της Ελένης Γεωργοστάθη (ανταπόκριση)
«Τι σου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση στην έκθεση;» ρώτησα τη νεαρή συνταξιδιώτισσά μου, που πρώτη φορά βρέθηκε εκεί φέτος, αποχαιρετώντας πριν από λίγες μέρες την Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Μπολόνια. «Το ότι βλέπεις το παιδικό βιβλίο σε όλες του τις εκφάνσεις: και το δημιουργικό και το εμπορικό κομμάτι, σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν υπάρχει περίπτωση να έρθει άνθρωπος εδώ και να μη βρει τίποτα ενδιαφέρον», μου απάντησε. Στην ουσία, αυτό αποκομίζει από την έκθεση ο μη επαγγελματίας του χώρου. Μια μεγάλη εικόνα, που μπορεί να αποκτήσει πιο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά αν, με μια καλή προεργασία πάνω από προγράμματα, χάρτες και εφαρμογές, εστιάσει σε εκθέσεις, εκδηλώσεις και περίπτερα που μπορούν να δώσουν μια γεύση του παγκόσμιου εκδοτικού γίγνεσθαι στον χώρο του παιδικού κι εφηβικού βιβλίου. Θα έχει σίγουρα χάσει πολλά, αλλά θα έχει ταυτόχρονα γίνει πολύ σοφότερος.
Πριν περιγράψω την προσωπική μου διαδρομή στους διαδρόμους της έκθεσης, να αναφέρω ότι στο πλαίσιό της ανακοινώθηκαν οι νικητές των Βραβείων Άντερσεν (Μάικλ Ρόζεν και Κάι Γκάο), ο νικητής του Άστριντ Λίντγκρεν (Τζον Κλάσεν), τoυ IBBY-iRead Outstanding Reading Promoter (Κίρστεν Μπόιε και Ναμίτα Τζέικομπ – στη βραχεία λίστα ήταν και η Δέσποινα Ηρακλέους από την Κύπρο), του IBBY-Asahi Reading Promotion Award (LINKS Philippines Hooked on Books Program), όπως και των βραβείων Strega (στην κατηγορία του εικονογραφημένου βιβλίου βραβεύτηκε η Μπεατρίτσε Αλεμάνια).
Για μένα η πλοήγηση στο αχανές τοπίο της έκθεσης ξεκινάει πάντα από εκεί όπου βρίσκω επιλεγμένα βιβλία και εικονογραφήσεις απ’ όλο τον κόσμο: όπως το περίπτερο της ΙΒΒΥ International, με τα βιβλία των νικητών αλλά και των φιναλίστ του Βραβείου Άντερσεν, το The Braw Amazing Bookshelf, με τα 150 βιβλία που ξεχώρισε η επιτροπή της έκθεσης για την αισθητική και εκδοτική τους ποιότητα, τα 100 εικονογραφημένα βιβλία που έχει ξεχωρίσει το dPictus, τα White Ravens, με τα 215 βιβλία που έχουν επιλέξει οι συνεργάτες της Βιβλιοθήκης του Μονάχου, τις εκθέσεις εικονογράφησης. Είναι ένας τρόπος να δεις και να κατανοήσεις θεματικές και αισθητικές τάσεις, αλλά και να αντιληφθείς ότι στην τέχνη ποτέ τα κριτήρια δεν είναι μονοσήμαντα και ενιαία. Αν μπορώ να κωδικοποιήσω τα συμπεράσματά μου, αυτά έχουν να κάνουν με την ολοένα και πιο εντυπωσιακή παρουσία των βιβλίων γνώσης και των graphic novels, αλλά και με το γεγονός ότι, ακόμα κι εκεί όπου τα κριτήρια είναι κυρίως αισθητικά/εκδοτικά, τα βιβλία με εκτεταμένο κείμενο εκπροσωπούνται επάξια όταν η μορφή δεν υπολείπεται του περιεχομένου. Ναι, είναι αλήθεια πως σε μια έκθεση αυτού του μεγέθους εκείνο που τραβάει κυρίως το μάτι είναι η εικόνα. Το προσεκτικό και λίγο πιο υπομονετικό βλέμμα όμως θα γοητευτεί και από τις ιστορίες που βρίσκονται πίσω της (τουλάχιστον όσο το επιτρέπουν οι δεδομένοι γλωσσικοί φραγμοί).
Σε ό,τι αφορά τις εκθέσεις, πέρα από την κεντρική έκθεση των εικονογράφων, την οποία σχολιάζω παρακάτω, εντυπωσιακή ήταν η έκθεση εκδεδομένων και ανέκδοτων έργων της περσινής νικήτριας της Μπιενάλε της Μπρατισλάβα Νουσίν Σαντεγιάν, οι εκθέσεις Italian excellence: Pinocchio’s new clothes, στο πλαίσιο των εορτασμών των διακοσίων χρόνων από τη γέννηση του Κ. Κολόντι, City and water, όπως και η έκθεση της Μ. Χάιντουκ.
Περνώντας στα αμιγώς εθνικά ή εκδοτικά περίπτερα, εκεί η αίσθηση, σε σύγκριση με προηγούμενες χρονιές, είναι πως ο επαγγελματικός/εμπορικός χαρακτήρας της έκθεσης ενισχύεται χρόνο με τον χρόνο. Ολοένα και πληθαίνουν τα δύσκολα προσπελάσιμα από τον επισκέπτη περίπτερα, τα οποία λειτουργούν κατά βάση ως χώροι επαγγελματικών ραντεβού αγοραπωλησίας δικαιωμάτων. Πλέον δεν είναι μόνο οι εκδοτικοί κολοσσοί που λειτουργούν σε τέτοια βάση. Εκδότες από μικρότερες χώρες εξαργυρώνουν την ως τώρα πετυχημένη πορεία τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Πορτογαλία, που έχει «μεγαλώσει» σημαντικά σε σύγκριση με παλιότερα, σε βαθμό που να μην τη χωρά το εθνικό της περίπτερο.
Εντυπωσιακή και φέτος η παρουσία των Λατινοαμερικάνων, κυρίως της Αργεντινής και της Χιλής. Δεν είναι μόνο η Ισόλ, η Παλόμα Βαλδίβια και η φιναλίστ του Άντερσεν Μαρία Χοσέ Φεράδα, αλλά και το γεγονός ότι οχτώ αργεντίνικα βιβλία και τέσσερα χιλιάνικα βρέθηκαν στο The BRAW Amazing Bookshelf, ενώ τρεις και δύο αντίστοιχα εκδοτικοί οίκοι από τις δύο χώρες μονοπώλησαν τη λίστα για τον υποψήφιο καλύτερο εκδοτικό οίκο της Λατινικής Αμερικής. Χωρίς να παραγνωρίζουμε το γεγονός ότι οι χώρες αυτές έχουν το προνόμιο μιας ισχυρής γλώσσας, να υπογραμμίσουμε ότι αυτό φαίνεται να συμβαδίζει με το ταλέντο των δημιουργών τους και την εξαιρετική εκδοτική ποιότητα των βιβλίων τους.
Οι χώρες της Βαλτικής, παρά το πρόσκομμα της γλώσσας, δεν παύουν ποτέ να μας εκπλήσσουν ευχάριστα με τους τρόπους προώθησης της παραγωγής τους. Καρτούλες με εικαστικά των εικονογράφων τους οι Λιθουανοί, καλαίσθητα φυλλάδια με αντιπροσωπευτικά εικονογραφικά και βιογραφικά στοιχεία των δικών τους δημιουργών οι Εσθονοί. Σταθερά ωραία και η ιδέα των Βάσκων, με τους τοίχους του περιπτέρου τους γεμάτους εικόνες Βάσκων εικονογράφων.
Το περίπτερο των Βάσκων
Το να ξαναπώ ότι οι Ασιάτες, Κινέζοι κυρίως και Κορεάτες, αντιλαμβάνονται και υλοποιούν την υπόθεση βιβλίο όχι μόνο με καλλιτεχνική επάρκεια και φαντασία αλλά και με μέσα που σ’ εμάς φαντάζουν περίπου αδιανόητα –και λόγω κόστους– είναι ίσως πλεονασμός.
Η τιμώμενη χώρα φέτος ήταν η Νορβηγία. Τα είχε κάνει όλα με σοβαρότητα, συνέπεια και επαγγελματισμό, με μότο το ερώτημα «What if?», μια ενδιαφέρουσα έκθεση εικονογράφων και εκδηλώσεις που αφορούσαν ζητήματα γλώσσας, μετάφρασης, κόμικς, graphic novels κτλ. Ίσως κάτι να έλειπε, αν και, ευτυχώς για τους Νορβηγούς, η παρουσία της «παγκόσμιας» Κρ. Ροσίφτε τούς εξασφάλισε σημαντική ορατότητα, εξωστρέφεια και αναγνωρισιμότητα.
Μιλώντας για ορατότητα, να έρθω και στα καθ’ ημάς. Τα πράγματα την τελευταία διετία σε επίπεδο παραγωγής είναι σαφώς βελτιωμένα. Όπως και πέρσι με τα βιβλία των Α. Μπόζου και Θ. Κατσιφή – Π. Κρίγκου, έτσι και φέτος δύο ελληνικά βιβλία, των Α. Παπαθεοδούλου και Ί. Σαμαρτζή και N. Παπανδρέου, Μ. Πόγκα και Χρ. Σιμάτου, βρέθηκαν στο The BRAW Amazing Bookshelf. Ακολουθώντας τον δρόμο που άνοιξε η περσινή φιναλίστ του Silent Book Contest των Εκδόσεων Carthusia Ίρις Σαμαρτζή, η Έλενα Τσαπρούνη σε συνεργασία με τη Βίκυ Ξανθοπούλου βρέθηκαν στη φετινή τελική δεκαεξάδα με το silent book Ancora Un Giorno. Χωρίς καμία διάθεση για πατριωτικές κορόνες, θεωρώ ότι πρόκειται για μια εξαιρετική εικονογραφική δουλειά, που θέτει σοβαρή υποψηφιότητα για βράβευση. Γενικά, η ελληνική εικονογράφηση περνά μια περίοδο άνθησης, αν σκεφτεί κανείς και την παρουσία του Κοτσυφιού της Φ. Στεφανίδη ανάμεσα στα βιβλία των μη φιναλίστ που ξεχώρισε η επιτροπή των Βραβείων Άντερσεν. Ας ελπίσουμε ότι σύντομα θα δούμε και έργα Ελλήνων δημιουργών στην κεντρική έκθεση εικονογράφων της Μπολόνια, που φέτος είχε πολλές φωτεινές στιγμές, αρκετοί όμως αισθανθήκαμε πως ήταν άνιση. Παρότι δεν κατόρθωσα να τις παρακολουθήσω, θετικά ήταν τα σχόλια και για τις εικαστικές δράσεις των Α. Μπόζου και Ντ. Σταματιάδη στο ελληνικό περίπτερο και της Χρ. Χαραλάμπους στο κυπριακό.
Η εσωστρέφεια παραμένει πάντως σοβαρό ζήτημα με πολλαπλές προεκτάσεις. Αλίμονο αν πηγαίνουμε στη σημαντικότερη έκθεση στον κόσμο για το παιδικό βιβλίο για να ξανασυστηθούμε μεταξύ μας. Κι επιπλέον, αυτό που θα πρέπει να σκεφτούμε όλοι σοβαρά, κυρίως οι εκδότες, είναι αν αυτό το πηγαινέλα πλήθους βιβλίων στην Μπολόνια προσφέρει κάτι από τη στιγμή που οι ελπίδες πώλησης για τα περισσότερα από αυτά είναι μηδενικές. Ακόμα κι αν είναι δυσάρεστο για εμάς τους συγγραφείς ή τους εικονογράφους, είμαι υπέρ μιας πολύ πιο αυστηρής επιλογής τίτλων που εκτίθενται στα ράφια της έκθεσης από πλευράς εκδοτών. Με ξεκάθαρα ποιοτικά και εμπορικά κριτήρια, μελετημένη και ρεαλιστική στόχευση.
Εν κατακλείδι, χρόνο με τον χρόνο, η έκθεση μεγαλώνει, γίνεται αχανής και δύσκολα προσπελάσιμη. Και, όπως προείπα, ολοένα και πιο επαγγελματική/εμπορική. Επιπλέον, όσο «διεθνής» κι αν είναι, το βιβλιοπωλείο της κατακλύζεται από πλήθος βιβλίων στην ιταλική γλώσσα κι από ελάχιστα σε άλλες, προς μεγάλη απογοήτευση των επισκεπτών, κάτι που ίσως πρέπει να δουν στο μέλλον οι διοργανωτές. Το βασικότερο όμως ζήτημα είναι ότι ο τακτικός επισκέπτης δύσκολα θα εκπλαγεί, δύσκολα θα διακρίνει το διαφορετικό, το καινοτόμο, τουλάχιστον από χρονιά σε χρονιά. Όχι πως δε θα υπάρξουν κάθε φορά πέντε δέκα βιβλία που θα κρατήσει κανείς στα χέρια του με λαχτάρα αρνούμενος να τα αποχωριστεί. Όχι πως δε θα υπάρξουν ιστορίες που θα κάνουν τη διαφορά. Κι όχι πως, σε δύο, τρία ή ίσως πέντε χρόνια, το αέναα κυοφορούμενο καινούργιο, καινοτόμο και διαφορετικό δε θα κάνει στην όμορφη πόλη της βόρειας Ιταλίας ξανά την εμφάνισή του.
