του Αντώνη Π. Μπιτσιάνη, φιλολόγου, συγγραφέα
Ο τόμος «Λεσβιακό Ημερολόγιο 2025», που επιμελείται ο δραστήριος και πνευματικά ανήσυχος φιλόλογος και αγαπητός φίλος Παναγιώτης Σκορδάς, εντάσσεται στη σειρά «Γράμματα – Τέχνες – Πολιτισμός». Είναι η φυσική συνέχεια ενός εκδοτικού και πολιτισμικού θεσμού, που εδώ και μια δεκαπενταετία χαρτογραφεί το πολιτιστικό τοπίο της Λέσβου. Η έκδοση, πολυτελής και επιμελημένη, λειτουργεί ως συλλογικό αρχείο μνήμης, ως ετήσιο λαογραφικό και επιστημονικό περιοδικό, αφού πρόκειται για ένα πανόραμα γνώσης, τέχνης και τοπικής ιστορίας για κάθε μελετητή της λεσβιακής ιστορίας και του πολιτισμού.
Το εξώφυλλο του τόμου απεικονίζει μια διάφανη Λέσβο: Μια φιγούρα απολαμβάνει τον καφέ της σε παραδοσιακό καφενείο μέσα σε μια ήρεμη ατμόσφαιρα, ενώ το οπισθόφυλλο προβάλλει ένα ηλιοκαμένο τοπίο, όπου η ματιά εξακτινώνεται και διαχέεται προς τα έξω διαθλασμένη μέσα από το «πέρασμα» ενός παραθύρου.
Ο τόμος, που απαρτίζεται από 494 σελίδες, οργανώνεται σε πολλές θεματικές ενότητες, οι οποίες καλύπτουν διαφορετικά πεδία του πολιτισμού, της ιστορίας, της λογοτεχνίας και της ταυτότητας της Λέσβου. Συνεπώς, εκείνο που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη είναι η πολυμορφία του, αφού συνδυάζει δοκίμια ιστορικής, αρχαιολογικής και λαογραφικής έρευνας, κείμενα εικαστικού και αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος, αναλύσεις γύρω από τη βιομηχανική και εκκλησιαστική ιστορία της Λέσβου καθώς και γλωσσολογικές μελέτες για τη λεσβιακή ντοπιολαλιά. Ο τόμος τιμά, επίσης, με ειδικό αφιέρωμα την εικαστικό Ηώ Αγγελή με έργα και κείμενα που αναδεικνύουν τη λυρική και τολμηρή της ματιά, όπως και τον «οδοιπόρο του πνεύματος και της τέχνης, της δράσης και της προσφοράς» Ξενοφώντα Μαυραγάνη. Επίσης, ενδιαφέρον είναι και το αφιέρωμα στη λυρική ποιήτρια Σαπφώ της Τασούλας Καραγεωργίου.
Αυτή η γραμματειακή πολυείδεια δεν έχει απλώς χαρακτήρα εγκυκλοπαιδικό αλλά και πολυφωνικό. Η εκτεταμένη και διάχυτη θεματική διασπορά, ωστόσο, δεν διασπά την εσωτερική αρχιτεκτονική και ενότητα του τόμου, αφού λειτουργεί το πνεύμα της συλλογικότητας και της πολυφωνίας, όπου κάθε φωνή καταθέτει τη δική της ψηφίδα. Έτσι η Λέσβος αναπαρασταίνεται μέσα από ένα πλήθος φωνών που συγκροτούν ένα πολύμορφο πολιτισμικό σώμα. Η αδιάλειπτη επανάληψη με τους τόμους παράγει διάρκεια, συνοχή και μνήμη. Ο Παναγιώτης Σκορδάς λειτουργεί με τρόπο ουσιώδη αλλά διακριτικό ως αρχειονόμος του μέλλοντος: καταγράφει για να διασώσει αλλά και για να εμπνεύσει νέες αναγνώσεις.
Το Ημερολόγιο είναι γενικώς αισθητικά άψογο και καλαίσθητο με πλούσιο εικαστικό υλικό. Οι εικαστικές παρεμβάσεις δε το εμπλουτίζουν απλώς «χρωματικά» τονίζοντας την πολιτιστική του διάσταση, αλλά συνδιαλέγονται με τα κείμενα, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο οργανικό όλο. Η συνύπαρξη εικόνας και λόγου δημιουργεί ένα πολυτροπικό πεδίο ανάγνωσης, όπου η τέχνη παρά την πολυσημία της λειτουργεί επεξηγηματικά, συμπληρωματικά και ερμηνευτικά. Ο εγκυκλοπαιδικός και λογοτεχνικός χαρακτήρας του τόμου αποτυπώνει το πνεύμα του νησιού μέσα από διάφορες πολιτιστικές εκφάνσεις. Και παρά το γεγονός ότι υπάρχει ένα ετερόκλητο σύνολο συνεργατών, το Ημερολόγιο κινείται σε ένα σταθερό αφηγηματικό άξονα με οργανική ενότητα και συνοχή, αποτυπώνοντας τη γραμμική απεικόνιση του λεσβιακού πολιτισμού. Κάθε κείμενο, όσο διαφορετικό κι αν είναι ως προς το ύφος και το θέμα του, εντάσσεται μέσα σε έναν σταθερό άξονα: την αγάπη για τον τόπο, την ανάγκη της μνήμης και την πίστη ότι ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως καθρέφτης της συλλογικής εμπειρίας. Σε μια εποχή έντονης αποσυλλογικοποίησης, όπου κυριαρχεί η ατομικότητα της αυτοέκφρασης και της αυτάρεσκης αυτάρκειας, το ημερολόγιο λειτουργεί ως μια κοινότητα γραφής και σκέψης.
Το Λεσβιακό Ημερολόγιο δεν λειτουργεί ως «διάττων αστήρ», ούτε είναι εφήμερο προϊόν μιας επικαιρότητας και μιας εκτεταμένης καταγραφής, αλλά μια διαρκής επιτομή πολιτισμού και μια υπόμνηση ουσιώδους ζωής σε μια διαδρομή που με συνέπεια προβάλλει εδώ και μια δεκαπενταετία το λεσβιακό και πολιτιστικό πνεύμα. Είναι, με άλλα λόγια, μια έκτυπη πράξη αποτύπωσης των πολιτιστικών εκφράσεων της Λέσβου, ένας πλούσιος θησαυρός γνώσεων και ένα πολύτιμο αρχειακό απόκτημα που εκτείνεται από την αρχαιότητα ως τις σύγχρονες προκλήσεις. Η Λέσβος που αναδύεται από τις σελίδες του Ημερολογίου δεν είναι μια ρομαντική φαντασίωση του Αιγαίου. Είναι κιβωτός του πνεύματος και χωνευτήρι λαών και πολιτισμών, καθώς ενσωμάτωσε ήθη και έθιμα, παραδόσεις και θρησκείες στον καμβά ενός πλούσιου πολιτισμικά παρελθόντος, που βρίσκει τη συνέχειά του ως τη συγκαιρινή εποχή.
Είχα την τύχη το καλοκαίρι να παρακολουθήσω μια σειρά από πολιτιστικές εκδηλώσεις και είδα με χαρά πως η πλούσια πολιτιστική παράδοση και παραγωγή συνεχίζεται αμείωτη στο αιγαιοπελαγίτικο νησί. Θυμάμαι την εκδήλωση για τη Σαπφώ στο «Ιερό των Μέσων» μέσα σε μια μυσταγωγική/κατανυκτική ατμόσφαιρα, όπου το πνεύμα της αρχαιότητας φαινόταν να συνομιλεί με τη νεοτερικότητα και με τη μεταπολεμική κοινωνιολογία. Στον διάφωτο εκείνον χώρο, όπου το φεγγάρι ως υπερβατικός ενορχηστρωτής βυθιζόταν στα καταγάλανα νερά του Αιγαίου, όπως ακριβώς βυθιζόταν η σκέψη μας στο παρελθόν από τα διάσπαρτα μνημειακά σπαράγματα του «Ιερού των Μέσων» και το όμορφο ποιητικό και στοχαστικό ταξίδι της Σαπφούς, διασταυρωνόταν το παρελθόν με το παρόν δείχνοντας την ελληνική διάρκεια και συνέχεια. Ήταν μια βραδιά μοναδική, καθώς συνδύαζε τη στοχαστικότητα με τις αισθήσεις, το φως με το λυρισμό, την ονειροπόληση με την αισθαντικότητα. Ένιωσα πως τέτοιου είδους πολιτιστικές εκδηλώσεις δεν είναι απλώς μια φευγαλέα αναβίωση του παρελθόντος, αλλά μια γνήσια και αυθεντική προσέγγιση της πολιτιστικής παράδοσης, ένα δημιουργικό μπόλιασμα παρελθόντος και παρόντος.
Αυτό ακριβώς υπηρετεί και το «Λεσβιακό Ημερολόγιο 2025». Κεντρικός άξονάς του είναι η διασταύρωση παρελθόντος και παρόντος. Τα κείμενα φωτίζουν ιστορικές στιγμές, μνημονεύουν μορφές, ανασύρουν λησμονημένες ιστορίες αλλά και αναμετρώνται με τη σημερινή πραγματικότητα του νησιού. Η θεματική του ποικιλομορφία συνθέτει ένα πολιτισμικό μωσαϊκό, όπου κάθε κείμενο λειτουργεί πολλαπλασιαστικά για τη φυσιογνωμία του νησιού. Και μολονότι δεν είναι εφικτός ένας ενιαίος αφηγηματικός πυρήνας λόγω της πληθώρας των συνεργασιών, η ανάγνωση δε φαίνεται αποσπασματική αλλά συμπληρωματική.
Κοντολογίς, το «Λεσβιακό Ημερολόγιο» είναι μια απτή απόδειξη πίστης στον πολιτισμό και μια πανοπτική ματιά γνώσης του τόπου που αποτελεί την πιο βαθιά μορφή αυτογνωσίας. Δεν πρόκειται για νοσταλγικό λεύκωμα ή τουριστικό οδηγό, αλλά για μια συνειδητή αναμέτρηση με τη μνήμη και τη διαχρονία και γι’ αυτό ακριβώς λειτουργεί ως πολιτισμικό τοπόσημο προσφέροντας νέες οπτικές για τη Λέσβο. Σε μια εποχή ισοπέδωσης, ομοιομορφίας και αποπολιτισμού και σε μια ρευστή και ραγδαία μεταβαλλόμενη περίοδο, όπου οι τόποι χάνουν την ταυτότητα και το πρόσωπό τους, ο Παναγιώτης Σκορδάς και οι συνεργάτες του «Λεσβιακού Ημερολογίου 2025» αλλά και των άλλων 14 τόμων που προηγήθηκαν, μάς υπενθυμίζουν ότι η τοπικότητα μπορεί να είναι πράξη παγκοσμιότητας, αρκεί να ασκείται με επίγνωση και μέτρο.
Παναγιώτης Σκορδάς: «ΛΕΣΒΙΑΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2025. Γράμματα – Τέχνες – Πολιτισμός», Μυτιλήνη, σελ 494
