γράφει ο Βαγγέλης Δημητριάδης
Το μυθιστόρημα Εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο του Χοσέ Μπάλσα συνιστά ένα σύνθετο αφηγηματικό εγχείρημα που επιδιώκει τη συγκρότηση ενός πολυεπίπεδου σύμπαντος εμπειριών, εικόνων και νοηματικών υπαινιγμών. Η γραφή του ισορροπεί ανάμεσα στη ρεαλιστική αναπαράσταση και τη συμβολική πυκνότητα, αναπτύσσοντας μια διαρκή ένταση ανάμεσα στο υπεραισθητό, το αισθητό και το υπόγειο, το ατομικό και το συλλογικό. Στο πλαίσιο αυτό το έργο μπορεί να αναγνωσθεί ως μια εκτενής στοχαστική διερεύνηση της μνήμης, του χρόνου και της ανθρώπινης ύπαρξης.
Σύμφωνα με όσα αναγράφονται στο οπισθόφυλλο: «Πρόκειται για ένα οργιώδες, πολυφωνικό μυθιστόρημα, το οποίο επιχειρεί να αγκαλιάσει το σύνολο της ζωής και της ατομικής εμπειρίας του ανθρώπου. Η εξωτική, άγρια φύση, η ιδεολογία και η επανάσταση, η σύγχρονη πολυτάραχη ιστορία της Βενεζουέλας, και κατ’ επέκταση ολόκληρης της Λατινικής Αμερικής –με τις αλλεπάλληλες στρατιωτικές δικτατορίες και την ασύλληπτη βία–, η φτώχεια και η νεανική παραβατικότητα των παραγκουπόλεων, η πιθηκίζουσα τους δυτικούς τρόπους μεσαία τάξη των διανοουμένων, αλλά και η τέχνη, η μουσική, ο κινηματογράφος, η φιλοσοφία, όλα αυτά που μας είναι πολύ γνωστά από τα υπόλοιπα μεγάλα έργα των Λατινοαμερικανών συγγραφέων του boom και του post-boom παρελαύνουν επίσης στο παρόν μυθιστόρημα».
Από τον τίτλο κιόλας, ο συγγραφέας εγκαθιδρύει ένα ισχυρό συμβολικό πλαίσιο. Οι «εφτακόσιοι φοίνικες» λειτουργούν ως εικόνα και ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο που διατρέχει το έργο, αποκτώντας διαφορετικές σημασίες ανάλογα με το αφηγηματικό συμφραζόμενο. Ο φοίνικας, ως δέντρο συνδεδεμένο με την ανθεκτικότητα, την αναγέννηση και την επιβίωση σε δύσκολες περιβαλλοντικές συνθήκες, μετατρέπεται σε ένα σύμβολο που αναπαριστά την ανθρώπινη επιμονή. Το γεγονός ότι είναι «φυτεμένοι στο ίδιο σημείο» υποδηλώνει τη συσσώρευση ζωής σε έναν περιορισμένο χώρο, μια υπερβολή που μπορεί να ερμηνευτεί είτε ως ελπίδα υπαρξιακής παράτασης είτε ως ασφυξία.
Το μυθιστόρημα, που εκδόθηκε στο Καράκας της Βενεζουέλας το 1974, έχει ως κεντρικό θέμα του την αναζήτηση της γνώσης μέσα από την εμπειρία και τη διάλυση της σταθερής ταυτότητας. Ο νεαρός πρωταγωνιστής κινείται ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους (κοινωνικούς, γεωγραφικούς και ηθικούς), προσπαθώντας να ταυτιστεί με τους άλλους – κυρίως να μοιάσει με τον ίνδαλμά του, τον Έλληνα γλύπτη Πραξιτέλη. Η ταυτότητά του παρουσιάζεται διχαστική και μεταβαλλόμενη. Ακόμη και η ερωτική εμπειρία, η γνώση και η αγάπη προκύπτουν μέσα από την απελευθέρωση και το άνοιγμα προς τον άλλον. Έτσι, η λογοτεχνία του Μπάλσα παρουσιάζεται ως ένα μέσο αποκάλυψης των «κρυφών θησαυρών» του ανθρώπινου νου μέσω της σχέσης με τους άλλους.
Η αφήγηση χαρακτηρίζεται από ρευστότητα στον χρόνο και στον χώρο: ο ήρωας ζει διάφορες ηλικίες, μετακινείται ανάμεσα στην πόλη και σε μια μικρή κοινότητα, ενώ μεταβάσεις του ανάμεσα σε παρόν και παρελθόν είναι συνεχείς. Η πλοκή δεν ακολουθεί γραμμική πορεία· αντίθετα, οργανώνεται αποσπασματικά, με αναδρομές, εσωτερικούς μονολόγους και φαινομενικά ασύνδετα επεισόδια. Σταδιακά αποκαλύπτεται ότι το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στο «τι συνέβη», αλλά στο «πώς βιώθηκε» και πώς εγγράφηκε στη μνήμη.
Οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος παρουσιάζονται ως αντιφατικές προσωπικότητες, συχνά εγκλωβισμένες ανάμεσα σε επιθυμίες και περιορισμούς. Ο κεντρικός ήρωας (ή οι κεντρικές φωνές, καθώς η αφήγηση συχνά μετατοπίζεται) λειτουργεί περισσότερο ως φορέας εμπειριών παρά ως παραδοσιακός «ήρωας» με σαφείς στόχους. Αυτή η επιλογή ενισχύει τον υπαρξιακό χαρακτήρα του έργου: οι χαρακτήρες δεν δρουν με την έννοια της πλοκής, αλλά υπάρχουν μέσα σε έναν κόσμο που τον υπερβαίνουν και τους υπερβαίνει.
Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία του βιβλίου είναι η γλώσσα. Ο Μπάλσα χρησιμοποιεί μια πυκνή, συχνά ποιητική γραφή, που δίνει έμφαση στον ρυθμό και την εικόνα. Οι προτάσεις του εκτός από φορείς νοημάτων είναι και αισθητικά αντικείμενα. Η χρήση μεταφορών είναι εκτεταμένη, χωρίς υπερφόρτωση. Αντίθετα, η γλώσσα διατηρεί μια ισορροπία ανάμεσα στο λυρικό και το στοχαστικό. Σε ορισμένα σημεία, η γραφή αγγίζει τα όρια της αφαίρεσης. Με αυτό τον τρόπο προσαρμόζεται με ελαστικότητα στον πολλαπλασιασμό των οπτικών. Η γλώσσα ταξιδεύει από τη σκέψη στη δράση των χαρακτήρων, αλλά και στους παράλληλους χρόνους όπου εκτυλίσσονται οι ζωές τους. Σχεδόν δεν αντιλαμβανόμαστε τις μεταβάσεις που, αναμφίβολα, έχουν συμβεί κατά την ανάγνωση.
Η θεματική του έργου είναι πολυδιάστατη. Κεντρική θέση κατέχει η έννοια της μνήμης –προσωπικής, συλλογικής και ιστορικής– καθώς και ο τρόπος με τον οποίο το παρελθόν διαμορφώνει το παρόν. Παράλληλα, αναδεικνύεται το ζήτημα της ταυτότητας σε σχέση με τον χώρο, με το «ίδιο σημείο» του τίτλου να λειτουργεί ως τόπος αναφοράς και επιστροφής, κυριολεκτικής ή συμβολικής.
Η έννοια του χώρου στο μυθιστόρημα είναι εξίσου σημαντική με αυτή του χρόνου. Ο χώρος παρουσιάζεται ως σκηνικό και ως ενεργός παράγοντας που επηρεάζει τις πράξεις και τις σκέψεις των χαρακτήρων. Το τοπίο –φυσικό και αστικό– αποκτά σχεδόν μια αυτόνομη παρουσία, λειτουργώντας ως καθρέφτης των εσωτερικών καταστάσεων.
Ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι η έννοια της επανάληψης. Οι εικόνες, τα μοτίβα και οι σκέψεις επανέρχονται, δημιουργώντας μια αίσθηση κυκλικότητας που υπονοεί ότι η ζωή δεν προχωρά γραμμικά, αλλά επανέρχεται συνεχώς σε παρόμοια σημεία, με μικρές διαφοροποιήσεις. Η επανάληψη των «εφτακοσίων φοινίκων» ενισχύει αυτή την ιδέα, λειτουργώντας ως υπενθύμιση της αέναης επιστροφής.
Το έργο μπορεί, ωστόσο, να ιδωθεί ως συνέχεια μιας παράδοσης που δίνει έμφαση στη γλώσσα και τον στοχασμό, στην αποδόμηση της αφήγησης και στην υποκειμενική εμπειρία. Αυτή η διττή φύση –παραδοσιακή και μοντέρνα–, η δημιουργία προτύπου χαρακτήρα με βάση τον Πραξιτέλη, αποτελεί ένα από τα πιο γοητευτικά χαρακτηριστικά του.
Σύμφωνα με τον Χουάν Κάρλος Μέντεθ Γουέδες, οι μη εμφανείς διαχωρισμοί ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν δημιουργούν «ένα παραληρηματικό αποτέλεσμα συνέχειας, χρονικής αλυσίδας, αδιαίρετης ροής», ενώ μέσα από τον πρωταγωνιστή αναπτύσσονται δύο βασικές στρατηγικές: ο διχασμός και η πολλαπλότητα. Η συγχώνευση της ετερότητας σε έναν πολύτροπο εαυτό, που ταυτόχρονα επιδιώκει την ταύτιση και τη διαφοροποίηση, αποτυπώνεται και στη γλωσσική μορφή του έργου, όπου παρελθόν και παρόν ενοποιούνται μέσα στην ίδια αφηγηματική ροή (= στην ίδια παράγραφο). Σε αυτό το πλαίσιο, το μυθιστόρημα προτείνει μια επανακωδικοποίηση της ηθικής, η οποία προκύπτει από την αμφισβήτηση της ενιαίας ταυτότητας: ο άνθρωπος είναι πολλαπλός και, κατά συνέπεια, δρα με ποικίλους τρόπους.
Η ατμόσφαιρα του βιβλίου είναι συχνά μελαγχολική, χωρίς όμως να γίνεται βαριά. Υπάρχει μια διαρκής αίσθηση απώλειας αλλά και μια υποδόρια ελπίδα. Οι ανθεκτικοί φοίνικες λειτουργούν ως αντίβαρο στη μελαγχολία, υποδηλώνοντας ότι η ζωή συνεχίζεται ακόμη και σε αντίξοες συνθήκες. Αυτή η ισορροπία ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως δίνει στο έργο μια ιδιαίτερη συναισθηματική ένταση.
Η γραφή του Μπάλσα μπορεί να ιδωθεί και ως μια μορφή «ερωτικής τέχνης», όπου η αγάπη παρουσιάζεται ως διαδικασία αποκάλυψης: «Η αγάπη είναι η ανάδυση των πνευματικών θησαυρών που ο εραστής κατείχε κρυφά […] και που αναβλύζουν με πρωτοφανή δύναμη μπροστά στην επαφή με την αγαπημένη».
Συνολικά, το Εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο συνιστά ένα απαιτητικό αλλά ιδιαιτέρως γόνιμο αναγνωστικό εγχείρημα. Η πολυπλοκότητα της δομής και της γλώσσας του που μεταφέρει στα ελληνικά με επιδεξιότητα ο Λευτέρης Μακεδόνας[2], καθιστά δυνατή μια βαθύτερη διερεύνηση της ανθρώπινης εμπειρίας, προσφέροντας μια πολυφασματική θεώρηση της ψυχολογικής και υπαρξιακής διάστασης του ανθρώπου.
[1] Στοιχεία πρωτοτύπου: José Balza, Setecientas palmeras plantadas en el mismo lugar, Caracas 1974
[2] Λευτέρης Μακεδόνας: Γεννήθηκε στο Τορόντο του Καναδά, το 1973. Έχει σπουδάσει Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο, Ισπανόφωνες Σπουδές σε προπτυχιακό επίπεδο και είναι κάτοχος διδακτορικού διπλώματος στα Οικονομικά. Ασχολείται ενεργά με τη μετάφραση ισπανόφωνης λογοτεχνίας στα ελληνικά.
Είναι συγγραφέας του βιβλίου Lenguaje, tiempo y “yo” en Rayuela de Cortázar: Para una aproximación filosófica a la novela [Γλώσσα, χρόνος και «Εγώ» στο «Κουτσό» του Κορτάσαρ: για μια φιλοσοφική προσέγγιση στο μυθιστόρημα] (Editorial Académica Española, 2019). Άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε ακαδημαϊκά και μη περιοδικά, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, στους τομείς του Κινηματογράφου, της Λογοτεχνίας, της Φιλοσοφίας και των Οικονομικών.
Χοσέ Μπάλσα, Εφτακόσιοι φοίνικες φυτεμένοι στο ίδιο σημείο, μετάφραση Λευτέρης Μακεδόνας, Σμίλη, 2025[1]
