επιμέλεια : Άννα Αφεντουλίδου (*)
Η Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη (GenAI) εισέβαλε στην καθημερινότητά μας στα τέλη του 2022 με τη ευρεία διαθεσιμότητα του ChatGPT, το οποίο έγινε η ταχύτερα αναπτυσσόμενη εφαρμογή στην ιστορία. Οι εφαρμογές GenAI (ΠΤΝ και στο εξής: ΤΝ) έχοντας την ικανότητα να μιμούνται τις ανθρώπινες δεξιότητες για την παραγωγή κειμένων, εικόνων, βίντεο, μουσικής κ.λπ. έχουν αλλάξει τη ζωή μας, ενώ οι δυνατότητες προσαρμογής των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης φαίνονται απεριόριστες. [βλ. και https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390613]
Για τους/τις συγγραφείς αλλά και γενικότερα τους/τις επαγγελματίες του χώρου του βιβλίου αποτελεί μια περίπλοκη και ανησυχητική πρόκληση και σύμφωνα με ευρωπαϊκές έρευνες, υπάρχει ένα ευρύ φάσμα απόψεων ανάμεσά τους. [βλ.και https://www.osdel.gr/el/news/5318-anisixies-katon-melon-260625]
Ας μη λησμονούμε ότι σε αρκετές χώρες υπάρχουν ήδη δικαστικές διαμάχες που εξελίσσονται εκ παραλλήλου με συμφωνίες μεταξύ μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών και εκδοτών. [βλ.και https://www.osdel.gr/el/news/5267-apple-27052025]
Το European Writers’ Council (EWC) [Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συγγραφέων] ζήτησε τη γνώμη της Εταιρείας Συγγραφέων της Ελλάδας σχετικά με το θέμα:
Θέλουν οι συγγραφείς στην Ελλάδα να αδειοδοτήσουν τα έργα τους για την ανάπτυξη εφαρμογών της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) – και αν ναι, υπό ποιες προϋποθέσεις, και αν όχι, γιατί όχι;
Σύμφωνα με το EWC, αφορμή για τη διερεύνηση αυτή αποτέλεσε το γεγονός ότι, αφενός, πολλοί/ές Ευρωπαίοι πολιτικοί προωθούν την ανάπτυξη μιας αγοράς αδειών ως λύση για την προστασία των πολιτιστικών και λογοτεχνικών έργων από τη σημερινή ευρέως διαδεδομένη λεηλασία από τους δημιουργούς της ΤΝ. Αφετέρου, έχει γίνει γνωστό ότι μεγάλες εταιρείες ΤΝ δεν έχουν πρόθεση να ζητήσουν άδειες, προφανώς για οικονομικούς αλλά και για δικονομικούς λόγους, ώστε να μην θέσουν σε κίνδυνο τις νομικές διαδικασίες που είναι ήδη σε εξέλιξη εις βάρος τους.
Επιπλέον, όπως ενημερωθήκαμε, πρόσφατες έρευνες στην Ευρώπη δείχνουν ότι αρκετοί/ές συγγραφείς δεν είναι πρόθυμοι/ες να παραχωρήσουν καμία άδεια, ώστε η ΤΝ να εκπαιδευτεί στα έργα τους – και όσοι/ες συγγραφείς είναι πρόθυμοι/ες να δώσουν την αντίστοιχη άδεια θέτουν αυστηρούς όρους ως προς τη διάρκεια, τους τομείς χρήσης, τη διαφάνεια και, φυσικά, την αμοιβή. [βλ. και https://europeanwriterscouncil.eu/artificial-intelligence/]
Εν όψει της Συνέλευσης του EWC που έγινε τον Μάιο 2025 στο Όσλο, αποφασίσαμε να συμβάλουμε στον κοινό ευρωπαϊκό προβληματισμό, με ένα ερωτηματολόγιο διερεύνησης των απόψεων των μελών μας σχετικά με την ΤΝ.
Κυριαρχεί η αβεβαιότητα
Τα ευρήματα της έρευνάς μας δείχνουν πως οι Έλληνες/ίδες συγγραφείς έχουν ελλιπή ενημέρωση, δεν γνωρίζουν τι ακριβώς συμβαίνει με την ΤΝ, ή τι πρόκειται να συμβεί, έχουν πολλές ερωτήσεις και ελάχιστη πληροφόρηση:
Δεν είναι βέβαιοι/ες για το τι πραγματικά συμβαίνει. Ανησυχούν για το πώς θα επηρεάσει η τεχνητή νοημοσύνη τη σταδιοδρομία τους. Επιθυμούν την απόδοση πνευματικών δικαιωμάτων. Επιθυμούν να διασφαλιστεί ότι ο/η συγγραφέας θα ερωτάται και θα μπορεί να επιλέγει αν το έργο του/της θα χρησιμοποιηθεί για την «τροφοδοσία» των προγραμμάτων της ΤΝ.
Επομένως, οι συγγραφείς θέλουν να συμπεριληφθούν στη δημόσια συζήτηση και θέλουν να έχουν περισσότερη και αξιόπιστη ενημέρωση. Θέλουν αμοιβή εάν τα έργα τους χρησιμοποιηθούν και θέλουν να μπορούν να αποφασίζουν για το τι μπορεί να συμβεί με τα έργα τους. Όλα αυτά φαίνονται εύλογα δικαιώματα, ωστόσο κανένα από τα παραπάνω προς το παρόν δεν ισχύει νομοθετικά. [βλ. και https://europeanwriterscouncil.eu/2507_cop_publictransparency_jointletter/]
Το κλίμα που κυριάρχησε στις απαντήσεις της έρευνας της Εταιρείας Συγγραφέων ήταν ένα αίσθημα αβεβαιότητας σχετικά με την ΤΝ – αβεβαιότητα σχετικά με το τι έχει ήδη συμβεί, πώς θα μπορούσε να επηρεάσει τους/τις δημιουργούς και τι θα γίνει στο μέλλον. Μία από τις ανησυχίες που μοιράστηκαν είναι η δυνατότητα της ΤΝ να ανταγωνιστεί ή να αντικαταστήσει το έργο τους.
Ωστόσο, αυτό που είναι αξιοσημείωτο δεν είναι μόνο οι ανησυχίες των συγγραφέων αλλά η επιθυμία τους να συμμετάσχουν σε λύσεις. Οι συγγραφείς δεν είναι εναντίον της τεχνολογικής προόδου. Αντιτίθενται στην εκμετάλλευση και στην έλλειψη διαφάνειας.
Η έρευνα ήταν μικρής έκτασης, ανώνυμη και απευθύνονταν σε όλα τα μέλη της Εταιρείας χωρίς να ζητά δημογραφικά στοιχεία ή να ζητά ειδικότερο πεδίο δραστηριοποίησης και συγγραφής. Είχε δύο βασικούς άξονες:
- Ζητήματα αναφορικά με την ενημέρωση των συγγραφέων σχετικά με την αδειοδότηση των έργων τους για χρήση τους από εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ)
- Ζητήματα αναφορικά με τη θετική ή αρνητική στάση των συγγραφέων σχετικά με την αδειοδότηση των έργων τους για χρήση τους από εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ)
Στον πρώτο άξονα υπήρχαν τέσσερα ερωτήματα:
- Αν είχαν επαρκή ενημέρωση για τη δυνατότητα αδειοδότησης χρήσης των έργων τους από την ΤΝ. Το 51% απάντησε αρνητικά, ενώ το 24% απάντησε ότι δεν είναι βέβαιο αν έχει πλήρη εικόνα. Μόνο το 24% απάντησε ότι έχει επαρκή ενημέρωση
2. Στην ερώτηση αν ο εκδοτικός τους οίκος είχε ζητήσει παραχώρηση των δικαιωμάτων για την ΤΝ το 98% απάντησε αρνητικά, ενώ το 2% έγραψε ότι δεν γνωρίζει.
3. Σχετικά με τον Οργανισμό Συλλογικής Διαχείρισης Έργων Λόγου και αν ως συγγραφείς είχαν προσκληθεί σε κάποια σχετική πρωτοβουλία δημόσιας συζήτησης (με θέμα π.χ. άσκηση πίεσης για θέσπιση άμεσου δικαιώματος αμοιβής· έναρξη αλλαγών στα συμβόλαια κ.λπ.) το 46% απάντησε αρνητικά, ενώ το 31 % δεν ήταν βέβαιο αν είχε συμβεί κάτι τέτοιο και δεν το είχε μάθει. Μόνο το 23% απάντησε θετικά.
4. Σε ερώτηση σχετικά με τους εκδοτικούς οίκους, αν οι συγγραφείς έχουν την εντύπωση (όχι τη βέβαιη γνώση αλλά την εντύπωση) ότι οι εκδοτικοί οίκοι έχουν την τάση να θεωρούν ότι σε αυτούς ανήκουν τα δικαιώματα αδειοδότησης για τη χρήση των βιβλίων από την ΤΝ χωρίς διαβούλευση μαζί τους, το 26% απάντησε θετικά, ενώ το 49% δεν ήταν βέβαιο. Μόνο το 25% έδειξε εμπιστοσύνη στη στάση που θα θελήσουν, κατά τη γνώμη τους, να κρατήσουν οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι στο μέλλον.
Στον δεύτερο άξονα υπήρχαν δύο ερωτήματα εκ των οποίων το δεύτερο ήθελε αιτιολόγηση.
1.Το πρώτο ερώτημα αφορούσε τον γενικότερο δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα, αν έχει γίνει και αν οι συγγραφείς έχουν λάβει μέρος. Η συντριπτική πλειονότητα του 80% απάντησε αρνητικά, το 5% δεν γνώριζε αν έχει γίνει τέτοιος διάλογος, ενώ το 15% απάντησε ότι έχει γίνει και έχει λάβει μέρος.
2.Το ερώτημα αφορούσε τη θετική ή αρνητική στάση των συγγραφέων σχετικά με την αδειοδότηση: Θα ήθελαν οι συγγραφείς να δώσουν την άδεια να χρησιμοποιούνται τα έργα τους από τις εφαρμογές ΤΝ; Εδώ οι απαντήσεις ήταν περίπου ισομοιρασμένες: το 33% απάντησε αρνητικά, το 32% ήταν θετικό σε μια τέτοια προοπτική, ενώ το 35% δεν μπορούσε να αποφασίσει.
- Από αυτούς/ές που απάντησαν θετικά ζητήθηκε να επιλέξουν τις προϋποθέσεις με τις οποίες θα έδιναν αυτήν την άδεια:
21,7% απάντησε ότι θα ήθελε «υψηλά τέλη»
75% απάντησε ότι θα δεχόταν «μόνο για εφαρμογές που δεν ανταγωνίζονται τους/τις συγγραφείς»
32,3% απάντησε «μόνο για εφαρμογές στον τομέα της ιατρικής ή της κοινωνίας»
8,3% απάντησε «ελεύθερα, χωρίς περιορισμούς»
1,7% απάντησε ότι θα ήθελε «μια εύλογη αμοιβή»
- Από αυτούς/ές που απάντησαν αρνητικά ζητήθηκε να αιτιολογήσουν την αρνητική τους απάντηση:
33,3 % έδωσε ως βασική αιτία τον φόβο: «Φοβάμαι ότι δεν θα έχω τον έλεγχο».
27% αιτιολόγησε με την επιθυμία της αποκλειστικότητας: «Θέλω να έχω την αποκλειστικότητα διαχείρισης».
Για την πλειοψηφία του 60,3% η βασική αιτία ήταν η προστασία του επαγγέλματος: «Θέλω να προστατεύσω το επάγγελμά μου».
Και υπήρξε και μία απάντηση που δόθηκε στην επιλογή «Άλλο» με την εξής αιτιολόγηση: «Η Φιλοσοφία και η Λογοτεχνία που είναι πεδία της δικής μου εντατικής ενασχόλησης δεν θεωρώ ότι εμπίπτουν στις ανάγκες και δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης.»
Συμπερασματικά – Προτάσεις της Εταιρείας Συγγραφέων
Οι συγγραφείς της Ελλάδας, όπως και άλλοι συνάδελφοί μας στην Ευρώπη, θέλουμε αξιόπιστη, έγκυρη και έγκαιρη ενημέρωση, ζητάμε διαφάνεια σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται το έργο μας, αναγνώριση της προσφοράς μας και δίκαιη αποζημίωση. Αυτές δεν είναι παράλογες απαιτήσεις. Η σχέση της τεχνητής νοημοσύνης και της ανθρώπινης δημιουργικότητας δεν ισχυριζόμαστε πως είναι ανταγωνιστική. Λέμε όμως ότι πρέπει να βασίζεται στη δικαιοσύνη και τον σεβασμό.
Το γεγονός ότι οι εφαρμογές ΤΝ χρειάζονται τεράστιες ποσότητες δεδομένων, για να εκπαιδευτούν, δεν μπορεί να εκληφθεί ως δικαιολογία για την απαλλοτρίωση των δικαιωμάτων των δημιουργών.
Οι οργανώσεις συγγραφέων της Ευρώπης απαιτούν να αποσυρθούν όλα τα παράνομα μοντέλα ΤΝ που υπάρχουν ήδη στην αγορά και να παρασχεθεί οικονομική αποζημίωση για παράνομες χρήσεις που έχουν κάνει οι εταιρείες ΤΝ στα έργα τους στο παρελθόν.
Ως Εταιρεία Συγγραφέων συντασσόμαστε με το EWC και άλλες εθνικές ενώσεις συγγραφέων και υποστηρίζουμε ότι πρέπει να διαφυλαχθούν τα πνευματικά δικαιώματα και πως η δυνατότητα αδειοδότησης εκ μέρους των συγγραφέων προσφέρει ενδεχομένως μια λύση, για να διασφαλιστεί ότι οι δημιουργοί αναγνωρίζονται και αποζημιώνονται δίκαια για τη χρήση του έργου τους σε εφαρμογές ΤΝ, με την προϋπόθεση ότι οι ίδιοι/ες θα έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν τι θα κάνουν.
Απαιτούμε κι εμείς να τηρηθεί η Τριπλή Αρχή για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΑΔ): Άδεια – Αμοιβή – Διαφάνεια. [ART: authorisation – remuneration – transparency.]
Το θεμέλιο κάθε καθεστώτος αδειοδότησης είναι η διαφάνεια. Οι συγγραφείς, πρέπει να γνωρίζουν ποια έργα θα χρησιμοποιηθούν (και ποια ήδη χωρίς άδεια χρησιμοποιούνται!), πού, πώς και από ποιους. Χρειάζονται άμεσες ρυθμίσεις στην εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, ώστε να κατοχυρώνονται δίκαιες συμφωνίες για τους/τις συγγραφείς και άλλους/ες δημιουργούς των οποίων τα έργα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ανάπτυξης συστημάτων παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης.
Είναι πλέον κοινή παραδοχή ότι οι δημιουργοί θα πρέπει να αμείβονται για τη χρήση της δουλειάς τους στην εκπαίδευση της ΤΝ. Χωρίς το έργο των δημιουργών, η ΤΝ δεν μπορεί να έχει ούτε περιεχόμενο ούτε μέλλον.
Γιατί δεν πρέπει να λησμονείται ότι κάθε εργασία που παράγεται από την ΤΝ οφείλει την ύπαρξή της στο έργο στο οποίο εκπαιδεύτηκε και το οποίο δημιουργήθηκε από τον άνθρωπο· έργο που, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, χρησιμοποιήθηκε χωρίς την προηγούμενη συγκατάθεση του/της καλλιτέχνη ή του/της επιστήμονα. Κι αυτό είναι κάτι που πρέπει να σταματήσει, κάτι που πρέπει να αλλάξει άμεσα.
*****
info: Σχετικά με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συγγραφέων (EWC)
Το EWC είναι η μεγαλύτερη παγκοσμίως Ένωση συγγραφέων όλων των ειδών του γραπτού λόγου (βιβλία μυθοπλασίας, μη μυθοπλασίας, επιστημονικά, παιδικά κ.λπ.). Με 53 οργανισμούς και επαγγελματικές ενώσεις από 34 χώρες της ΕΕ, του ΕΟΧ και από περιοχές εκτός ΕΕ, η EWC εκπροσωπεί 250.000 συγγραφείς και μεταφραστές/τριες, που γράφουν και δημοσιεύουν συνολικά σε 37 γλώσσες. Το EWC είναι η κορυφαία ομοσπονδία στον κόσμο για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των συγγραφέων βιβλίων από το 1977. Η Εταιρεία Συγγραφέων είναι ενεργό μέλος του EWC από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της.[βλ. και https://europeanwriterscouncil.eu/who-we-are/]
(*) Η Άννα Αφεντουλίδου είναι Γενική Γραμματέας στο Δ.Σ. της Εταιρείας Συγγραφέων
