της Όλγας Σελλά
Έργο διαχρονικό, αναμφίβολα. «Ο εχθρός του λαού» του Χένρικ Ίψεν. Τα οικονομικά συμφέροντα, η ηθική ευθύνη απέναντι στους πολίτες, η απόκρυψη της αλήθειας είναι διαχρονικά θέματα, σε όλες τις πολιτείες, δεν είναι ζητήματα του 19ου αιώνα. Γι’ αυτό και οι σκηνοθέτες όλου του κόσμου αγαπούν να ανεβάζουν αυτό το έργο. Και επίσης αγαπούν να το διασκευάζουν, να το φέρνουν ολοένα και πιο κοντά σε σημερινές συνδηλώσεις, κάποιες φορές με τρόπο ευθέως δηλούμενο.
Δεν συνέβη αυτό στην περίπτωση της παράστασης του Τόμας Οστερμάγιερ, που παίζεται στο Θέατρο «Κνωσός» (παραγωγή Θέατρο του Νέου Κόσμου). Ο ταλαντούχος (δαιμόνιος καλύτερα) Γερμανός σκηνοθέτης από το 2012 παρουσιάζει τη δική του εκδοχή (διασκευή δηλαδή) στο έργο του Ίψεν, το οποίο είχαμε πρωτοδει, με Γερμανούς ηθοποιούς, στο Φεστιβάλ Αθηνών το 2013. Από τότε η παράσταση έχει παρουσιαστεί σε 40 χώρες, γιατί δεν είναι μόνο διαχρονικά, αλλά είναι και διατοπικά τα θέματα που θίγει ο Ίψεν.
Μπαίνοντας στην πλατεία όλη η σκηνή καλύπτεται από μία κουρτίνα στην οποία αναγράφονται διαπιστώσεις για τις συμπεριφορές των σύγχρονων ανθρώπων, με τις οποίες δύσκολα θα διαφωνήσει κανείς. Διαπιστώσεις διατυπωμένες με μια σκληρή, καταγγελτική γλώσσα: «… Μαζική εξατομίκευση. Αυτονόμηση κάθε κομματιού της ζωής μας. Έχουμε χάσει τη σύνδεσή μας ο ένας με τον άλλον. Διχασμένοι σε μικρές, όλο και πιο μικρές ομαδούλες, αποκτούμε ταυτότητες αυστηρά ορισμένες και περιχαρακωμένες, που αξιολογούνται ασταμάτητα, ανάλογα με τις ποιότητές μας. Έτσι ώστε όλες να μπορούν να ελέγχονται. Γίναμε μοναχικοί, υστερικοί νάρκισσοι, που ζούμε μέσα στον ψηφιακό μας μικρόκοσμο, τα τέλεια ψηφιακά μας προφίλ. Εκφραζόμαστε μόνο μέσα από τα προϊόντα που αγοράζουμε και το ‘περιεχόμενο’ που ανεβάζουμε, και γκρινιάζουμε διαρκώς και ξεσπάμε και βρίζουμε όλα τα άλλα, εξίσου τρομαγμένα, ναρκισσιστικά προφίλ. (…)».
Και αμέσως μετά η κουρτίνα εξαφανίζεται και βρισκόμαστε στο σπίτι όπου ζει ο γιατρός Στόκμαν (Κωνσταντίνος Μπιμπής) με τη γυναίκα του την Καταρίνα (Άλκηστις Ζιρώ) και το νεογέννητο μωρό τους. Ένα σπίτι απλό, εναλλακτικής αισθητικής και ροκ διάθεσης, κάτι που υπογραμμίζει η μπάντα των φίλων που κάνει πρόβες στο σαλόνι τους: του Χόβσταντ (Στέλιος Δημόπουλος), αρχισυντάκτη στην τοπική εφημερίδα και του μαθητευόμενου δημοσιογράφου Μπίλινγκ (Ιάσονας Άλυ). Το νεαρό ζευγάρι μαθαίνουμε ότι τα φέρνει δύσκολα βόλτα, παρότι ο γιατρός είναι αδελφός του δημάρχου της πόλης, του Πέτερ (Μιχάλης Οικονόμου). Ο Στόκμαν εργάζεται ως ιατρικός σύμβουλος στα τοπικά λουτρά, που αποτελούν σημαντική πηγή εσόδων για την πόλη, λόγω των επισκεπτών που προσελκύουν. Κάποια στιγμή ανακαλύπτει, και το διασταυρώνει με ελέγχους, ότι το νερό των λουτρών είναι μολυσμένο και θα προκαλέσει σοβαρά προβλήματα υγείας στους λουόμενους. Έτσι αποφασίζει να γράφει ένα άρθρο στην τοπική εφημερίδα, για να ενημερώσει τους κατοίκους. Και από εκείνη τη στιγμή ανοίγει ο ασκός του Αιόλου. Τι θα κάνει ο Στόκμαν που πιέζεται απ’ όλους να σιωπήσει; Τι ρόλο θα κρατήσει η διευθύντρια της τοπικής εφημερίδας Άσλακσεν (Λένα Παπαληγούρα) που ως τώρα αναδείκνυε τα λάθη του δημάρχου και δεν του χαριζόταν; Και ποιος θα είναι ο ρόλος του Μόρτεν Κηλ (Ιερώνυμος Καλετσάνος), του πεθερού του Στόκμαν και βασικού οικονομικού παράγοντα της περιοχής;
Ο Τόμας Οστερμάγιερ διατηρεί τον άξονα και το βασικό περιεχόμενο του έργου του Ίψεν. Αλλάζει όμως τις προσωπικότητες των ηρώων. Τις επικαιροποιεί με έξυπνο και εύστοχο τρόπο, σχολιάζοντας όλους τους ανθρωπότυπους που αποτελούν τα βασικά πρόσωπα του καιρού μας. Όχι απλώς κοινωνιολογώντας, αλλά πολιτικολογώντας ευθέως.
Τίποτα δεν είναι τυχαία ενταγμένο στην παράστασή του. Το χαλαρό σκηνικό του σπιτιού της οικογένειας Στόκμαν, με την υποτυπώδη επίπλωση, παραπέμπει σε ανθρώπους ιδεολόγους, που δεν γοητεύονται από υλικά αγαθά, αλλά μόνο από ανθρώπινες σχέσεις και ειλικρινείς αρχές. Ο Στόκμαν και η Καταρίνα είναι οι εκπρόσωποι ενός σύγχρονου τρόπου ζωής, εναλλακτικού και ευαισθητοποιημένου. Η διακήρυξη της αλήθειας και η υπεράσπιση της υγείας των πολιτών φαίνεται να είναι για τον Στόκμαν αδιαπραγμάτευτα θέματα. Γνωρίζοντας ότι θα πληρώσει το κόστος. Είναι ο αποφασισμένος, ο ιδεολόγος, ο ακτιβιστής.
Με τον ίδιο τρόπο ο Οστερμάγιερ σκιαγραφεί κι άλλες συμπεριφορές μέσω των ηρώων του έργου. Οι παλιοί του φίλοι, ο Χόβσταντ και ο Μπίλινγκ είναι εκείνοι που αλλάζουν στάση, συμπεριφορά και κριτήρια. Η προσωπική ανέλιξη είναι το βασικό κίνητρο των επιλογών τους. Είναι εκείνοι που διαρκώς μετακινούνται, που αλλάζουν απόψεις, στάση ζωής, κύκλους, ενδιαφέροντα. Και μετά είναι οι δύο ισχυροί πυλώνες μιας σύγχρονης κοινωνίας: τα media και ο ρόλος τους κάθε φορά και το κεφάλαιο. Ακόμα και όλα οι διάφορες λέξεις γραμμένες με κιμωλία στους τοίχους αυτού του σπιτιού, που σβήνονται κάθε τόσο, δηλώνουν τη μετατόπιση των απόψεων, της στάσης, των αξιών, των αρχών, της συμπεριφοράς. Οι αρχές είναι για να τις αντικαθιστούν οι επόμενες αρχές.
Απλουστευτικό, θα πει κανείς. Σχηματικό, μανιχαϊστικό. Ναι ενυπάρχουν όλα αυτά τα στοιχεία στη διασκευή του Τόμας Οστερμάγιερ, αλλά την ίδια στιγμή υπάρχει και μια διαβολική υπονόμευση των πάντων, με τον τρόπο που έχει στήσει την παράσταση και έχει κινήσει τους ηθοποιούς της. Ακόμα και στον περίφημο μονόλογο του Στόκμαν, στην περίφημη συνέλευση, όπου στ’ αλήθεια παίρνει το λόγο το κοινό, σε κάθε παράσταση, συντελείται, κατά τη γνώμη μου, μια λεπταίσθητη υπονόμευση των αμεσοδημοκρατικών διαδικασιών. Ακόμα στη διάρκεια αυτού του μονόλογου μιας μορφής υπονόμευση διέκρινα. Έναν σαρκασμό στις ατελείωτες διδακτικές και λαϊκιστικές ομιλίες, από μπαλκόνια ή οθόνες. Ο τρόπος δε που η Λένα Παπαληγούρα διαχειρίζεται και χειρίζεται την όλη διαδικασία, ως συντονίστρια της συζήτησης, διαμορφώνει έναν ακόμη ανθρωπότυπο –εκείνων που «αφουγκράζονται», «καταγράφουν» και κολακεύουν τους πολίτες- τον οποίο ενσαρκώνει πολύ ωραία η ηθοποιός σ’ αυτή τη φάση της παράστασης. Στο τέλος του έργου δεν διστάζει να υπονομεύσει ακόμα και τον αντισυμβατικό τρόπο ζωής του ζεύγους Στόκμαν, που γίνεται πιο εύκολος όταν υπάρχει η «ομπρέλα» του οικονομικά πανίσχυρου πεθερού Μόρτεν Κηλ.
Δεν θα μπορούσε να μην έχει πολιτικές αιχμές και στη διασκευή του αυτό το έργο, όχι μόνο γιατί έτσι είναι φτιαγμένο εξαρχής, αλλά και γιατί ο Τόμας Οστερμάγιερ πάντα στρέφει το βλέμμα του σε ό,τι γίνεται γύρω του. Το ενσωματώνει και το σχολιάζει με τον δικό του τρόπο στις παραστάσεις του. Το ίδιο κάνει και στον «Εχθρό του λαού».
Κι όλα αυτά συμβαίνουν σε μια παράσταση που έχει ρυθμό, αμεσότητα, όψη, κίνηση, μουσική και ερμηνείες που υποστηρίζουν τη σκηνοθετική αντίληψη και συμβάλουν στο ολοκληρωμένο αποτέλεσμα. Ο Μιχάλης Οικονόμου απέδειξε την υποκριτική του ευελιξία, ο Κωνσταντίνος Μπιμπής ήταν σε πολύ καλή στιγμή, η Λένα Παπαληγούρα απέδωσε με άνεση και στυλ το ρόλο της και ο Ιερώνυμος Γαλετσάνος ήταν ανατριχιαστικά ρεαλιστής. Ο Στέλιος Δημόπουλος και η Άλκηστις Ζιρώ ανταποκρίθηκαν επαρκώς στους ρόλους τους. Αλλά η έκπληξη ήταν ο Ιάσονας Άλυ, που είχε χιούμορ, καλή κίνηση και γρήγορη εναλλαγή προσωπείου.
Μια παράσταση που μεταφέρει εύστοχα και έξυπνα ένα κλασικό κείμενο στο σήμερα, σχολιάζοντας κυρίως το σήμερα. Ένα πολιτικό θέατρο, με την έμφαση και στο πολιτικό και στο θέατρο.
Η ταυτότητα της παράστασης
Διασκευή Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier, Σκηνοθεσία Thomas Ostermeier, Ενδυματολόγος Nina Wetzel, Σχεδιασμός ήχου Malte Beckenbach, Daniel Freitag, Δραματουργία Florian Borchmeyer, Σχεδιασμός φωτισμών Erich Schneider
Συντελεστές ελληνικής παραγωγής
Μετάφραση Αντώνης Γαλέος, Συνεργάτης Σκηνοθέτης Christoph Schletz, Σκηνογράφος Jan Pappelbaum, Ζωγραφική σκηνικού Katharina Ziemke, Σχεδιασμός φωτισμών Σοφία Αλεξιάδου, Ενδυματολόγος Νατάσσα Παπαστεργίου, Σχεδιασμός ήχου Ηλίας Φλάμμος, Σκηνογράφος – προσαρμογή σκηνικού Νατάσα Τσιντικίδη, Κατασκευή σκηνικού Θωμάς Μαριάς, Μουσική διδασκαλία Εύη Νάκου, Βοηθός σκηνοθέτη Ειρήνη Λαμπρινοπούλου, Βοηθός ενδυματολόγου Μαριάνθη Ράδου, Φωτογραφίες Πάτροκλος Σκαφίδας, Trailer Αποστόλης Κουτσιανικούλης
Παίζουν Κωνσταντίνος Μπιμπής, Μιχάλης Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Στέλιος Δημόπουλος, Άλκηστις Ζιρώ, Ιάσονας Άλυ
Θέατρο Κνωσός (Κνωσού 11, Πλατεία Αμερικής)
Κάθε Τετάρτη στις 20:00, Πέμπτη και Παρασκευή στις 21:00, Σάββατο στις 21:15 και Κυριακή στις 18:00
