γράφει ο Χρήστος Μωρογιάννης (*)
Το «Όταν χάθηκε ο Σαίξπηρ» του Δημήτρη Ελίας είναι ένα βιβλίο για τον Γουίλιαμ Σαίξπηρ (William Shakespeare, 1564-1616), σε καλό [υποκίτρινο και υπέροχης υφής] χαρτί και από καλές εκδόσεις, τον παλιό οίκο, Εκδόσεις Γκοβόστη. Από εκεί, περνούσαν και πολλοί προοδευτικοί διανοούμενοι στο παρελθόν για να συνομιλίσουν με τον Κώστα Γκοβόστη ή τον Γιάννη Γκοβόστη.
Ο Σαίξπηρ είναι ο μόνος συγγραφέας που είναι εφάμιλος των αρχαίων Ελλήνων, μερικούς αιώνες αργότερα (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης). Αυτό είναι κάτι άκρως σημαντικό. Από τους αρχαίους Έλληνες ο Σαίξπηρ πήρε και το αγωνιστικό τους πνεύμα.
Ο Δημήτρης Ελέας, μάς δίνει μια πειστική απάντηση των χρόνων 1585-1592, των χαμένων του χρόνων δηλαδή (“lost years”). Πού ήταν και τι έκανε. Πώς έζησε εκείνα τα καθοριστικά χρόνια. Κρίσιμα χρόνια, από τα 21 μέχρι τα 28… Θαυμάζει πολύ τον συγγραφέα που συνέθεσε τον Άμλετ χρόνια αργότερα. Ο ίδιος ο Ελέας, στα 23 του, συνάντησε τον Κορνήλιο Καστοριάδη. Αυτό το λέω για να τονίσω το πόσο καθοριστικές είναι οι αποφάσεις που παίρνει ο κάθε νέος σε αυτήν την ηλικία. Σαφώς θαύμαζε και τον Καστοριάδη.
Όταν θαυμάζεις κάποιον, σημαίνει, ότι «του μοιάζεις λίγο πολύ», «θέλεις να του μοιάσεις», ότι έχεις την ικανότητα κάπως να εισχωρήσεις μέσα στο μυαλό του. Ο Ελέας έχει καταφέρει να μπει μέσα στο μυαλό του Σαίξπηρ, και αυτό, είναι κάτι, που προσωπικά με εξέπληξε ευχάριστα μελετώντας το βιβλίο του. Όπως κατάφερε να περπατήσει και μέσα στην Ελισαβετιανή Αγγλία.
Διάβασε όλον τον Σαίξπηρ για να τα καταφέρει όπως μου είπε στο τηλέφωνο από τη Νέα Υόρκη. Προσπάθησε να αναμετρηθεί με τον Βάρδο του Έιβον. Δηλαδή και πάλι, τι βιώματα θα έπρεπε να προηγηθούν, τι άραγε να έχει συμβεί μεταξύ των κρίσιμων ετών 1585-1592, έτσι ώστε, χρόνια αργότερα, ο Σαίξπηρ να γράψει αυτά που έγραψε στις τραγωδίες του, τα ιστορικά δράματα, αλλά και στις κωμωδίες του. Πώς στην ευχή απέκτησε όλο το υλικό, την ευρυμάθεια, όλη αυτή τη γνώση ιστορίας, μυθοπλαστικής ικανότητας «με αφηγηματική ποικιλία μεταξύ πρόζας και ποίησης» και ψυχολογίας; Έχει χρησιμοποιήσει διάφορα εύστοχα τεχνάσματα ο Ελέας για να αναδείξει πως τα κατάφερε ο Άγγλος ποιητής.
Ο Σαίξπηρ φεύγει μακριά από τη γυναίκα του. Δηλαδή, έκανε αυτό που δεν έκανε ποτέ ο Σωκράτης. Γιατί φεύγει από την οικογένειά του και πάει στο Λονδίνο; Μα για να έχει ησυχία ο καλλιτέχνης, όπου βέβαια, και θα μεγαλουργήσει αργότερα στο θέατρο και τη γραφή. Μπορούμε να φανταστούμε τη γυναίκα του, Ανν Χάθαγουεϊ, να μουρμουράει: «Τι γράφεις όλη μέρα σονέτα; Πήγαινε για κανά μεροκάματο. Τα παιδιά πεινάνε.» Ακόμη και αν δεν πεινούσαν τα παιδιά, η μάνα, πάντα θέλει κάποια ασφάλεια.
Ο Γουίλιαμ Σαίξπηρ μίλησε για τον άνθρωπο της εποχής του, μα ταυτόχρονα, μίλησε και για τον άνθρωπο κάθε εποχής [και «τις σκοτεινές πτυχές» της ανθρώπινης φύσης]. Και ο Δημήτρης Ελέας μας δίνει τα πρωτοπόρα-προσωπικά βιώματα αυτά, τού Σαίξπηρ βεβαίως, που προετοίμασαν το έδαφος στο λαίμαργο μυαλό του, ώστε, να είναι ικανός να το κάνει με αξιώσεις και διαχρονικότητα.
Το βιβλίο είναι πολύ πειστικό και με καλή λοξή γραφή σε παρέλαση. Εύστοχοι αφορισμοί σαν αστραπές. Είναι συγγραφέας «ο τύπος», αυτό το έχω νιώσει, και στο βιβλίο του που διάβασα για τον Καστοριάδη. Έχει παρουσιάσει τον Καστοριάδη, όπως κανένας άλλος εν Ελλάδι. Επίσης, το βιβλίο, Όταν χάθηκε ο Σαίξπηρ, μπορεί να παρουσιαστεί και σαν διδακτορική διατριβή σε ένα αγγλικό πανεπιστήμιο. Στην Ελλάδα δεν θα είχε τύχη αγαθή κάτι τέτοιο.
Είναι ένα ιδιαίτερο βιβλίο που μπορεί και πρέπει να διαβαστεί μέσα σε μια Ελλάδα που έχει χάσει την σπίθα της, και να δώσει σπίθα. Οι Έλληνες αναγνώστες, θα βρούν στις σελίδες του, το κουράγιο για να συνεχίσουν να αγωνίζονται. Να ξαναπάρουν πίσω το αγωνιστικό πνεύμα που πάντα τους διέκρινε, και το δανείστηκε ο Σαίξπηρ και για αυτό ξεχώρισε ανά τους αιώνες.
Και επειδή, είμαι και φιλόλογος αγγλικής γλώσσας, ο Σαίξπηρ για όσους ξέρουν αν και γιος γαντοποιού και δοκιμαστή μπύρας, δεν είναι μόνο ανανεωτής της αγγλικής (έπλαθε και λέξεις λες και είναι αρτοποιός), είναι, η ίδια η αγγλική γλώσσα που είναι η κυρίαρχη γλώσσα του κόσμου μας.
*Ο κ. Χρήστος Μωρογιάννης είναι τελειόφοιτος Αγγλικής Φιλολογίας.
Δημήτρης Ελίας, Όταν χάθηκε ο Σαίξπηρ, Γκοβόστης
