Το ανθρώπινο πρόσωπο του περιβάλλοντος (της Μαρίζας Ντεκάστρο)

259

της Μαρίζας Ντεκάστρο

Η υγεία του περιβάλλοντος έχει επιπτώσεις σε όλες τις μορφές της έμβιας ζωής και της άβιας ύλης και διαμορφώνει κάθε πτυχή του παρόντος και του μέλλοντος του πλανήτη.

Τα βιβλία με θέμα το περιβάλλον έχουν συνήθως σαφή εκπαιδευτικό προσανατολισμό και στοχεύουν στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των νεότερων. Ανήκουν στην κατηγορία των βιβλίων γνώσεων και τείνουν να γίνουν μία από τις πολυπληθέστερες κατηγορίες βιβλίων για παιδιά, είτε αναγνωρίζονται ως πληροφοριακά είτε ως λογοτεχνικά.

Παρακάμπτω τα βιβλία με τη συνηθισμένη θεματική, όσα δηλ. αφορούν την οικολογία και τη φύση, και ξεχωρίζω κάποιους τίτλους που δεν φαίνεται εκ πρώτης να συνδέονται με το περιβάλλον όπως συνηθίζουμε να το εννοούμε.

Βιβλία όπως….

Ο μικρός κόσμος Στο σπίτι, Στον ουρανό (Μεταίχμιο, 2025).

Δεν ξέρω κατά πόσο τα μικρά παιδιά αντιλαμβάνονται το μέγεθος του κόσμου ή πώς βλέπουν τον εαυτό τους μέσα του. Το βέβαιο είναι ότι έχουν την περιέργεια να τον γνωρίσουν και να τον κατονομάσουν. Στα δυο πρώτα βιβλία της σειράς, για παιδιά 1-3 ετών, παρουσιάζονται ο μικρόκοσμος του σπιτιού και όσα τους κινούν την περιέργεια καθώς κοιτάζουν τον απέραντο ουρανό. Η πρωτοτυπία έγκειται στην εικονογράφηση που δεν έχει τίποτα τυπικά καλλιτεχνικό. Είναι συγκεκριμένες φωτογραφίες γνωστών χώρων και των αντικειμένων που υπάρχουν σ’ αυτούς και ο πολύ πολύ μικρός αναγνώστης παρατηρεί και αναγνωρίζει αντικείμενα που ήδη ξέρει ή άλλα που δεν ξέρει. Τα φωτογραφικά βιβλία της Καρολίν Φαμπρ (24 χαρτονένιες σελίδες, μεγέθους κατάλληλου για μικρά χεράκια) φτιάχτηκαν σαν ένα παιχνίδι παρατήρησης, εντός και εκτός βιβλίου, που ντύνει με (καινούργιες ακριβείς ) λέξεις όσα έδειχναν πριν με το δάχτυλο ή ονόμαζαν με ήχους. Με μια κουβέντα, ενισχύουν την ανάδυση της ομιλίας.

*****

Όλοι μετράμε της Κριστίν Ροσίφτε, (μτφρ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Susaeta, 2024).

Διφορούμενος τίτλος! Οι μικροί τον καταλαβαίνουν στην κυριολεξία του: όλοι μετράμε με αριθμούς… Οι μεγάλοι αντιλαμβάνονται το νόημα της έκφρασης: ‘όλοι μετράμε’= όλοι είμαστε σημαντικοί. Οι αριθμοί, από το κανένας μέχρι τα 8 δισ. των κατοίκων του πλανήτη απεικονίζουν ανθρώπους με χαρακτηριστικά που τους διαφοροποιούν μέσα στην κοινότητα άνθρωπος. Εικονογραφικά, οι περιβάλλοντες χώροι σχεδιάζονται με απαλό γαλάζιο χρώμα δίνοντας έμφαση στην ανθρώπινη ποικιλία ώστε, αφενός να εστιάσει σ’ αυτήν ο αναγνώστης και αφετέρου να ‘λύσει’ τις ερωτήσεις παρατήρησης που τίθενται στις σελίδες. Δεν πρόκειται λοιπόν για ένα απλό αριθμητάρι, ένα concept book που θα μάθει σε κάποιο παιδί τους αριθμούς. Στην ουσία θα το σπρώξει να δει/ αναγνωρίσει/ καταλάβει ποιοι είμαστε όλοι εμείς οι άγνωστοι μεταξύ μας, πόσοι είμαστε, τι κάνουμε κάθε μέρα σε διάφορες κοινωνικές συνθήκες- μια κηδεία, στη δουλειά, στη διασκέδαση, στην οικογένεια, κ.ά.

Θα το ονόμαζα κοινωνικό αριθμητάρι για να επισημάνω, πάντα στο πλαίσιο της ίδιας θεματολογίας, την εμφάνιση σύγχρονων κοινωνικών δεδομένων [συμπερίληψη, συνθήκες εργασίας, καθημερινότητες, κλπ.] στα εικονογραφημένα παιδικά βιβλία.

*****

Το περιβάλλον ως Ιστορία

Η ιδέα ‘δίνω τον λόγο σε κάποιον από άλλη εποχή για να μου πει πώς ζούσε’ αξιοποιήθηκε δόκιμα με ποικίλους τρόπους από Έλληνες και ξένους συγγραφείς παιδικών βιβλίων.

Το πιο πρόσφατο παράδειγμα, το Ζήσε τη μέρα! των Mike Barfield & Jess Bradley (μτφρ. Γιάννης Καστανάρας, Φουρφούρι, 2025), είναι ένα βιβλίο Ιστορίας το οποίο παρουσιάζει, εν είδη κόμικ, χιουμοριστικές ημερολογιακές καταγραφές όπου μιλούν από τους ανθρώπους των σπηλαίων μέχρι το φεγγάρι, από τα ζώα, τα φυτά, τα μικρόβια και τα βακτήρια μέχρι τα αντικείμενα και οι ιδέες. Δίνει λοιπόν το λόγο σε έμβια και άβια υποκείμενα και προσγειώνει τους αναγνώστες σε γνωστές/άγνωστες πτυχές της μακρινής τους καθημερινότητας.

Κρυμμένα μέσα στις καταγραφές υπάρχουν το κοινωνικό και βεβαίως το φυσικό περιβάλλον σε όλες τους τις διαστάσεις. Μερικά παραδείγματα: το νεκρό πρόβατο που το δέρμα του μετεξελίχτηκε σε περγαμηνή – οικονομία και ευκολία προμήθειας υλικού-, η τεχνική κατασκευής του σπαθιού των Σαμουράι- η μεταλλουργία στην Ιαπωνία-, η χαρτογραφία – η απεικόνιση του κόσμου, ταξίδια, οικονομία-, μια μέρα ενός πανουκλιασμένου- επιδημίες, μικρόβια-, μια μέρα στη ζωή ενός μαμούθ, μια μέρα από τη ζωή ενός αστρονόμου-εν προκειμένω του Γαλιλαίου, κ.ά. Η σύνθεση ολοκληρώνεται με τις σελίδες Έκτακτων Δελτίων με περισσότερες πληροφορίες για πρόσωπα και πράγματα από κάθε σημείο του πλανήτη, ταχτοποιημένες χρονολογικά, καθώς και άλλες που παρουσιάζουν τη Μεγάλη εικόνα το πλαίσιο δηλαδή μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν όσα εξιστορούν οι καταγραφείς που εξομολογούνται. Για παράδειγμα, διαβάζουμε Μια μέρα στη ζωή ενός γράμματος V -την ιδέα του γράμματος που συμβολίζει τη νίκη των Συμμάχων στον Β ΠΠ. Η ανάγνωση είναι πράγματι πολύ διασκεδαστική και εναπόκειται στο μυαλό κάθε ενεργού αναγνώστη να εντοπίσει περιβαλλοντικά ζητήματα σε κάθε ημερολογιακή καταγραφή. Εξαιρετικό!

[Υπενθυμίζω το παλαιότερο Μια μέρα… Δεκαπέντε ιστορίες καθημερινότητας από τα αρχαία χρόνια ως την εποχή μας (εκδ. Εταιρεία Σπουδών και Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 1988). Οι δεκαπέντε ιστορίες, γραμμένες από σημαντικούς φιλολόγους και ιστορικούς, αναφέρονται σε ελληνικά θέματα καλύπτοντας πολλά από αυτά που είναι γνωστά μόνο στους ιστορικούς και όχι στο ευρύ κοινό. Λόγου χάριν, η μέρα ενός νοταρίου στη Νάξο στα τέλη του ΙΖ΄ αι., ενός νεωτεριστή λόγιου στα χρόνια του Διαφωτισμού, ενός τραπεζίτη στην Αθήνα του 19^ου αι., ενός αντικαποδιστριακού συνωμότη…].
*****

Τόποι στη μυθιστορηματική πλοκή

Ο Χρυσόστομος Τσαπραϊλης, στη νουβέλα Το κατέβασμα του φεγγαριού (εικ. Kanellos Cob, Ίκαρος, 2025), δανείζεται στοιχεία από τους θρύλους της Θεσσαλίας, το φυσικό περιβάλλον ενός απομακρυσμένου σχεδόν ερημωμένου χωριού, το κλίμα και τον καιρό. Οι νυχτερινοί ήχοι, οι απρόσμενες λάμψεις φωτιάς μέσα στη σκοτεινιά του δάσους, μια ξαφνική καταιγίδα, η φωτογραφία ενός κλασικού πίνακα ζωγραφικής, τα παιχνιδίσματα του φωτός δημιουργούν στην ηρωίδα του και σ’ εμάς μια ατμοσφαιρική ιστορία βουβής ανησυχίας για μυστήρια φαινόμενα στα οποία προστίθενται παλαιές τελετουργίες μαγείας.

Από τις πρώτες σελίδες ο συγγραφέας χτίζει σταθερά το πλαίσιο της δραματουργίας. Η πρωτοετής φοιτήτρια Κίρκη καταφθάνει στο χωριό της γιαγιάς της φορτωμένη με παραμύθια που άκουγε μικρή για Μοίρες και μαγικό νερό, το φεγγάρι και όλες τις δοξασίες για τη δύναμή του. Ως κοπέλα της εποχής μας δεν τα πιστεύει, όμως αγριεύεται. Ο ορθολογισμός της εποχής μας μάλλον δεν τη βοηθάει, θέλει οπωσδήποτε να καταλάβει και παρασύρεται από την τόσο δυνατή επιρροή τους στους κατοίκους. Έχουν άραγε σχέση με παράξενα φαινόμενα – το σάλεμα του μυαλού του γιου της Σύριας πρόσφυγα Ραφίκα, εργαζόμενης στο ταβερνείο του χωριού, η οποία καταφεύγει στις παλιές τελετουργίες για να βρει το παιδί της την ίαση που δεν καταφέρνει να του προσφέρει η ιατρική επιστήμη;

Ομολογουμένως, το εγχείρημα της σύνδεσης του σήμερα με την παράδοση και την αναβίωσή της είναι πετυχημένο, τολμηρό, τοποθετημένο, όπως το διάλεξε ο συγγραφέας, σε μια μυθιστορηματική ατμόσφαιρα εντελώς σκοτεινή. Πιστεύω ότι το πάντρεμα ‘γκόθικ-μυστήριο- σήμερα’ θα φέρει κοντά τους νεαρούς αναγνώστες σ’ αυτό το εξαιρετικά γραμμένο ανάγνωσμα. Ευελπιστώ πως δεν θα τους ξενίσει, αλλά πως θα τους παρασύρει σε άγνωστα γι’ αυτούς λογοτεχνικά πεδία.

Οι ασπρόμαυρες ολοσέλιδες εικόνες του Kanellos Cob υποβάλουν. Χωρίς να απεικονίζουν συγκεκριμένα χωρία της ιστορίας τονίζουν και ενισχύουν την ατμόσφαιρα ανησυχίας που τη διαπνέει. Εν μέρει συνδημιουργός του έργου, έδωσε έναν τόνο στην ανάγνωση θυμίζοντάς μας σκοτεινά χαρακτικά του Γκόγια…

*****

Κλείνοντας, δεν είναι ανακόλουθο σε μια συζήτηση για το περιβάλλον να μην αναφερθούμε σε μια ακόμα πλευρά: στην οικογένεια, τον πυρήνα μέσα στον οποίο διαμορφώνει το παιδί από την πρώτη του ηλικία τη μελλοντική του στάση για τη ζωή. Το Κοιμήσου αγάπη μου, εγώ είμαι εδώ, των Κατερίνας Παούρη & Κέλλυς Ματαθία Κόβο (Ποταμός, 2025), είναι ένα έντεχνο νανούρισμα, το είδος του ρυθμικού, ποιητικού ή τραγουδιστού λόγου που διαχέει συναισθήματα οικουμενικά ανεξάρτητα από το πού και το πότε. Το νανούρισμα, καθησυχαστικό και τρυφερό, χαρίζει ασφάλεια και κατευνάζει τους φόβους. Δηλώνει έμμεσα τη δοτικότητα και την εγρήγορση όχι μόνο προς το παιδί, αλλά και αυτήν που θα αναπτύξει το ίδιο μελλοντικά στη σχέση του με τον κόσμο.

Νανούρισμα σημαίνει προσδοκία για ηρεμία. Όλες οι εικόνες είναι νυχτερινές επειδή με το σκοτάδι βγαίνουν οι φόβοι, τα κακά, οι σκιές. Με το νανούρισμα αποκτά νόημα ο καθησυχασμός των μικρών, ενώ παράλληλα τα καλά όνειρά του ίσως γίνουν πραγματικότητα.

Μια μοναδική δισέλιδη κάθετη εικόνα φωτίζεται ζωηρά από τον ήλιο. Η μητέρα λέει: «Σαν έρθει το πρωί, θα τα έχεις καταφέρει γενναίο μου παιδί». Το παιδί της ιστορίας, καμαρωτό, έχει κατακτήσει μια κορφή. Έχει μεγαλώσει, καταλαβαίνει και ξέρει πώς να σταθεί απέναντι στους κινδύνους που απειλούν καθετί στον κόσμο που το περιτριγυρίζει. Αυτή είναι η δική μου πιθανή ανάγνωση.

INFO

Καρολίν Φαμπρ, Ο ικρός μου κόσμος