γράφει ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης
Μια από τις πλέον εστιασμένες και περιεκτικότατες έντυπες κυκλοφορίες των τελευταίων ετών πάνω στο ζήτημα των πολύπλευρων και δυναμικών κινημάτων που δρομολογήθηκαν αργά, σταδιακά και φιλόδοξα από τους Αφροαμερικανούς, στο χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από την εποχή του αμερικανικού εμφυλίου πολέμου (1861-1865) μέχρι τις μέρες μας, αποτελεί το βιβλίο του Θανάση Μήνα το οποίο είδε το φως της δημοσιότητας πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις. Η παρατήρηση ετούτη ουδόλως υπαινίσσεται ότι όλα αυτά ξεκίνησαν τότε, ή μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα, γιατί η συγκεκριμένη ιστορία οριοθετείται χρονικά πολύ πίσω, αλλά όχι σε τόσο οργανωμένη κλίμακα. Άλλωστε είναι γνωστές οι συνεχόμενες αντιδράσεις τους στη σκλαβιά του αμερικανικού Νότου, οι αντιρρήσεις στα πάμπολλα τεκταινόμενα εκεί κάτω, οι εξουθενωτικές τους τιμωρίες για παραδειγματισμό των άλλων περισσότερο, τα κατάπτυστα δημόσια λυντσαρίσματα που κάποτε είχαν καταντήσει επιδημία σε μερικές Πολιτείες, οι προσπάθειες απόδρασης κάποιων μεμονωμένων ριψοκίνδυνων ατόμων ή και μικρών ακόμα ομάδων μέσω του γνωστού ‘υπόγειου σιδηρόδρομου’, του δικτύου δηλαδή που δημιουργήθηκε για ουσιαστική βοήθεια όσων έπαιρναν την μεγάλη απόφαση να προχωρήσουν στο αρχικά απονενοημένο, συνήθως, διάβημα της πολυπόθητης φυγής από το ισχύον καθεστώς των φυτειών. Ενέργειες που άρχισαν να λαμβάνουν χώρα, αν και δειλά, σχεδόν από τα πρώτα χρόνια στα οποία μεταφέρθηκαν από την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού εκεί στο νέο κόσμο που ανέτειλε ελπιδοφόρα στην παγκόσμια σκηνή.
Έτσι λοιπόν, η άκρως κατατοπιστική έρευνα του συγγραφέα Θανάση Μήνα εστιάζεται στους πρώτους υπέρμαχους της κατάργησης της δουλείας, τους αποκαλούμενους ‘abolitionists’, προχωρά ακάθεκτα στις επόμενες δεκαετίες μέχρι στο Black Power των 60’s και, τελειώνει αναγκαστικά στο πρόσφατο κίνημα Black Lives Matter, πολλές πτυχές του οποίου εξικνούνται μέχρι τώρα. Φυσικά στις σελίδες του πολλαπλώς χρήσιμου βιβλίου, υπεισέρχονται πολυποίκιλες έννοιες, πέραν της καθαρά εξιστόρησης των γεγονότων, κι’ αυτά είναι οι παρατηρούμενες κοινωνικές συμπεριφορές, τα κυβερνητικά διατάγματα και η νομική εμπλοκή της κάθε χρονικής στιγμής σε αυτές, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις των αφροαμερικανών με κυριότερη εστίαση στη θρησκεία του Ισλάμ, η αναπτυσσόμενη λογοτεχνία, η μουσική, και βεβαίως οι κυριότεροι εκπρόσωποι όλων των αναφερόμενων που άφησαν διαχρονικά το δικό του ο καθένας στίγμα. Σε όλα τα κεφάλαια του πλούσιου βιβλίου, υπεισέρχονται όροι που παραπέμπουν σε δημιουργούμενες οργανώσεις, ενώσεις, επιτροπές και κολεκτίβες οι οποίες ιδρύθηκαν σε διάφορα χρονικά διαστήματα και οι οποίες επηρέασαν αρκούντως και με ικανό τρόπο, θα μπορούσαμε άφοβα να ισχυριστούμε, όλα τα γεγονότα που αφορούσαν τις σχέσεις των αφροαμερικανών με το επίσημο αμερικανικό κράτος, όπως αυτό τροποποιούταν και διαμορφωνόταν σταδιακά με το πέρασμα των προαναφερόμενων δεκαετιών, μέχρι φυσικά και σήμερα. Ένας σύντομος και κατατοπιστικός κατάλογος για τους μη έχοντες ιδιαίτερες γνώσεις αυτών των δραματικών γεγονότων, βρίσκεται στην αρχή του βιβλίου, ο οποίος είναι απαραίτητος με δεδομένο το γεγονός ότι πολλά αρχικά των αφροαμερικανικών οργανώσεων και κινημάτων βρίσκονται διάσπαρτα μέσα στο κείμενο. Εξ’ ίσου πολύτιμη και πολύ διαφωτιστική είναι η παράθεση κάποιων καίριας σημασίας ιστορικών λεπτομερειών που έχουν να κάνουν με την αναγκαστική και βίαιη μεταφορά και εγκατάσταση των δύσμοιρων Αφρικανών στα ξένα χώματα για το χρονικό διάστημα από το 1526, ημερομηνία στην οποία πιθανολογείται να έγινε το πρώτο πέρασμα, του παράνομου διάπλου του Ατλαντικού από τους διακινητές των σκλάβων, και φτάνοντας μέχρι τα γεγονότα στα τέλη του 19ου αιώνα. Έτσι λοιπόν ο τίτλος του βιβλίου (Black Power), δεν ανταποκρίνεται επακριβώς στην ακριβή χρονική σκιαγράφηση των κινημάτων των αφροαμερικανών, αφού το συγκεκριμένο εμβληματικό κίνημα των μαύρων αναπτύχθηκε κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ’60 του προηγούμενου αιώνα, αλλά παραπέμπει και αναφέρεται περισσότερο στη ζηλευτή, θα λέγαμε, δυναμική των κινημάτων των μαύρων στην αμερικανική ήπειρο για το μεγαλύτερο χρονικό διάστημα που προαναφέραμε.
Αρχικά ο συγγραφέας σκιαγραφεί την εποχή της ανασυγκρότησης, όπου όλοι, βόρειοι και νότιοι, πλούσιοι και φτωχοί, λευκοί και μαύροι, προσπαθούσαν να ανασυνταχθούν από την απύθμενη καταστροφή και ερημιά που άφησε πίσω του ο εμφύλιος πόλεμος, και το σπουδαιότερο την ίδρυση της Εθνικής Ένωσης για την Πρόοδο των Έγχρωμων Ατόμων (National Association for the Advancement of Colored People, NAACP) και βεβαίως σε όσους εμπλέκονταν με τον ένα ή άλλο τρόπο με αυτή. Κάνει λόγο για το ‘Κίνημα Επιστροφής στην Αφρική’ του Μάρκους Γκάρβεϊ, τα προβλήματα και τις αντιρρήσεις πολλών σε αυτό το μεγαλόπνοο, αλλά δύσκολα εφαρμόσιμο σχέδιο. Αναφέρονται αργότερα, τα διαφόρου τύπου μποϊκοτάζ εναντίον του φυλετικού διαχωρισμού με ονόματα, ημερομηνίες και με τις αναγκαστικές επιπτώσεις τους στο γενικότερο κίνημα των μαύρων, με γεγονότα πάλι και ημερομηνίες που συνέβησαν, αλλά και την μετέπειτα σημασία τους. Σπουδαίες προσωπικότητες, όπως ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Μάλκολμ Χ, απλώς για να αναφέρουμε μερικούς έτσι εντελώς ενδεικτικά, πλημυρίζουν με τη ζωή, το έργο και το αποτύπωμά τους τις σελίδες του βιβλίου. Κι’ ακόμα μεγάλα γνωστά, στους περισσότερους, ονόματα μουσικής, κυρίως από το χώρο της τζαζ και της λογοτεχνίας από την αναγέννηση του Χάρλεμ αναδύονται συνεχώς στα μάτια του αναγνώστη ικανοποιώντας τις γνώσεις του. Το δεύτερο μισό του προηγούμενου αιώνα και οι πρώτες δεκαετίες του καινούργιου που ζούμε, είναι αφιερωμένα στα γνωστά γεγονότα που βιώσαμε οι μεγαλύτεροι ηλικιακά, ενώ δεν λείπουν και οι αναφορές στο αναπάντεχο γεγονός των διδύμων πύργων του Μανχάταν, στις αρχές της καινούργιας χιλιετίας. Σήμερα με τους αφροαμερικανούς και λατινοαμερικανούς επιπλέον μαζί στην αχανή αμερικανική ήπειρο, λογική φαντάζει η ανάδυση της αποκαλούμενης ‘κουλτούρας της ακύρωσης’ (cancel culture), η οποία επιδεικνύει τάσεις επέκτασης όχι μόνο στους κόλπους των ΗΠΑ, αλλά και διεθνώς. Για κάποιους, όμως, η παρουσία όλων αυτών των μειονοτήτων μέσα στο σημερινό αμερικανικό έθνος, θα γεννήσει αναγκαστικά και άλλα παρεμφερή κινήματα στο μέλλον, αν και όπως είπε ο Έντγκαρ Λώρενς Ντόκτοροου (E.L. Doctorow), «Ίσως αυτή να είναι τελικά η σκλαβιά του μέλλοντος: να δένεις έναν ελεύθερο μαύρο με τις λευκές του φιλοδοξίες»!
Το «Black Power: Ιστορία των αφροαμερικανικών κινημάτων (1860-2020)» του Θανάση Μήνα, παρά το γεγονός ότι διαβάζεται ευχάριστα, δεν είναι εύκολο βιβλίο, ειδικά για τον αρχάριο αναγνώστη στα αφροαμερικανικά τεκταινόμενα και ζητήματα των τελευταίων τριών τεσσάρων αιώνων. Περιέχει πληθώρα πληροφοριών στις οποίες κάθε ένας σταματά σε σημεία που έχει γνωρίσει από τον έντυπο και ηλεκτρονικό Τύπο ή συχνότερα από την συνήθη τηλεόραση. Αποτελεί όμως αφορμή για όλους να θυμηθούν ξανά την εποποιία ενός λαού ο οποίος μεταφέρθηκε βιαίως, χωρίς την επιθυμία του σε ξένα χώματα και εκεί προσπάθησε να επιβιώσει μέσα σε τρομακτικά αντίξοες συνθήκες, να σταθεί αρχικά στα πόδια του, να δημιουργήσει πολιτιστικά και να πάρει τη θέση που του αξίζει στο προσκήνιο της ιστορίας. Κάτι φυσικά που συνεχίζεται αενάως και ποικιλοτρόπως!
(Θανάσης Μήνας: Black Power. Ιστορία των αφροαμερικανικών κινημάτων (1860-2020). Εκδόσεις Πόλις. Οκτώβριος 2025. Αθήνα)
