του Σπύρου Κακουριώτη
Συζητώντας πριν από δύο χρόνια, στο περιθώριο του συμποσίου της Modern Greek Studies Association, με έναν παλαίμαχο ελληνοαμερικανό νεοελληνιστή σχετικά με το ορατό, τότε, ενδεχόμενο επανεκλογής του Ντόναλντ Τραμπ, είχα επιχειρήσει, αφελώς, να διασκεδάσω τη βαθύτατη ανησυχία που εξέφραζε για το ενδεχόμενο αυτό ο συνομιλητής μου, λέγοντάς του πως, «στο κάτω-κάτω, μετά από τέσσερα χρόνια θα ξαναγίνουν εκλογές». «Είσαι σίγουρος ότι θα γίνουν;» μου απάντησε με αδιόρατη ειρωνεία.
Τότε, είχα θεωρήσει έωλους τους φόβους αυτούς, καθώς είχα κι εγώ, όπως πολλοί άλλοι, ακλόνητη εμπιστοσύνη στη ζωτικότητα των αμερικανικών θεσμών και στην εξισορροπητική λειτουργία των περίφημων checks and balances. Στα δυο χρόνια που μεσολάβησαν έκτοτε, ο επανεκλεγείς, τελικά, πρόεδρος των ΗΠΑ φαίνεται πως φλέρταρε κατά καιρούς με την ιδέα κάποιου είδους αναβολής των ενδιάμεσων εκλογών (όπως και με εκείνη μιας τρίτης θητείας του), ενώ έχει επιχειρήσει εμπράκτως να επηρεάσει υπέρ του το αποτέλεσμά τους, είτε με περιορισμούς στο δικαίωμα και στους τρόπους συμμετοχής των πολιτών σε αυτές είτε με τον επανασχεδιασμό των (μονοεδρικών) εκλογικών περιφερειών, ούτως ώστε να αποκτήσουν ρεπουμπλικανική πλειοψηφία – και ήδη κινητοποιεί υπηρεσίες του υπουργείου Δικαιοσύνης προκειμένου να αμφισβητήσει ενδεχόμενο αρνητικό αποτέλεσμα.
Έστω, όμως, και χειραγωγημένες κατά τι από την εκτελεστική εξουσία, οι ενδιάμεσες εκλογές θα πραγματοποιηθούν στις 3 Νοεμβρίου 2026, αποτελώντας μια από τις σημαντικότερες εκλογικές αναμετρήσεις στην ιστορία των ΗΠΑ και ένα κρίσιμο τεστ για τον εξισορροπητικό ρόλο των θεσμών στο πολιτικό τους σύστημα. Με δεδομένες, αφενός, την παγκόσμια άνοδο της ακροδεξιάς, στην οποία η δεύτερη προεδρία Τραμπ προσέφερε μεγάλη ώθηση, και, αφετέρου, τις σημαντικές νίκες που έχει σημειώσει έως τώρα το ρεύμα των προοδευτικών γύρω από τον Μπέρνι Σάντερς, δηλαδή η αριστερά του Δημοκρατικού Κόμματος, η Αμερική αναδεικνύεται σε παγκόσμιο πολιτικό εργαστήρι. Έτσι, τα μάτια όλου του πλανήτη, και όχι άδικα, είναι στραμμένα στις επερχόμενες εκλογές στις ΗΠΑ και στις γενικότερες εξελίξεις που σηματοδοτούν.
Καθώς οι αμερικανικές σπουδές είναι σχεδόν ανύπαρκτες στην ελληνική ανώτατη εκπαίδευση (με την εξαίρεση κάποιων προπτυχιακών μαθημάτων και ενός μεταπτυχιακού προγράμματος) και η αμερικανική πολιτική απασχολεί τα εγχώρια ΜΜΕ κυρίως όσον αφορά τις ελληνοτουρκικές σχέσεις ή την εξωτερική πολιτική, η γνώση του ελληνικού κοινού για την ιστορία, την κοινωνία, τη θεσμική και πολιτική συγκρότηση των ΗΠΑ είναι περιορισμένη.
Ενόψει, λοιπόν, των κρίσιμων εκλογών της 3ης Νοεμβρίου, επιλέξαμε είκοσι βιβλία, μελέτες και δοκίμια, που κυκλοφόρησαν την τελευταία δεκαετία, δηλαδή από την πρώτη εκλογή Τραμπ και μετά, που μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε μια περισσότερο συγκροτημένη εικόνα για το πώς λειτουργεί το πολιτικό παιχνίδι πέραν του Ατλαντικού και τι διακυβεύεται εκεί σήμερα.
Ολίγη ιστορία…
Πριν ξεκινήσει κανείς να σκέφτεται για τη σημερινή πολιτική και κοινωνική κατάσταση των ΗΠΑ, καλό είναι να έχει μια ιδέα για την ιστορία της χώρας. Καθώς στη γλώσσα μας έχουν εκδοθεί ελάχιστες επίτομες ιστορίες που να καλύπτουν αυτή την πορεία των τελευταίων 250 χρόνων, μπορεί να καταφύγει κανείς με ασφάλεια στην παλαιότερη αλλά all-time classic Ιστορία του λαού των Ηνωμένων Πολιτειών, του Howard Zinn (μτφρ. Θεόδωρος Καλύβας, Αιώρα, 2009), μια επισκόπηση «από τα κάτω» της βορειοαμερικάνικης ιστορίας, από την άφιξη του Κολόμβου μέχρι το τέλος του 20ού αιώνα και τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας».
Εναλλακτικά, δύο πιο πρόσφατες εκδόσεις προσφέρουν μια συνοπτικότερη αφήγηση για το ίδιο, περίπου, χρονικό άνυσμα: Η Μικρή ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, του James West Davidson (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, Πατάκης, 2024) και η ακόμη πιο πρόσφατη Σύντομη ιστορία των ΗΠΑ, του αυστραλού Don Watson (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, Μεταίχμιο, 2026), αφηγούνται, συχνά με χιούμορ αλλά πάντα με ιστορική ακρίβεια, όσα μεσολάβησαν από την άφιξη του Κολόμβου έως την Αμερικανική Επανάσταση, την ανεξαρτησία, τον εμφύλιο πόλεμο και την επέκταση προς τα δυτικά, χωρίς να παραλείπουν τη γενοκτονία των γηγενών. Η ανασυγκρότηση μετά τον εμφύλιο και η «επίχρυση» εποχή, οι προοδευτικές μεταρρυθμίσεις και η μετανάστευση, η μεγάλη ύφεση, ο Β’ Παγκόσμιος πόλεμος και οι δεκαετίες που ακολούθησαν απασχολούν τους συγγραφείς. Ο Davidson φτάνει μέχρι και την εποχή Ρήγκαν, επιλέγοντας να ακολουθήσει έναν παράλληλο θεματολογικό αφηγηματικό άξονα, όπου καταγράφονται μείζονες κοινωνικές εξελίξεις, όπως, π.χ., η εμφάνιση του Ίντερνετ. Από τη μεριά του, ο Watson αφιερώνει από ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στις μεταπολεμικές δεκαετίες, για να ολοκληρώσει με ένα ακροτελεύτιο, που τιτλοφορείται «Η κατάρρευση» και είναι αφιερωμένο στις προεδρίες Ομπάμα, Μπάιντεν και Τραμπ.
Τέλος, την Εκδοχή ενός ταξιδιώτη σε αυτή την πενιχρή βιβλιογραφία έχει καταθέσει και ο έλληνας ιστορικός Θάνος Βερέμης, με το βιβλίο του ΗΠΑ από το 1776 έως σήμερα (Ι. Σιδέρης, 2010), το οποίο βρίσκεται ήδη στην τέταρτη έκδοσή του. Και εδώ το χρονικό άνυσμα είναι παρόμοιο, με την εστίαση, όμως, ειδικά σε ό,τι αφορά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, να στρέφεται προς τις πολιτικές εξελίξεις, τις προεδρικές θητείες από τον Κένεντυ μέχρι τον Ομπάμα, αλλά και κεφάλαια αφιερωμένα στο αμερικανικό πολιτικό και κομματικό σύστημα, στις κοινωνικές αντιλήψεις που τα διαπερνούν, στη μεταπολεμική εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ κ.λπ.
Το αμερικανικό πολιτικό σύστημα
Το συντριπτικό βάρος της θέσης του προέδρου στο πολιτικό σύστημα της αμερικανικής δημοκρατίας και η υπερπροβολή του από το διεθνές μιντιακό σύστημα συχνά συσκοτίζει άλλες, πολλές φορές ακόμη πιο ουσιαστικές, λειτουργίες του θεσμικού οικοδομήματος των ΗΠΑ. Ιδιαίτερα όσοι απλώς παρακολουθούν τις εξελίξεις από το εξωτερικό, δυσκολεύονται να κατανοήσουν τη σύνθετη αρχιτεκτονική του συστήματος και μόνο όταν εμφανίζονται συγκρούσεις ανάμεσα στις διαφορετικές του συνιστώσες το ενδιαφέρον μετακινείται και σε άλλους παίκτες πέραν του προέδρου.
Μια λεπτομερή και τεκμηριωμένη περιήγηση στις βασικές αρχές και τη διαμόρφωση του αμερικάνικου συστήματος προσφέρει ο καθηγητής Γιάννης Παπαγεωργίου, στο βιβλίο του Το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ (Κριτική, 2022). Η εκτελεστική, η νομοθετική και η δικαστική εξουσία, οι σχέσεις ομοσπονδίας και πολιτειών, οι εκλογικές διαδικασίες και το κομματικό σύστημα, η διαδικασία αναθεώρησης του αμερικανικού συντάγματος, είναι μερικά από τα βασικά ζητήματα στα οποία αναφέρεται ο συγγραφέας, που ολοκληρώνει την πραγμάτευσή του με τις σκέψεις και τους προβληματισμούς του για το μέλλον του αμερικανικού πολιτικού συστήματος μετά την 6η Ιανουαρίου 2021. Αν χρειάζεστε ένα βιβλίο για να παρακολουθήσετε τις παραπέρα εξελίξεις, αυτό είναι ο μίτος για να προσανατολιστείτε στον θεσμικό λαβύρινθο του αμερικανικού συστήματος.
Τις κεντρικές εξελίξεις στο πολιτικό σύστημα και στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ από το 1945 μέχρι και την πρώτη εκλογή Τραμπ παρουσιάζει ο καθηγητής διεθνών σχέσεων Χαράλαμπος Παπασωτηρίου, στη μελέτη του Η αμερικανική πολιτική από τον Φράνκλιν Ρούζβελτ στον Ντόναλντ Τραμπ (Ποιότητα, 2018). Αναφέρεται εκτενώς στη μεταπολεμική ιστορία των ΗΠΑ, την οποία διακρίνει σε τρεις μεγάλες περιόδους, εκείνη των μεγάλων προσδοκιών και προκλήσεων (1945-1960), την περίοδο της κρίσης και της αναδιάταξης της αμερικανικής πολιτικής, που ταυτίζεται με την προεδρία Κένεντυ και ολοκληρώνεται με την άνοδο στην εξουσία του Ρήγκαν, οπότε και σημειώνεται μια συντηρητική στροφή, η οποία όμως συνοδεύεται και από μια νέα αισιοδοξία. Τέλος, το τελευταίο μέρος αφιερώνεται στις ΗΠΑ κατά τον 21ο αιώνα, από τον Μπους τον νεότερο μέχρι την ανάδειξη του Ντόναλντ Τραμπ.
Μια ακόμη πολιτική αφήγηση προσφέρουν και οι γάλλοι ιστορικοί André Kaspi και Hélène Harter, με τη μελέτη τους Οι αμερικανοί πρόεδροι: από τον Τζορτζ Ουάσιγκτον στον Ντόναλντ Τραμπ (μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, Μεταίχμιο, 2019), εστιάζοντας στη διαμόρφωση και την εξέλιξη του πολιτικού συστήματος των ΗΠΑ μέσα από τη δράση των 45, μέχρι σήμερα, προέδρων τους.
Τέλος, μια έκκεντρη ματιά σε πτυχές του θεσμικού οικοδομήματος των ΗΠΑ προσφέρει η μελέτη του αείμνηστου Σταύρου Τσακυράκη, Η ελευθερία του λόγου στις ΗΠΑ (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021), η οποία εξετάζει τη νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ σε ό,τι αφορά την προστασία της ελευθερίας του λόγου και του τύπου. Η αναζήτηση και η διαμόρφωση μιας θεωρίας για την ελευθερία του λόγου, η τεχνική της εφαρμογής της, αλλά και οι αμφισβητούμενες περιπτώσεις τις οποίες αντιμετώπισε το δικαστήριο αναλύονται στις σελίδες του, ενώ σε παράρτημα δημοσιεύεται ένα περιορισμένο αλλά ενδεικτικό corpus αποφάσεων αναφορικά με τα ίδια θέματα.
Πολιτικές ταυτότητας και άλλα δεινά…
Γιατί οι Δημοκρατικοί δεν τα καταφέρνουν; Αυτό είναι το ερώτημα που έθετε ο πολιτικός επιστήμονας και ιστορικός Mark Lilla στο δοκίμιό του, Κάποτε φιλελεύθερος και πάλι φιλελεύθερος: περί της πολιτικής των ταυτοτήτων (μτφρ. Ελένη Κοτσυφού, Επίκεντρο, 2018), που έγραψε αμέσως μετά την πρώτη εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ. Κείμενο πολεμικής και παρέμβασης, γραμμένο στον απόηχο του σοκ που προκάλεσε το φαινόμενο Τραμπ, ο αμερικανός διανοούμενος παρενέβαινε στο διάλογο σχετικά με την αποξένωση των Δημοκρατικών από τη λευκή εργατική τάξη, αποδίδοντάς την, όπως και πολλοί άλλοι άλλωστε, στην ταύτιση του Δημοκρατικού κόμματος με τα κινήματα ταυτότητας, όπως το Black Lives Matter, το Me Too κ.ά. Με το κείμενό του αυτό επιχειρούσε να προσανατολίσει τους αμερικανούς φιλελεύθερους σε μια νικηφόρα στρατηγική, που θα τους επιτρέψει να επιστρέψουν στην εξουσία, διατυπώνοντας επιχειρήματα που δεν πήγαν χαμένα – χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρόσφατη δήλωση της Alexandria Ocasio-Cortez, ότι το «Woke 1.0», δηλαδή αυτά ακριβώς τα κινήματα, «ήταν μια τρέλα»…
Σε μια εποχή πριν από το «Woke 1.0», που σημαδεύτηκε όμως από τους δικούς της πολιτισμικούς πολέμους και τη δική της μαζική κουλτούρα, τη δεκαετία του ’80, μεταφέρει τον αναγνώστη η Άννα Μαρία Δρουμπούκη, με το δοκίμιο Ξημερώνει πάλι στην Αμερική (Μωβ Σκίουρος, 2021). Η συγγραφέας επιχειρεί να ερμηνεύσει την «πολιτισμική νοσταλγία» γύρω από τη δεκαετία του ’80, συγκροτώντας ένα δοκίμιο πολιτισμικής ιστορίας της εποχής που σημαδεύτηκε από την εδραίωση του νεοφιλελευθερισμού, τον ρηγκανισμό, την απληστία της Γουόλ Στριτ και τον ξέφρενο καπιταλισμό, αλλά και τον νέο ανορθολογισμό των τηλευαγγελιστών, μετασχηματισμοί οι οποίοι ακόμη και σήμερα έχουν αφήσει βαθύ το αποτύπωμά τους στην αμερικανική κοινωνία.
Ο λόγος στους πρωταγωνιστές
Την πορεία του από τα πρώτα πολιτικά σκιρτήματα και τη νίκη του στις τοπικές εσωκομματικές εκλογές της Αϊόβα μέχρι τη νύχτα της 4ης Νοεμβρίου 2008, όταν εξελέγη Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο 44ος κατά σειράν και ο πρώτος Αφροαμερικανός που αναλάμβανε αυτό το αξίωμα, αφηγείται ο Barack Obama, στον πρώτο τόμο των προεδρικών του απομνημονευμάτων, με τίτλο Γη της επαγγελίας (μτφρ. Μ. Τζιρίτας – Χρ. Φρακιαδάκη, Αθενs Bookstore, 2020). Στη συνέχεια, αναφέρεται στα προεδρικά πεπραγμένα, από τη διαχείριση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 2008 και την ψήφιση του νόμου για το Obamacare μέχρι την εξωδικαστική εκτέλεση του Οσάμα Μπιν Λάντεν.
Πιστή στην όμορφη παράδοση της «πολιτικής μέσω βιβλίων», η Κάμαλα Χάρις, με το βιβλίο Οι αλήθειες μας: μια αμερικάνικη διαδρομή (μτφρ. Ντόρα Δαρβίρη, Μίνωας, 2021), αυτοπαρουσιάζεται στους αμερικανούς ψηφοφόρους, ενόψει των κρίσιμων εκλογών του 2020, ως υποψήφια αντιπρόεδρος του Τζο Μπάιντεν. Στις σελίδες του παρουσιάζει την πορεία της, από το Όκλαντ της Καλιφόρνιας, όπου μεγάλωσε ως παιδί μεταναστών, μέχρι την εκλογή της ως περιφερειακής εισαγγελέα του Σαν Φρανσίσκο και στην εξέλιξή της σε κορυφαία αξιωματούχο επιβολής του νόμου στην πολιτεία της Καλιφόρνιας.
Τέλος, ο Bernie Sanders, με το Πολέμα την ολιγαρχία (μτφρ. Ζωή Κόκκα, Gutenberg, 2026), προσφέρει ένα μανιφέστο, το οποίο παρουσίασε σε μια άνευ προηγουμένου περιοδεία του απ’ άκρου σ’ άκρο των Ηνωμένων Πολιτειών, υπό το σύνθημα Fighting Oligarchy, τη στιγμή που άρχιζε η δεύτερη θητεία Τραμπ, τον Γενάρη του 2025. Η ακραία ανισότητα και η καταγγελία της «τάξης των δισεκατομμυριούχων», που έχει υφαρπάξει την οικονομία και την πολιτική των ΗΠΑ, κατέχουν κεντρική θέση τόσο στο «μανιφέστο» του όσο και στην προεκλογική ατζέντα των προοδευτικών υποψηφίων στις προκριματικές εκλογές του Δημοκρατικού Κόμματος για αιρετές θέσεις σε κάθε επίπεδο. Η απήχηση των θέσεων αυτών στο σύνολο των αμερικανών ψηφοφόρων είναι ένα από τα μεγάλα επίδικα των ενδιάμεσων εκλογών της 3ης Νοεμβρίου.
Από την άλλη πλευρά (κυριολεκτικά), αν θέλει κανείς να κατανοήσει τους κοινωνικοπολιτικούς μετασχηματισμούς των τελευταίων δεκαετιών στους κόλπους της λευκής εργατικής τάξης, το βιβλίο του νυν αντιπροέδρου Τζέιμς Ντέιβιντ Βανς, Το τραγούδι του χιλμπίλη (μτφρ. Αριστείδης Μαλλιαρός, Δώμα, 2018) αποτελεί την καλύτερη περιγραφή των συνθηκών ζωής των κατοίκων της περιοχής των Απαλαχίων, εκείνων που συχνά αποκαλούνται «λευκά σκουπίδια»: άνεργοι, φτωχοί και χωρίς στον ήλιο μοίρα. Η αφήγηση του J.D. Vance, βέβαια, θέλει να είναι μια ιστορία επιτυχίας, πραγματοποίησης του αμερικανικού ονείρου –υπήρξε το μοναδικό παιδί της κωμόπολής του που κατόρθωσε να πάει στο πανεπιστήμιο– αλλά, όπως έγραφε και ο σοφός του 19ου αιώνα, «δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει το είναι τους, αλλά, αντίθετα, το κοινωνικό τους είναι καθορίζει τη συνείδησή τους»…
Όταν η δημοσιογραφία γράφει ιστορία
Θεωρείται, όχι άδικα, ένας από τους σπουδαιότερους εν ζωή δημοσιογράφους, καθώς είναι ο άνθρωπος που, μαζί με τον Καρλ Μπέρνσταϊν, αποκάλυψε το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ και οδήγησε τον πρόεδρο Νίξον σε παραίτηση. Ο Bob Woodward, με το βιβλίο του Φόβος: Ο Τραμπ στον Λευκό Οίκο (μτφρ. Γ. Καστανάρας – Εύη Μπαξεβάνη, Οξύ, 2019), παρακολουθεί την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία το 2016 και τα πρώτα χρόνια της θητείας του στον Λευκό Οίκο. Αποτυπώνει ανάγλυφα τις εσωτερικές συγκρούσεις και παλινδρομήσεις στην αμερικανική εσωτερική και εξωτερική πολιτική, μέσα από συνεντεύξεις με αξιωματούχους, σημειώσεις, προσωπικά ημερολόγια και φακέλους.
Την ίδια περίοδο περιγράφει, από τη δική του σκοπιά, και ο δημοσιογράφος Michael Wolff, στο βιβλίο του Πυρ και μανία: Στον Λευκό Οίκο του Ντόναλντ Τραμπ (μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, Πατάκης, 2018). Παρακολουθώντας την προεκλογική εκστρατεία του το 2016, καθώς και την καθημερινή ζωή στον Λευκό Οίκο από την ημέρα της εκλογής του, συζήτησε με εκατοντάδες ανθρώπους και υπήρξε αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυρας εκατοντάδων καθημερινών σκηνών, με αποτέλεσμα, όταν έγινε γνωστό ότι θα τα κατέγραφε όλα αυτά σε βιβλίο, ο Τραμπ και το περιβάλλον του να γίνουν, κυριολεκτικά, πυρ και μανία.
Η δεύτερη προεδρία Τραμπ και το μέλλον των ΗΠΑ
«Το 2024, ο Ντόναλντ Τραμπ, ένας ηλικιωμένος υποψήφιος με ασύντακτο πολιτικό λόγο, ιδέες που συχνά φαίνονταν ανισόρροπες και δίχως συγκροτημένο κυβερνητικό πρόγραμμα, κατάφερε, με ομολογουμένως εντυπωσιακό τρόπο, να μετατρέψει τις εθνικές εκλογές σε ένα προσωποκεντρικό δημοψήφισμα, παρακάμπτοντας παραδοσιακές ιδεολογικές διαφορές και επαναχαράσσοντας τις πολιτικές ταυτότητες». Ξεκινώντας από αυτό το «παράδοξο», ο Τάκης Παπάς, στη μελέτη του Εξηγώντας τον Τραμπ (Πατάκης, 2025) επιχειρεί να το ερμηνεύσει, αλλά και να αναρωτηθεί για το μέλλον της δημοκρατίας. Θεωρώντας ότι ενδεχόμενες απαντήσεις απαιτούν νέα εννοιολογικά και αναλυτικά εργαλεία, βασίζει τόσο το θεωρητικό όσο και το εμπειρικό μέρος της μελέτης του σε τρεις ερμηνευτικούς πυλώνες: τη χαρισματική ηγεσία, τον ανελεύθερο λαϊκισμό και τη μετάλλαξη της σύγχρονης δημοκρατίας. Αφού αναλύσει, στο θεωρητικό πρώτο μέρος της μελέτης, αυτές τις τρεις έννοιες, εξετάζει τον Τραμπ, εντάσσοντάς τον στη μακρά παράδοση του αμερικανικού λαϊκισμού, επιδιώκοντας να εντοπίσει τα στοιχεία εκείνα που προσδίδουν στον νυν ένοικο του Λευκού Οίκου τη μοναδικότητά του. Στη συνέχεια, παρακολουθεί τις πρώτες 100 ημέρες της δεύτερης διακυβέρνησής του, ενώ στο ακροτελεύτιο κεφάλαιο αναρωτιέται τι σημαίνουν όλα αυτά για τη δημοκρατία του 21ου αιώνα.
Μια αφήγηση που συντελεί σημαντικά στην κατανόηση των κοινωνικοπολιτικών μετασχηματισμών που επέτρεψαν τη μετακίνηση των αμερικανών ψηφοφόρων προς τα δεξιά –και του Ρεπουμπλικανικού κόμματος ακόμη δεξιότερα– προσφέρει το βιβλίο του γαλλοαμερικανού Cole Stangler, Μπροστά στον καθρέφτη της Αμερικής (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, Πόλις, 2026), ένα δημοσιογραφικό οδοιπορικό στη βαθύτερη Αμερική, από τη «ζώνη της σκουριάς» μέχρι τον πάντα ρατσιστικό και σκληρά ευαγγελικό Νότο. Ο συγγραφέας περιπλανιέται στις ερημωμένες από την αποβιομηχάνιση κωμοπόλεις των Απαλαχίων, εκεί όπου η λευκή εργατική τάξη, αποδεκατισμένη από την παγκοσμιοποίηση, στράφηκε μαζικά προς τον Τραμπ· στις πεδιάδες του αγροτικού Νότου, όπου συμπαγείς ομάδες «αναγεννημένων» χριστιανών αποτελούν εδώ και δεκαετίες την απαράκαμπτη βάση κάθε πολιτικού εγχειρήματος της Δεξιάς, αλλά και τον χώρο όπου παίρνουν μορφή και ορμή οι πολιτισμικοί πόλεμοι που σαρώνουν, κατά καιρούς, την αμερικανική σκηνή. Με το ένα μάτι στραμμένο στη Γαλλία και στις ομόλογες πολιτικές εξελίξεις που έχουν φέρει την Μαριν Λεπέν στα πρόθυρα της εξουσίας, ο συγγραφέας εξετάζει επίσης τον ρόλο των ΜΜΕ της Δεξιάς και ιδιαίτερα του Fox News (αλλά και του γαλλικού CNews), ενώ αναφέρεται εκτενώς και στο αντίπαλο δέος, την Αριστερά και τις μετατοπίσεις στο εσωτερικό της, που οδήγησαν στην εμφάνιση μιας νέας γενιάς προοδευτικών Δημοκρατικών, καθώς και στη δυνατότητα των συνδικαλιστικού κινήματος να αλλάξει τα δεδομένα, να ξαναχτίσει δεσμούς ανάμεσα στις λαϊκές τάξεις και να διασφαλίσει μια δικαιότερη κατανομή του πλούτου.
Εξετάζοντας το φαινόμενο Τραμπ ως μια μορφή φασισμού της εποχής του ύστερου καπιταλισμού, ο δανός ιστορικός τέχνης και θεωρητικός Bolt Mikkel Rasmussen, στη μελέτη του Η αντεπανάσταση του Τραμπ (μτφρ. Ηλίας Διάμεσης, Παρακείμενος, 2024), αναλύει την εκλογή του ως διαμαρτυρία ενάντια στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και σε πλευρές της όπως η απορρύθμιση, οι ιδιωτικοποιήσεις και ο περιορισμός του κοινωνικού κράτους, αλλά και ως «διαμαρτυρία ενάντια σε αυτές τις διαμαρτυρίες» – όπως ήταν στην εποχή του και ο ιστορικός φασισμός. Στη συνέχεια, εξετάζει την υποκατάσταση της πολιτικής από το θέαμα, την εικόνα, αλλά και τη μετατροπή, από τον Τραμπ, των κωδίκων της πολιτισμικής βιομηχανίας σε πολιτικό «πρόγραμμα». Ακόμη, αναλύει εκτενώς τον λόγο του Τραμπ και τον ρόλο που παίζει το ιδεολόγημα περί της παρακμής των ΗΠΑ, ενώ, τέλος, μελετά το φαινόμενο Τραμπ ως έκφραση της κρίσης της δημοκρατίας – όχι ως μια εξωτερική απειλή προς το δημοκρατικό σύστημα αλλά ως προϊόν του ίδιου αυτού συστήματος.
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο σηματοδότησε επίσης, με βίαιο τρόπο, το τέλος της μεταψυχροπολεμικής εποχής και, ευρύτερα, του μεταπολεμικού διεθνούς συστήματος. Οι συγγραφείς στον συλλογικό τόμο που επιμελήθηκε ο Σωτήρης Σέρμπος, 2025: Ο Τραμπ ξαναγράφει την ιστορία; (Ι. Σιδέρης, 2025) επιχειρούν να χαρτογραφήσουν έναν άναρχο και απρόβλεπτο κόσμο που, όπως φαίνεται, θα κληροδοτήσει στον πλανήτη ο νυν «πλανητάρχης», ακόμη και μετά την αποχώρησή του από την εξουσία, καθώς αυτός υπήρξε απλώς ο καταλύτης που επιτάχυνε την κατάρρευση της παλιάς τάξης και την έλευση της επόμενης. Στις συμβολές τους, οι Χ. Παπασωτηρίου, Ν. Παπαναστασόπουλος, Σ. Σέρμπος, Ζ. Τζιάρρας, Χ. Α. Φραγκονικολόπουλος, Ν. Παναγιώτου, Π. Λιάκουρας και Ι. Αφεντούλη αναλύουν την πρόκληση Τραμπ που οδηγεί σε έναν κόσμο όπου οι συμμαχίες μετατρέπονται σε συναλλαγές, η διπλωματία γίνεται επικοινωνιακός πόλεμος και ο εθνικισμός η νέα παγκόσμια ιδεολογία.
Τέλος, έχοντας καταγράψει ο καθηγητής Θάνος Βερέμης, στο βιβλίο του ΗΠΑ: Εποχή Τραμπ (Παπαδόπουλος, 2019), το πρώτο μισό της πρώτης προεδρίας του, την ενέτασσε στο ιστορικό και φιλοσοφικό πλαίσιο της αμερικανικής πολιτικής, παραθέτοντας, παράλληλα, τα ερωτήματα και τα διαφορετικά σενάρια που πλέκονταν τότε· τώρα, ο Θάνος Βερέμης επανέρχεται, με το δοκίμιο Ένας νέος κόσμος: Η εποχή του MAGA (Γκοβόστης, 2025). Εδώ ο συγγραφέας εξετάζει την εποχή «Τραμπ 2.0» κυρίως υπό το πρίσμα της αναθεωρητικής εξωτερικής του πολιτικής: από τις συζητήσεις με τον Πούτιν για εκεχειρία στον πόλεμο με την Ουκρανία, στην πίεσή του για κατοχή της Γροιλανδίας μέχρι το «σχέδιο» για τη Ριβιέρα της καθημαγμένης Γάζας και την επιβολή μεγάλων δασμών στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Κίνα. «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο κόσμος που γνωρίζουμε έχει αλλάξει ριζικά», παρατηρεί μελαγχολικά ο συγγραφέας.
