έλξη του Τζιμ Φάρελ και, στο “Λονγκ Άιλαντ”, εκεί συναντιούνται ξανά. Ο Τζιμ διευθύνει μια παμπ στο Ενισκόρθι, παραμένει εργένης και τώρα η ιδέα ότι εκείνη επέστρεψε αιχμαλωτίζει τη σκέψη του. Στο “Μπρούκλιν” η απάτη ήταν δική της, καθώς δεν του είχε αποκαλύψει πως είχε παντρευτεί στην Αμερική. Τώρα είναι δική του: εδώ και έναν χρόνο διατηρεί ερωτική σχέση με την παλιά της φίλη, τη Νάνσι, και παρόλο που κρατούν τη σχέση τους κρυφή μέχρι να γίνει ο γάμος της κόρης της, σχεδιάζουν να παντρευτούν. Ο συγγραφέας μάς μεταφέρει τις σκέψεις και των τριών, με τη φωνή και τις σιωπές τους. Η Έιλις και η Νάνσι δεν μοιράζονται προσωπικές ιστορίες και ενδόμυχες σκέψεις. Είναι πολλά που δεν λέγονται και ακόμη περισσότερα αυτά που υπονοούνται. Οι άνθρωποι μιλούν για τους άλλους, αλλά αποκαλύπτουν λίγα για τους εαυτούς τους. Προσγειωμένη, χήρα με τρία ενήλικα παιδιά, η Νάνσι δουλεύει σκληρά στο φαστφουντάδικο που διατηρεί, ονειρεύεται μια ήσυχη ζωή με τον Τζιμ και προβληματίζεται για το βάρος της. Η Έιλις, λεπτή και ντυμένη ακριβά για τα δεδομένα του Ένισκόρθι, δείχνει άνετη με τον εαυτό της, αλλά εσωτερικά βράζει, λόγω της προδοσίας του Τόνι αλλά και της ανανεωμένης σύνδεσης με τον Τζιμ.
Με τη σειρά του, ο Τζιμ είναι κι αυτός μπερδεμένος, καθώς έλκεται από την Έιλις αλλά ξέρει ότι προδίδει τη Νάνσι. Όταν πιέζει την πρώτη να πάρει μια απόφαση για το μέλλον, ακόμη και να την ακολουθήσει στην Αμερική, εκείνη δεν είναι σε θέση να το κάνει. Ανάμεσα στις αγωνίες της είναι τα παιδιά της, τα οποία την ακολούθησαν στην Ιρλανδία για να συναντήσουν για πρώτη φορά την άλλη γιαγιά. Οι επιλογές για μεγάλες αλλαγές στη ζωή των χαρακτήρων φαίνεται να συρρικνώνονται, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν απροσδόκητες δυνατότητες. Η πλοκή επιταχύνεται στις τελευταίες πενήντα σελίδες, όπου τα γεγονότα συσσωρεύονται παραβιάζοντας τον μέχρι τώρα αργό ρυθμό της ιστορίας και οι ήρωες συμπεριφέρονται με απίστευτη ζωντάνια, αλλά πάντα με πολλές σιωπές και υπαινιγμούς.
Με τη χαμηλόφωνη και ανεπιτήδευτη γραφή του, ο Τομπίν έχει μια αριστοτεχνική ικανότητα να υπονοεί περισσότερα από αυτά που λέγονται. Υπάρχει η οδυνηρή σιωπή μεταξύ ενός ζευγαριού που ξαπλώνουν μαζί στο κρεβάτι και μένουν ξύπνιοι στο σκοτάδι. Υπάρχουν τα έντονα κενά στους διαλόγους, όπως και οι άνθρωποι που συνηθίζουν να ελέγχουν ο ένας τον άλλον, ενώ εμφανίζονται υποστηρικτικοί. Αυτές οι αποχρώσεις της σιωπής, καθώς και η ατμόσφαιρα και τα συναισθήματα, πιστώνονται στη μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά που αναδεικνύει την κρυφή δυναμική του μυθιστορήματος.
Όσο ρεαλιστική κι αν είναι μυθοπλασία του, το “Λονγκ Άιλαντ” δεν δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις ιστορικές και πολιτικές λεπτομέρειες της εποχής. Οι αναφορές στον πόλεμο του Βιετνάμ ή στο Γουοτεργκεϊτ μάλλον γίνονται για να προσδιορίσουν χρονικά την εποχή, μέσα της δεκαετίας του 1970. Η μετανάστευση που κάνει τους ανθρώπους, όπως την Έιλις, να μην ξέρουν που είναι τελικά το σπίτι τους ή ποιο να τελικά να επιλέξουν, εκείνο που άφησαν κάποτε και είναι “θλιβερό” ή το καινούργιο παρά τις ρωγμές του, να διχάζονται ανάμεσα στη νοσταλγία και την επιθυμία να φύγουν μακριά, ίσως είναι αυτό που βρίσκεται στον πυρήνα του μυθιστορήματος. Η Έιλις είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση: επιστρέφει, επανασυνδέεται με τους ανθρώπους που άφησε και αναρωτιέται τι να κάνει στη συνέχεια. Είναι ακόμη πολύ νέα. Μπορεί να χρειαστεί κι άλλη συνέχεια.
Πάντως, με τη κεντρική ηρωίδα του “Λονγκ Άιλαντ” και πριν του “Μπρούκλιν” να καταγράφεται στο πάνθεον των αξέχαστων χαρακτήρων της σύγχρονης λογοτεχνίας, ο Τομπίν, ως διεισδυτικός και εκλεπτυσμένος χρονικογράφος της ανθρώπινης καρδιάς και όλων των αδυναμιών της που ξέρει πώς να αποτυπώνει χωρίς τυμπανοκρουσίες την αντιφατική δύναμη του έρωτα, μας προσφέρει μια από εκείνες τις σπάνιες περιπτώσεις όπου η συνέχεια ενός μυθιστορήματος είναι εξίσου καλή.
“Λονγκ Άϊλαντ” Colm Toibin, εκδ. “Ίκαρος”, μτφρ. Μυρτώ Καλοφωλιά, σελ. 377
