γράφει ο Θανάσης Αγάθος (*)
Η νουβέλα Ω Λαλά!, που κυκλοφορεί, σε μια πολύ φροντισμένη και καλαίσθητη έκδοση από τον εκδοτικό οίκο Νήσος, είναι το τρίτο βιβλίο του Δαμιανού Αγραβαρά. Ο 30χρονος συγγραφέας έχει ήδη στο ενεργητικό του δύο σημαντικά πεζογραφήματα: τη συλλογή διηγημάτων Πέτα μακριά, Πέπε, (2023), αποτύπωση της οργισμένης αντίδρασης της φύσης απέναντι στην αδιάκοπη εκμετάλλευσή της από τον άνθρωπο, και τη νουβέλα Ρίγκελ (2025), ένα γοητευτικό αφήγημα δρόμου, με θέμα την αναπάντεχη σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα σε μια 70χρονη καλόγρια και έναν 19χρονο φοιτητή στη σύγχρονη Ελλάδα.
Στο Ω Λαλά!, η Λαλά, ο Λαλάς, κατά κόσμον Ευάγγελος Χατζηδημητρίου, αφηγείται την ιστορία της (πολύ σύντομης και βασανισμένης) ζωής του σε τρεις κασέτες, που αποτελούν τη συνέντευξη που δίνει σε έναν δημοσιογράφο λίγο πριν πεθάνει: τρεις κασέτες, με δύο πλευρές η καθεμιά, όπου ο ήρωας εξιστορεί την προσωπική του ιστορία αλλά και την ιστορία της Ελλάδας, από το 1947, όταν βλέπει το φως της ημέρας, ως το 1990, όταν πεθαίνει από AIDS.
Γεννημένος σε μια προσφυγική παράγκα στο Δουργούτι, τρίτο παιδί μιας φτωχής εργατικής οικογένειας, η Λαλά βιώνει τον κοινωνικό αποκλεισμό, την περιθωριοποίηση και τον εξευτελισμό από τα παιδικά του χρόνια λόγω της ομοφυλοφιλίας του. Tαπεινωμένος από τα παιδιά της γειτονιάς, κυνηγημένος από τους συμμαθητές και τους δασκάλους του στο δημοτικό, διωγμένος από την ίδια του την οικογένεια, ο ήρωας περνάει από τη σκληρή δουλειά στις οικοδομές στην αρένα του θεάματος, εργαζόμενος ως χορευτής σε επιθεωρήσεις και συμμετέχοντας ως κομπάρσος σε ελληνικές κινηματογραφικές ταινίες. Παράλληλα, ως ανοιχτά γκέι άντρας σε μια υπερ-συντηρητική κοινωνία, έχει ερωτικές σχέσεις με άντρες όλων των κατηγοριών και των κοινωνικών τάξεων, ενώ, πέρα από την καριέρα του στο θέατρο και στον κινηματογράφο, δεν διστάζει να βιοποριστεί και κάνοντας πιάτσα στα στέκια του πληρωμένου έρωτα.
Σε μια χειμαρρώδη, παράφορη και αποκαλυπτική εξομολόγηση, που λειτουργεί ως λυτρωτικός απολογισμός ζωής, η Λαλά σκιαγραφεί ένα συγκλονιστικό αυτοπορτρέτο ενός ανθρώπου που τολμά να είναι ο εαυτός του και να υπερασπιστεί τις επιλογές του, αδιαφορώντας για τις συνέπειες και στηλιτεύοντας τον καθωσπρεπισμό και την υποκρισία. Με αφοπλιστική ειλικρίνεια και βιτριολικό αυτοσαρκασμό, μιλά για μεγάλες αγάπες αλλά και για περιστασιακούς εραστές, για στιγμές απόλαυσης και γλεντιού αλλά και στιγμές συντριβής και εξευτελισμού, για ανέσεις και χαρές αλλά και για ανυπέρβλητα εμπόδια.
Μέσα από την αφήγηση του ήρωα, ή μάλλον αντιήρωα, περνά όλη η νεότερη πολιτική ιστορία της Ελλάδας: τα σκληρά μετεμφυλιακά χρόνια, η περίοδος διακυβέρνησης της ΕΡΕ και κατόπιν της Ένωσης Κέντρου, η Δικτατορία, η Μεταπολίτευση, η κυριαρχία του ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80, οι ελπίδες που διαψεύστηκαν. Ο ήρωας είναι φανατικός θαυμαστής του Ανδρέα Παπανδρέου, για χάρη του οποίου κολλάει μέχρι και τις γνωστές αφίσες με το σλόγκαν «Ο λαός θέλει, το ΠΑΣΟΚ μπορεί».
Ταυτόχρονα, η ιστορία του Λαλά περνά από τόπους μνήμης της γκέι κοινότητας, συνδυάζοντας τη σκληρότητα της Συγγρού, την αγωνία του ψωνιστηριού στο Ζάππειο, στο Πεδίο του Άρεως και στους κινηματογράφους πορνό της Ομόνοιας, τις ξέφρενες νύχτες στην Πλάκα της δεκαετίας του ’70 και την απελευθέρωση στις παραλίες της Μυκόνου. Και, ύστερα από όλα αυτά, η μάστιγα του AIDS, που αλλάζει τα πάντα στην κοινότητα και οδηγεί τον ήρωα στην κατάρρευση, στην απομόνωση και στον θάνατο.
Η πορεία του ήρωα διαπερνά και τη δημοφιλή κουλτούρα των δεκαετιών του ’50, του ’60 και του ’70: μέσα από την αφήγηση της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας ξεπηδούν κάθε τόσο οι επιθεωρήσεις των θεάτρων Ακροπόλ, Δελφινάριο και Παρκ, τα θεαματικά θεατρικά μιούζικαλ της Αλίκης Βουγιουκλάκη, η Ελεύθερη Σκηνή, η Φίνος Φιλμ, τα κινηματογραφικά μιούζικαλ του Γιάννη Δαλιανίδη, τα κινηματογραφικά πολεμικά δράματα της Δικτατορίας, τα μελοδράματα της Κλακ Φιλμ, οι θρυλικές τηλεοπτικές σειρές Οι Πανθέοι και Μεθοριακός σταθμός, οι περιοδείες στην επαρχία, πολλές από τις μεγάλες πρωταγωνίστριες της εποχής (πρώτη και καλύτερη η Βουγιουκλάκη, αλλά και η Κατερίνα, η Έλλη Λαμπέτη, η Ζωζώ Σαπουντζάκη, η Ρένα Ντορ, η Ρένα Βλαχοπούλου, η Σπεράντζα Βρανά, η Σμαρούλα Γιούλη, η Γκέλυ Μαυροπούλου, η Μάρθα Βούρτση, η Κάτια Δανδουλάκη), πρωταγωνιστές της κωμωδίας και της επιθεώρησης (όπως ο Κώστας Χατζηχρήστος, ο Μίμης Φωτόπουλος, ο Κώστας Βουτσάς, ο Σωτήρης Μουστάκας, ο Σταύρος Παράβας) και αρκετοί αστέρες του λαϊκού τραγουδιού (όπως η Ρίτα Σακελλαρίου, η Άντζελα Δημητρίου, ο Λευτέρης Πανταζής και ο Γιώργος Γερολυμάτος). Οι νοσταλγικές αναφορές, ενίοτε, υπερβαίνουν τα ελληνικά σύνορα: η Λαλά θυμάται και την Ελίζαμπεθ Τέιλορ, την Τζέιν Φόντα, τον Μάρλον Μπράντο, το κινηματογραφικό αριστούργημα Η Λεωφόρος της Δύσεως και τις τηλεοπτικές σαπουνόπερες Ντάλας και Δυναστεία.
Όπως συνάγεται από τα παραπάνω, η αναπαράσταση της εποχής είναι εξαιρετικά προσεγμένη και τεκμηριωμένη, στοιχείο που μαρτυρά την ενδελεχή έρευνα που έχει προηγηθεί και σίγουρα συνδέεται με το γεγονός ότι ο συγγραφέας είναι ιστορικός (κάτοχος του μεταπτυχιακού τίτλου «Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία και Ιστορία της Τέχνης» του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ) και εργάζεται στο Ιστορικό Αρχείο της ΕΡΤ. Άλλο αξιοπρόσεκτο επίτευγμα του συγγραφέα, είναι η επιτυχημένη οργάνωση της ιδιολέκτου του κεντρικού ήρωα, που συνδυάζει, με παραδειγματικό τρόπο, τη λαϊκή αυθεντικότητα, τη θυμοσοφία και τα καλιαρντά.
Η γραφή του Δαμιανού Αγραβαρά συνδυάζει χιούμορ, ευαισθησία και ρεαλισμό και κατορθώνει να αφυπνίζει και να συγκινεί, αποφεύγοντας, πάντως, τον εύκολο συναισθηματισμό. Ο συγγραφέας στήνει με οξυδέρκεια και ακρίβεια έναν ξεχωριστό λογοτεχνικό χαρακτήρα που μένει στη μνήμη του αναγνωστικού κοινού, ακριβώς γιατί αφηγείται, με αμεσότητα και παρρησία, μια σκληρή ιστορία επιβίωσης και αποτυπώνει ένα συλλογικό τραύμα.
Το βιβλίο του Αγραβαρά διαβάζεται απνευστί και λειτουργεί ως ένας γενναίος και ουσιαστικός φόρος τιμής σε μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που πλήρωσαν το τίμημα της διαφορετικότητάς τους σε καιρούς χαλεπούς και δύστηνους, γνώρισαν τη βία, τον κοινωνικό στιγματισμό και την ομοφοβία και διεκδίκησαν το δικαίωμα να ζήσουν όπως ήθελαν.
(*) Ο Θανάσης Αγάθος είναι Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Δαμιανός Αγραβαράς, Ω Λαλά!, Νήσος, Αθήνα 2025.
