γράφει ο Ζαχαρίας Σώκος
«ΟΛΟΓΡΑΜΜΑ
Με σιωπή / η σιωπή / τη σιωπή της λύνει»
Με τρεις σιωπές και ένα μεταβατικό ρήμα κλείνει την τελευταία του ποιητική συλλογή – με τον απρόσμενο και ευρηματικό τίτλο «ΤΑΤΤΟΟ» – ο Πάνος Κυπαρίσσης, ένας ποιητής της σιωπής και της διερώτησης. Αναφορικά με τη σιωπή το ποίημα που προηγήθηκε είναι ενδεικτικό, όμως ένας συνήθης τρόπος που εκτυλίσσει την ποιητική του αφήγηση είναι τα ερωτήματα. Καίρια, καυστικά, διαρκή ερωτήματα που θέτει ή που κατά συνθήκη προκύπτουν και μετά ως σχόλιο, ως αδιάφορος παρατηρητής, ως ο χορός στην αρχαία τραγωδία, ως προπέτης ενίοτε , ως μεταφορέας γνώσης και εμπειρίας και ως ποιητής πάντα καταθέτει την άποψή του. Θέτει αινίγματα, γρίφους, χρησμούς, ερωτήματα με ασάφειες και διφορούμενες εκδοχές και έτσι χτίζει την ποιητική του αφήγηση. Απτό και φρέσκο δείγμα από απόσπασμα ποιήματος της πρόσφατης συλλογής:
«ΦΟΒΟΜΑΧΙΕΣ
Αντέχεις να φωτίσεις την αλήθεια
που μες στον φόβο σου φωλιάζει;
Ομολογώντας κινδυνεύεις
άγιος ή φονιάς ν’ αφανιστείς
Καμιάς φωτιάς το πάθος δεν μαθαίνεις
αν στο δικό σου δεν καείς…»
Ας επιστρέψουμε και ας επικεντρωθούμε στο τελευταίο ποίημα αυτής της ποιητικής συλλογής, των εκδόσεων «Ενύπνιο», που περιλαμβάνει πάνω από 120 ποιήματα και χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες. Κι αυτό γιατί ο Κυπαρίσσης, σε αυτή την ποιητική μονοκοντυλιά της σιωπής, συμπυκνώνει στα όριά τους τα πένθη, τα πάθη και τις αφορμές τους που «χαράζουν μ’ αίμα στο κορμί» και που εν δυνάμει αποτελούν ποιητικές αφορμές.
Ο ποιητής γράφει ποίηση ως ελάχιστη πράξη σ’ αυτό το οικονομικό υπαρξιακό μονόστηλο που τα λέει όλα χωρίς να τα πει. Έχει ως τίτλο τη λέξη «ΟΛΟΓΡΑΜΜΑ» που στη φυσική και στην τεχνολογία είναι η απεικόνιση ενός αντικειμένου με λέιζερ. Πρόκειται για μια οπτική ψευδαίσθηση, που επιτρέπει τη δημιουργία μιας τρισδιάστατης απεικόνισης. Μιας ολότητας δηλαδή ή καλύτερα μιας καθολικότητας που δεν έχει υλική υπόσταση. Μεταφορικά τί πιο ενδιαφέρον παράδειγμα ολογράμματος από τη μνήμη και βεβαίως τη σιωπή που είναι πάντα εκεί αλλά ποτέ απτές και αποτελούν κομβικές λέξεις – έννοιες στην ποιητική αφήγηση του Κυπαρίσση. Μας λέει κάπως μυστηριακά και σχεδόν εξομολογητικά: «Με σιωπή/ η σιωπή/ τη σιωπή της λύνει». Δημιουργεί ένα συντακτικό και νοηματικό αίνιγμα. Χρησιμοποιεί τη λέξη σιωπή σε τριπλό συντακτικό και γραμματικό ρόλο και προφανείς μετασημάνσεις :
- Ως υποκείμενο (η σιωπή είναι προσωποποιημένη δρώσα δύναμη)
- Ως κατηγόρημα («λύνει»: ένα μεταβατικό ρήμα που έχει ανάγκη υποκειμένου και εδώ έχει μεταφορική υφή και λύνει όχι κάτι υλικό αλλά μια εσωτερική κατάσταση, ίσως ένα αίνιγμα..)
- Ως αντικείμενο . Η ίδια η σιωπή λύνει δια της σιωπή τον κόμπο της σιωπής.
Αυτή η λεκτική παραδοξότητα που ταυτοχρόνως αποτελεί ακραία έκφραση ποιητικής πυκνότητας ενέχει μετασημάνσεις ή αλλιώς μετασημασιοδοτήσεις , όπως αυτές που συνδέονται με μεταμοντέρνα κείμενα. Βεβαίως ο Κυπαρίσσης εγγράφεται κυρίως στον ύστερο μοντερνισμό, ενδέχεται όμως εμμέσως να έχει αφομοιώσει , χωρίς να το έχει επιδιώξει, μεταμοντέρνες τάσεις.
Μετασημάνσεις έχουμε όταν μια λέξη, έννοια, ή σύμβολο αποκτά νέο ή επιπρόσθετο νόημα. Όταν κάτι σημαίνει κάτι άλλο, ή κάτι παραπάνω από αυτό που έλεγε πριν. Οι μετασημάνσεις αφθονούν στο ποιητικό έργο του Π.Κ.
Ενδεικτικά στο ποίημα «ΠΑΡΑΚΜΗ»:
«…Σπάζουν στα χρόνια /κι απαρέμφατες οι λέξεις/ με λυγίζουν»
Ποιες είναι οι απαρέμφατες λέξεις που λυγίζουν τον αφηγητή του ποιήματος; Ενδέχεται να είναι οι λέξεις που δεν φανερώνουν πρόσωπο (απαρέμφατο= α+ παραφαίνω/ παρέμφασις, μη φανέρωση προσώπου και δήλωση μόνο χρόνου , φωνής και όψης του ρήματος).
Κι ακόμα στο «ΤΟ ΤΕΛΕΙΩΜΕΝΟ ΠΟΤΕ ΔΕΝ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ», ένα ποίημα διαφορετικής κοπής, σε σχέση με τα άλλα ποιήματα του βιβλίου, που περιέχει και μια ενδιαφέρουσα, εύληπτη και εύστοχη παρομοίωση:
«Εκεί που λες πως τίποτα δε μένει
κάτι στην άκρη σε καλεί
κι άλλο να δεις
Κι άλλο στη γεύση της ζωής να βυθιστείς
σαν καραμέλας άσωστο κομμάτι
δώρο αδόκητο να σου δωρίσει»
Ή το απόσπασμα από το ποίημα:
«ΕΥΧΕΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ
…Τραβώ της μνήμης τα σχοινιά
κι εσπερινοί μες τη βροχή
με τάξη πού ‘μαθαν μες στη σιωπή
νοστούν δικοί νεκροί και ξένοι…»
Η ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΕΠΙΚΛΗΣΗ
Θα φλυαρήσω λίγο γιατί με ικανοποίηση διαπίστωσα ότι ο Κυπαρίσσης ακολουθεί δοκιμασμένους αφηγηματικούς τρόπους έστω κι αν αντικαθιστά την έννοια της έμπνευσης – μούσας με τη σιωπή. Μετά το τελευταίο ποίημα του βιβλίου, με την τριπλή σιωπή, ας μεταφερθούμε στο πρώτο ποίημα της συλλογής που είναι μια εναρκτήρια επίκληση. Είναι η συνέχεια μιας παράδοσης, από τα ομηρικά έπη ακόμα, και αφορά στην επίκληση στη μούσα, την έμπνευση, και εμφανίζεται σχεδόν σε όλα τα μεγάλα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και όχι μόνο. Τελετουργικές επικλήσεις ή εναρκτήριες τελετές -προσευχές έχουμε σε πολλές συλλογικές δραστηριότητες όπως εγκαίνια (κτιρίων, συνεδρίων, κυβερνήσεων, εκπαιδευτικών περιόδων κλπ.) μέχρι τα τραπεζώματα στη δημοτική ποίηση τούτη τάβλα πού ‘μαστε, σε τούτο το τραπέζι…) Και βέβαια την επίκληση του Σολωμού, στην ελευθερία στον ομώνυμο ύμνο της: «Σε γνωρίζω από την κόψη /του σπαθιού την τρομερή…»
Αυτή η επίκληση, ως πρώτο ποίημα της συλλογής «ΤΑΤΤΟΟ», έχει τον τίτλο, τί άλλο, γραφή.
«ΓΡΑΦΗ
Με συλλαβές κρυφές μπολιάζω τη σιωπή
να μην μπορέσει αρνηθεί
κρυφούς ανασασμούς της»
Ο ποιητής μπολιάζει-εμβολιάζει τη σιωπή, με μοσχεύματα (μπόλια) κρυφές συλλαβές. Εδώ η σιωπή δεν είναι απλώς απουσία ήχου. Είναι περιοχή κυοφορίας, δεν την καταργεί την μπολιάζει , την προετοιμάζει ώστε να μην μπορέσει ν’ αρνηθεί κρυφούς ανασασμούς (ανάσα η πράξη της αναπνοής. Πρόθεμα ανά + σαίνω =αρχ. σημασία: κινώ απαλά τον αέρα, αναπνέω). Λόγω του ότι συνδέομαι με φιλική σχέση μπορώ να πω ότι έτσι είναι αυτός ο ποιητής και στην καθημερινότητά του, τρυφερός και διακριτικός, σαν το απαλό αεράκι. Και, πολλές φορές, κάπως έτσι θα ήθελε να είναι και τα ποιήματά του, για αυτό και ή εναρκτήρια επίκληση με ποιήματα σαν κρυφές ανάσες, παράδειγμα το μικρό ποίημα της σελ. 100.
«ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΤΙΚΗ ΣΠΑΤΑΛΗ
Θα μου αρκούσε
αδόκητο ανθάκι
ισόβια να το κρατώ»
Ο Κυπαρίσσης δεν επικαλείται τη μούσα, την Παναγία, την ελευθερία ή την έμπνευση αλλά τη σιωπή, γιατί όλες αυτές οι άυλες υποστάσεις εμπεριέχονται και στη σιωπή. Η λέξη «σιωπή» επανανοηματοδοτείται και γίνεται υποκείμενο, αντικείμενο και εργαλείο ταυτόχρονα κάποτε μάλιστα και σκοπός ,όχι μόνο στην συλλογή «ΤΑΤΤΟΟ» αλλά στο σύνολο του ποιητικού έργου του. Ενδεικτική η φτωχή σταχυολόγηση:
«Τι είδους αιώνιο χρειάστηκε/ από τόσης σιωπής το θάνατο/ να γεννηθώ», «Χιονίζει σιωπή/ και εγώ επιμένω/ να σηκώνω ρήματα πλαγιασμένα» , «Όλα επιστρέφουν στη σιωπή», «Με φθόγγους και σιωπές», «η εποχή της σιωπής»,
«Ποιά θάλασσα σε ταξιδεύει ποιά σιωπή», «Παντού σιωπή ακατάληπτη», «η σιωπή των κήπων», «η σιωπή κοιμάται στα μάρμαρα»,« η σιωπή ασπρίζει τα δάπεδα», «Κυπαρίσσια κι άλλες πληγές της σιωπής», «ανεπαίσθητο κύμα σιωπής», «τη σιωπή όσο μπορώ να εξαντλήσω». Προσπάθησα να μετρήσω τη λέξη «σιωπή» στο συνολικό ποιητικό κόρπους του Πάνου Κυπαρίσση και σας διαβεβαιώνω ότι υπερβαίνει τις τρεις εκατοντάδες…
Όταν άρχισα τη μελέτη του «ΤΑΤΤΟΟ» είχα την αίσθηση ότι είχα ενώπιον μου μια συλλογή με ποιητικά πρελούδια του Πάνου Κυπαρίσση. Μια ποίηση με ήθος και σεμνότητα που συμβαδίζει με την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα του ποιητή. Υπεραφθονούν στο βιβλίο λέξεις και νοήματα όπως σιωπή, μνήμη, απώλεια, θάνατος, έρωτας, ανεκπλήρωτο και πάμπολλες ερωτήσεις. Κι όλα αυτά με μια εκρηκτική λιτότητα κυρίως όμως μια αλάλητη μνήμη και μια σιωπή λαλούσα. Σιωπή και σκάψιμο στη μνήμη είναι τα εργαλεία του ποιητή. «Στην ποίηση κατέρχομαι όχι τόσο με την έμπνευση αλλά ως μάστορας, ως εργάτης» μου έχει εκμυστηρευτεί «Βασανίζω τις λέξεις/ κι εκείνες βουβαίνονται». Συνήθως ολιγόστιχα ποιήματα με αρκετές παύσεις και καθόλου τελείες. Κάθε φράση εξαιρετικά προσεγμένη, ιδιαίτερα σμιλεμένη να κρατά αυστηρά τα μετρικά χαρακτηριστικά της όπως πρέπει να δουλεύει ένας καλός Ηπειρώτης μάστορας την πέτρα η το ξύλο. Να σημειωθεί ότι ο ποιητής είναι ζωγράφος και γλύπτης και αποφορτίζει τις σκέψεις του σκαλίζοντας τα υλικά. Μια άλλη δραστηριότητα του ποιητή είναι η σχέση του με το θέατρο και τον κινηματογράφο. Έτσι θα μπορούσε να ερμηνευτεί γιατί η ποιητική του αφήγηση, ορισμένες φορές, θυμίζει σκηνοθετικές οδηγίες σε θεατρική ομάδα ή κινηματογραφικό συνεργείο. Σαν να πρόκειται για σημειώσεις και σχόλια στο περιθώριο του σεναρίου που θα βοηθήσουν στην πολυεπίπεδη υποστήριξη του έργου.
Η ΕΜΜΕΣΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ
Το ΤΑΤΤΟΟ (στα ελληνικά τατουάζ – δερματοστιξία) , ως ποιητική συλλογή, εμπεριέχει όλα τα πιο πάνω αλλά πάει και αρκετά πιο πέρα. Πρόκειται για μια μεταφορική έμμεση βιογραφία του ποιητή χαραγμένη με τατουάζ πάνω στο κορμί του που αφορούν τα πένθη , τα πάθη και τις αφορμές τους. Εκφράζει τις αξίες, τα συναισθήματα, τις εμπειρίες της ζωής του ποιητή και δείχνει ποιός είναι, τι πιστεύει, τι αγαπάει και τι έχει περάσει. Το τατουάζ είναι αρχαία πρακτική και αφορά μια μόνιμη αποτύπωση, υποδόρια του δέρματος και υποδηλώνει κάτι ανεξίτηλα εγγεγραμμένο στο σώμα ή στην ψυχή. Συμβολικά και μεταφορικά μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το σύνολο του βιβλίου «ΤΑΤΤΟΟ» είναι το τατουαρισμένο σώμα του ποιητή, με τατουάζ – ποιήματα που εκτυλίσσουν την προσωπική του ιστορία. Αυτό το σώμα με τα τατουάζ, ως αόριστα κτερίσματα, κάποια στιγμή θα κατέβει στο χώμα για να ανθίσει η μνήμη «να χλοΐσει η μνήμη τους στο χώμα» όπως γράφει στην τελευταία σειρά στο ομώνυμο και προτελευταίο ποίημα της συλλογής:
« ΤΑΤΤΟΟ
Παλιότερα περνούσαν
πάνω σε πέτρες, πάπυρους, προβιές
πληγές, πλάνες παλιές
προθέσεις τους και προσδοκίες
Αλλάζουν μακριά οι εποχές
Τώρα στου νου τις ερημιές
με δάχτυλα βαμβακερά
με συλλαβές νωπές κι ανθεκτικά
χαράζουν μ’ αίμα στο κορμί
πένθη , πάθη κι αφορμές
Ονειροσυρμές
Νύχτες τους κι αυγές
εμπνοές μ’ ανθέμια και φύλλα
να χλοΐσει η μνήμη τους στο χώμα»
ΤΑ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ ΣΕ -ΘΕΝ
Η επιλογή του τίτλου «ΤΑΤΤΟΟ» υπήρξε μια τολμηρή επιλογή του Πάνου Κυπαρίσση. Η λέξη έχει σύνθετη μεταφορική λειτουργία αφού ταυτοχρόνως λειτουργεί ως αλληγορία, συνεκδοχή, μετωνυμία και έχει και συμβολικό χαρακτήρα. Η λέξη υποδηλώνει και την πράξη και το αποτέλεσμα. Όμως η αποκωδικοποίηση των προθέσεων του δημιουργού προσφέρει στον αναγνώστη ωραία ικανοποίηση. Σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο διαχωρισμός του βιβλίου σε ενότητες . Τέσσερα επιρρήματα που καταλήγουν σε –θεν , Ουρανόθεν -Θύραθεν – Οίκοθεν και Όθεν είναι οι τίτλοι των ενοτήτων .Αυτά τα επιρρήματα, σε –θεν, έχουν χωρική η αιτιακή σημασία και δηλώνουν αφετηρία – από πού προέρχεται κάτι. Είναι επιρρήματα προέλευσης ή αιτίας και απαντούν στο από πού ή από ποια αιτία Ο διαχωρισμός αυτός σχετίζεται με τη ζωή και την πορεία του ποιητή και όπως ο αρχικός τίτλος «ΤΑΤΤΟΟ είναι μια έμμεση βιογραφία του.
Το ΟΥΡΑΝΟΘΕΝ υποδηλώνει τη μεταφυσική προέλευση του δημιουργού εκ του ουρανού, του σύμπαντος. Το ΘΥΡΑΘΕΝ, ως θεματική ενότητα, αφορά τη σχέση με τον κόσμο και πως διαλέγεται με αυτόν. Η θύρα είναι δηλωτική… Η τρίτη ενότητα ΟΙΚΟΘΕΝ εμπεριέχει μεταξύ άλλων τη μοναδική γλυκιά και πικρή σχέση με τη μάνα, τον πατέρα και τα του οίκου εν γένει. Και η τέταρτη ενότητα αφορά στο ΟΘΕΝ και σημαίνει το «δια ταύτα»…. που καταλήγει στο ποίημα «ΤΑΤΤΟΟ» και το «ΟΛΟΓΡΑΜΜΑ» της σιωπής.
Για λίγα ξεκίνησα και μακρηγόρησα . Όμως δεν είναι εύκολο, τουλάχιστον δεν ήταν για μένα, να προσεγγίσεις ένα ποιητικό βιβλίο 152 σελίδων με πολλές μετασημάνσεις, πολλά λεκτικά σχήματα, συμβολικές και μεταφορικές καταθέσεις που αφορούν τον βίο του ποιητή. Γιατί αυτό είναι το «ΤΑΤΤΟΟ» μια έμμεση βιογραφία σε ποιητική απόδοση, και για αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρον, γιατί η ποίηση γράφει τα καθόλου και είναι ουσιαστικότερη της ιστορίας. Γιατί η ιστορία, που ως γνωστόν γράφεται από τους νικητές, είναι καταδικασμένη να παραγνωρίζει το ηττημένο της κομμάτι που όμως θρέφει τον ποιητικό λόγο.
ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Θα αδικήσω πολλές σημειώσεις μου στο «ΤΑΤΤΟΟ» που, ενώ είχα την πρόθεση να αναφερθώ διεξοδικότερα για λόγους οικονομίας δεν θα το πράξω. Κυρίως την εκτεταμένη και προσφιλή μέθοδο του να προστρέχει σε πρόσωπα και γεγονότα της μυθολογίας και της ιστορίας ( παλιότερης και νεώτερης) για να υποστηρίξει τις ποιητικές του αφηγήσεις. Θέλω μόνο να επισημάνω την επιμονή του Κυπαρίσση στον μάντη Τειρεσία για τη θέαση της σιωπής, όπως και την ομολογημένη εκτίμηση του ποιητή στον Σάμιουελ Μπέκετ που η σιωπή, και σε αυτόν τον συγγραφέα, υπερβαίνει την κυριολεκτική σημασία της έλλειψης ήχου. Κι ακόμα τη συγκινητική αναφορά στον ηπειρώτη σουρεαλιστή ποιητή Απόστολο Ζώτο που έφυγε την περίοδο της πανδημίας.
Κλείνω με μια προσωπική αναφορά στον Πάνο Κυπαρίσση. Τύχη αγαθή φρόντισε να συνδεθούμε με τη σχέση της γειτονίας. Όμως μέσα από αυτή τη σχέση γειτονίας – με καλύπτει απόλυτα η λαϊκή παροιμία «ο θεός κι ο γείτονας» – που μετεξελίχθηκε σε φιλική σχέση είδα τον άνθρωπο. Ο Πάνος Κυπαρίσσης δεν παριστάνει ότι είναι κάποιος, δεν δείχνει ποτέ ότι κάτι συμβαίνει εδώ, αλλά με σεμνότητα και ήθος, στην ανεπίσημη καθημερινή μας συναναστροφή, που έχει και τη μεγαλύτερη αξία – γιατί εκεί ο άνθρωπος δεν φοράει τα καλά του – δηλώνει με όλους τους τρόπους ότι ένα «ανθρώπινο συντρίμμι» είμαι, που σκάβομαι και σωπαίνω. Η έκφραση «ανθρώπινο συντρίμμι» δεν είναι του Κυπαρίσση . Ανήκει σε έναν σπουδαίο πνευματικό άνθρωπο και ποιητή, που έφυγε πρόσφατα από κοντά μας, τον Νίκο Παναγιωτόπουλο, και εμπεριέχεται στο περίφημο έπος της παρακμής , των 650 σελίδων , το «ΣΥΣΣΗΜΟΝ». Το αναφέρω εδώ γιατί θεωρώ ότι η έκφραση αυτή αντιπροσωπεύει και ταιριάζει απόλυτα ως ύφος και στάση ζωής στον άνθρωπο και ποιητή Πάνο Κυπαρίσση και τον ευχαριστώ που με τιμά με τη φιλία του.
Πάνος Κυπαρίσσης, Tattoo, εκδ. ενύπνιο
