της Βασιλικής Βασιλούδη (*)
Ο Morten Dürr είναι Δανός συγγραφέας για παιδιά και νέους. Mοιράζει τη ζωή του ανάμεσα στην Κοπεγχάγη και στην ύπαιθρο της Νότιας Σουηδίας. Έχει συγγράψει περισσότερα από εβδομήντα βιβλία, εικονοβιβλία, μυθιστορήματα και graphic novels. Tο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει από χιουμοριστικές ιστορίες, όπως το μυθιστόρημά του για παιδιά σχολικής ηλικίας My Robot Brother [Ο αδερφός μου το ρομπότ] (2018) (η κινηματογραφική του μεταφορά έγινε από την εταιρεία Nimbus Film), μέχρι έργα που πραγματεύονται σοβαρά κοινωνικά ζητήματα, όπως το Ivalu (διασκευάστηκε σε ταινία μικρού μήκους από τον Anders Walter). Για την προσφορά του στο παιδικό βιβλίο έχει λάβει πολλά κρατικά βραβεία, μεταξύ των οποίων και το «Skriverprisen» [Βραβείο Συγγραφέα]—το βραβείο του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Παιδείας της Δανίας. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε είκοσι μία γλώσσες. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα graphic novels Το χαλασμένο τηλέφωνο (2021) και Ζηνοβία (2023) από τις εκδόσεις Ηλίβατον.
Γνωρίζω ότι είστε δημοσιογράφος. Πώς στραφήκατε εντέλει στη λογοτεχνία για παιδιά;
Η συγγραφή μυθοπλασίας είναι ένας τρόπος να μετουσιωθεί η γνώση του αναγνώστη σε ενσυναίσθηση. Όταν τα γεγονότα και η γνώση μεταμορφώνονται μέσω της μυθοπλασίας, κάποιες φορές είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε πραγματική επίγνωση που ωθεί τον αναγνώστη να αλλάξει οπτική, συμπεριφορά και συνήθειες. Η δημοσιογραφία δεν είναι λιγότερο σημαντική από τη μυθοπλασία, αλλά τελικά τα προσωπικά μου ενδιαφέροντα με ώθησαν στην επιλογή αυτού του τρόπου επικοινωνίας.
Δεν είμαι βέβαιη ότι το έργο σας απευθύνεται μόνο σε παιδιά. Θα τολμούσα να χρησιμοποιήσω τον ευρέως διαδεδομένο όρο «crossover». Πόσο crossover είναι το έργο σας;
Μερικά από τα πιο διαχρονικά και αναγνωρισμένα έργα παιδικής λογοτεχνίας έχουν διαγενεακή απήχηση και απευθύνονται σε όλες τις ηλικίες. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για όσα βιβλία διερευνούν τη γλώσσα, έχουν φιλοσοφικά στοιχεία ή πραγματεύονται ένα θέμα που απασχολεί εξίσου τις γενιές. Θα ήθελα να γράφω έργα που μπορούν να διαβαστούν και να εκτιμηθούν τόσο από τους ενήλικες όσο και από τα παιδιά, όπως τα graphic novels που συζητάμε εδώ. Ωστόσο, έχω γράψει και άλλα είδη βιβλίων, όπως τρόμου και χιουμοριστικά. Αυτά δεν προορίζονται για ενήλικες. Μάλιστα, είμαι βέβαιος ότι πολλοί ενήλικες τα θεωρούν ανάξια να αποκαλούνται «σοβαρή» λογοτεχνία!
Θα μπορούσατε να αναφερθείτε και στα υπόλοιπα έργα σας; Ποια ζητήματα θίγετε στα έργα σας;
Τα δικαιώματα του παιδιού είναι ένα θέμα που επανέρχεται σταθερά στο έργο μου, καθώς θίγω πτυχές της ζωής των παιδιών, όπως την άσκηση βίας, την κακοποίηση, τον εκφοβισμό ή τη φτώχεια. Στόχος αυτών των βιβλίων είναι η ενδυνάμωση των παιδιών, ίσως ως μια μορφή συμμετοχικής πολιτειότητας μέσω της ανάγνωσης. Έχω γράψει, επίσης, βιβλία που στοχεύουν στη διασκέδαση, την παρηγοριά και την ανακούφιση του παιδιού. Πιστεύω ότι η λογοτεχνία μπορεί να κάνει και τα δύο, αλλά, ίσως, όχι ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, όταν γράφω ένα graphic novel όπως το Zenobia,[1] αποφεύγω την παραδοσιακή πλοκή που κρατά τον αναγνώστη σε αγωνία. Κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με ψυχαγωγία που βασίζεται στον πραγματικό πόνο. Στα καθαρά ψυχαγωγικού χαρακτήρα βιβλία μου, συνάπτω ένα πολύ σαφές συμβόλαιο με τον αναγνώστη: «αυτός δεν είναι ο πραγματικός κόσμος—είναι απλώς μυθοπλασία».
Αναρωτιέμαι τι σας ωθεί στη συγγραφή κοινωνικά στρατευμένης λογοτεχνίας; Είναι μια δανέζικη/σκανδιναβική ευαισθησία, μια διαφορετική αντίληψη της παιδικής ηλικίας ή απλώς μια προσωπική οπτική σε έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο και ολοένα πιο απαιτητικό κόσμο;
Επισκέπτομαι πολλά σχολεία και μιλώ με τα παιδιά, οπότε πιστεύω ότι γνωρίζω πολύ καλά το αναγνωστικό κοινό μου. Δυστυχώς, πολλά παιδικά βιβλία δημιουργούνται εν κενώ, έχοντας κατά νου μόνον τους ενήλικες: ένας ενήλικος συγγραφέας συνεργάζεται με έναν ενήλικο επιμελητή, που όταν επεξεργάζονται το κείμενο έχουν στο μυαλό τους διάφορους ενήλικους «θεματοφύλακες». Συχνά θεωρώ ότι οι ιδέες για το τι μπορούν να κατανοήσουν ή να αντέξουν τα παιδιά είναι ξεκάθαρα επινόηση των ενηλίκων που έχουν ξεχάσει τη δική τους παιδική ηλικία.
Είναι παράξενο: όλοι έχουμε βιώσει την παιδική ηλικία, ανήκοντας σε μια μειονότητα χωρίς ουσιαστική δύναμη και εξουσία στην κοινωνία—ούτε καν τη δύναμη να αποφασίζουμε τη δομή της καθημερινής μας ζωής. Όταν, όμως, ενηλικιωνόμαστε, ξεχνάμε τις ιδέες και τις θεωρίες που είχαμε για τον κόσμο ως παιδιά. Στο μυαλό των παιδιών ενοικούν πολλές ώριμες ιδέες. Το να μην το αναγνωρίζουμε ισοδυναμεί με σπατάλη των δυνατοτήτων της παιδικής ηλικίας.
Έχει ποτέ λογοκριθεί το έργο σας λόγω των δύσκολων θεμάτων που πραγματεύεται;
Οι συγγραφείς στη Δανία δεν αντιμετωπίζουν πολιτική λογοκρισία και τα βιβλία δεν απαγορεύονται, όπως συχνά συμβαίνει στις ΗΠΑ. Για παράδειγμα, το Ζηνοβία παραλίγο να απαγορευτεί στην πολιτεία της Οκλαχόμα. Στη Δανία, ωστόσο, υπάρχει οικονομική πίεση, με την έννοια ότι οι ενήλικες έχουν μια συγκεκριμένη αισθητική και θεωρία για το ποια βιβλία θα έχουν εμπορική επιτυχία. Υπό αυτή την έννοια, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να δημιουργηθούν τέτοιου είδους βιβλία, όπως τα παραπάνω graphic novels. Επιπλέον, παρότι πολλοί ξένοι εκδότες έχουν εξασφαλίσει τα δικαιώματα γι’ αυτά τα graphic novels, δεν προχωρούν στην έκδοσή τους παρά μόνο στην περίπτωση που θα λάβουν επιχορήγηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή το Υπουργείο Πολιτισμού της Δανίας. Συνεπώς, το πρόβλημα είναι κυρίως οικονομικό.
Πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά την κοινωνικά στρατευμένη λογοτεχνία σας;
Κατά τις επισκέψεις μου σε διάφορα σχολεία, διαπιστώνω ότι σε γενικές γραμμές τα παιδιά είναι πρόθυμα να συζητήσουν τέτοια θέματα. Νομίζω ότι κατανοούν τη μυθοπλασία ως «παράδειγμα» του πραγματικού κόσμου, αλλά όχι ως κάποια καθολική αλήθεια. Θεωρώ ότι τα κοινωνικά ζητήματα στη μυθοπλασία κινητοποιούν την κριτική τους σκέψη.
Γιατί επιλέξατε τη φόρμα των graphic novels για τόσο σοβαρά ζητήματα;
Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα να ανακαλύπτω πώς συνεργάζονται λέξεις, εικόνες και αφηγηματική δομή. Αλλά πάλι μπορεί να το κάνω και για τη δική μου καθαρά αισθητική απόλαυση.
Ας μιλήσουμε λίγο για τα έργα σας The Whisperer’s Game και Ivalu, που δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Το πρώτο θεματοποιεί τη σωματική κακοποίηση των παιδιών, ενώ το δεύτερο τη σεξουαλική κακοποίηση στο πλαίσιο της οικογένειας. Θα μπορούσατε να σχολιάσετε αυτά τα δύο βιβλία;
Ως συγγραφέας παιδικών βιβλίων, είναι αδύνατον να μη γράψω για τη βία και τη σεξουαλική βία που ασκείται στα παιδιά. Δυστυχώς, αποτελούν διαδεδομένο φαινόμενο στις κοινωνίες μας. Αν ένα στα πέντε παιδιά στην Ευρώπη έχει βιώσει κάποιας μορφής βία τιμωρητέα από τον νόμο, τότε είναι σαφές ότι η στάση μας απέναντι στα δικαιώματα του παιδιού είναι λανθασμένη σε θεμελιώδες επίπεδο.[2]
Το Ivalu έγινε ταινία μικρού μήκους και προτάθηκε για Όσκαρ το 2023. Ποια ήταν η υποδοχή της ταινίας;
Για μένα και τον εικονογράφο του έργου ήταν παράξενο να βλέπουμε την ιστορία μας στο πλαίσιο της λάμψης και του ανταγωνισμού που χαρακτηρίζει τα Όσκαρ. Δυσκολευτήκαμε να εντοπίσουμε κάποια σύνδεση ανάμεσα στο βιβλίο και την αποστολή των βιβλίων με την υποψηφιότητα για Όσκαρ. Αργότερα, όμως, πληροφορήθηκα ότι σε πολλά σχολεία οι μαθητές διαβάζουν το βιβλίο και βλέπουν την ταινία για να τα συγκρίνουν, και χρησιμοποιούν αυτή τη διαμεσική αφήγηση προκειμένου να εμβαθύνουν στο θέμα του βιβλίου και στις αφηγηματικές επιλογές, τις δικές μου και των δημιουργών της ταινίας.
Θα μπορούσατε, επίσης, να αναφερθείτε στο τελευταίο σας graphic novel το Liv (επίσης αμετάφραστο); Πώς συνδέεται αυτό το έργο σας με τις σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα;
Αυτό το βιβλίο αφορά την κλιματική κρίση και την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά κυρίως είναι ένα βιβλίο για τα δικαιώματα των παιδιών. Πολλά παιδιά θα μεγαλώσουν σε έναν κόσμο τόσο επιβαρυμένο από την κλιματική κρίση, ώστε δεν θα ζήσουν «φυσιολογική» ζωή—αυτό, τουλάχιστον για μένα, είναι βέβαιο. Στο βιβλίο, λοιπόν, ρωτάμε τι σημαίνει να μεγαλώνεις έχοντας επίγνωση ότι πολλές από τις προσωπικές σου επιλογές και τα όνειρά σου για το μέλλον έχουν ήδη προαποφασιστεί. Το δείχνουμε με το εμφυτευμένο τσιπ μνήμης που φέρει η ηρωίδα, η Φελίσια, και που έχει την απρόβλεπτη παρενέργεια να θυμάται μόνο το μέλλον. Το αν αυτό το μέλλον είναι πραγματικό ή απλώς μια προβολή της τεχνητής νοημοσύνης δεν το ανακαλύπτουμε ποτέ ως αναγνώστες. Αυτό που είναι πραγματικό για τη Φελίσια είναι το συναίσθημα ότι, στον βαθμό που μπορεί να δει, οι επιλογές της ζωής της έχουν ήδη προκαθοριστεί. Υποστηρίζουμε ότι τα παιδιά ήδη σήμερα—σε έναν κόσμο που τον καθορίζουν η κλιματική αλλαγή, η τεχνητή νοημοσύνη και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης—βιώνουν μια πραγματικότητα όπου έχουν απολέσει την αίσθηση της αυτενέργειας. Θα ήθελα να επισημάνω ότι αυτά τα τρία graphic novels—το Ζenobia, το Ivalu και το Liv—παρά το γεγονός ότι είναι σκοτεινά και καταθλιπτικά, τονίζουν την εσωτερική δύναμη που διαθέτουν οι χαρακτήρες, καθώς και τους μεταξύ τους δεσμούς. Ο δεσμός της Amina με τη μητέρα της και τη Zenobia, ο δεσμός της Pipaluk με την αδελφή της Ivalu και η φροντίδα της Felicia για τη Liv αποτελούν πολύ ισχυρό μήνυμα.
Πάνω σε τι εργάζεστε τώρα;
Για αρκετό καιρό έχω ασχοληθεί με πολύ σοβαρά ζητήματα. Ήρθε πλέον η ώρα να δημιουργήσω κάτι πιο αισιόδοξο. Αυτή την περίοδο γράφω ένα βιβλίο για τον Χρόνο. Ο Χρόνος είναι συνεχώς απασχολημένος—όπως λένε «ο χρόνος τρέχει»! Αλλά ο Χρόνος έχει κουραστεί˙ θέλει να κάνει διάλειμμα, ίσως και να σταματήσει. Να σταματήσει λίγο, να κάνει φίλους. Αν όμως σταματήσει ο Χρόνος, τι θα συμβεί; Φτιάχνω αυτό το βιβλίο με έναν Ιάπωνα εικονογράφο και πραγματικά το απολαμβάνω.
Κλείνοντας, θα ήθελα να μας πείτε ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζουν τα παιδιά σήμερα και πώς μπορεί η λογοτεχνία να τα βοηθήσει να τις αντιμετωπίσουν;
Η παιδική ηλικία αλώνεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα κινητά τηλέφωνα και την τεχνητή νοημοσύνη—αυτό συνιστά σοβαρό ζήτημα. Είναι σκόπιμο να απαγορεύσουμε τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και να ελέγξουμε την τεχνολογία. Η λογοτεχνία δεν προσφέρει θεραπεία γι’ αυτό. Τα βιβλία μπορούν να είναι ο φίλος που χρειάζεται ένα παιδί—ίσως τίποτα παραπάνω.
()*Η Βασιλική Βασιλούδη είναι επίκουρη καθηγήτρια στο ΠΤΔΕ, πανεπιστήμιο Κρήτης.
Morten DürrΤο χαλασμένο τηλέφωνο
Εικ. Sofie Luise Dam
Μτφρ. Γεωργία Τσάκωνα
Ηλίβατον, 2021.
Morten DürrΖηνοβία
Εικ. Lars Horneman 2023
Μτφρ. Γεωργία Τσάκωνα
Ηλίβατον, 2023.
[1] Για μια κριτική ανάλυση του έργου Zenobia, βλ. Vassiloudi, V. (2021). Dürr, M. (κείμ.) & Horneman, L. (εικον.) (2016). Zenobia. Seven Stories Press, 98 pages. ISBN 978-1-60980-874-7 (e-book). Special Issue on Children’s Books. Migration Studies, 9(2), 311–316, https://doi.org/10.1093/migration/mnab012
[2] Βλ. https://www.coe.int/en/web/children/campaign-materials1.
